جمعی از جوانان، فعالان سیاسی و نخبگان گرگان و سایر شهرهای استان گلستان با سیدمحمد خاتمی دیدار و دغدغههای خود را پیرامون مسائل روز و انتخابات پیش رو مطرح کردند. در ابتدای این دیدار حاضران به بیان مطالب و پرسشهای خود پرداخته و در ادامه سیدمحمد خاتمی ضمن خیرمقدم سخنانی ایراد نمود. بخشهای مختلف سخنان رئیس جمهوری سابق ایران را در ادامه میخوانید:
برای من موجب کمال خوشبختی است که در جمع عزیزانی هستم که از استانی آمدهاند که یکی از کانونهای تمدن ایرانی ـ اسلامی ما در گذشته بوده و امروز هم جایگاه والایی در عرصه حیات اجتماعی و معنوی دارد و انشاءالله آن طور که شایسته است برنامههایی وجود داشته باشد که این استان بتواند نقش ممتاز خودش را در عرصه اقتصادی کشور هم ایفا کند، چون استعدادهای موجود در استان فوقالعاده است.
البته به یک معنا استانهای شمالی ما، مازندران، گیلان، گلستان محرومیتهای توام با مظلومیت هم داشتهاند چون تلقی این بوده که مناطقی سرسبز و برخوردار هستند و واقعا کمتر به توسعه همه جانبه آنها توجه شده، ظاهر زیبای آنها سبب شده است به مشکلات بنیادی این سه استان کمتر رسیدگی بشود.
هیچکس باور نمیکند که یکی از مشکلاتی که این استانها دارند، مشکل آب است. با این بارندگی و کنار دریا بودن و... کمتر به ذهن میآید که کمبود آب از جمله مشکلات است یا نحوه بهره برداری از اراضی کشاورزی و نیز محرومیتهایی که برای توسعه صنعت در آنجا وجود داشت که البته اصل حرف به یک معنا درست است. نباید اکوسیستم آنجا و نیز وضعیت خاص کشاورزی آنجا به هم بخورد ولی این بدان معنا نیست که با حذف صنعت از آنجا زمینه توسعه سریع آنجا فراهم نیاید.
به هر حال محرومیتها بوده است و مردم هم با کمال بزرگواری آنها را تحمل کردهاند، گرچه در هر دولتی کارهایی برای آنجا شده، حالا را خیلی خبر ندارم در دوره ما مهمترین مسئلهای که مورد نظر بود، تغییر دیدگاه بود در مورد این سه استان که حقیقتاً از نظر معنوی بیهمتا هستند در حفظ ارزشها و مفاهیم و معانی که در تاریخ اسلامی ـ ایرانی ما وجود دارد.
این جلسه مصادف شده با شهادت امام باقر(ع) که ایشان و فرزند بزرگوارشان امام صادق(ع) در بسط و تعمیق معارف اسلامی (فقط نگوئیم شیعی) واقعا نقش ممتازی داشتند به خاطر قرار گرفتنشان در موقعیت تاریخی لولائی، یعنی وقتی جامعه اسلامی از یک مرحله ـ که دوران بنیامیه است ـ دارد میگذرد و وارد مرحله دیگری میشود طبعا در این دورهها فضایی برای کارهای اساسی ایجاد میشود، خصوصاً در حوزه اندیشه و من همین جا عرض کنم امام باقر(ع) و به خصوص امام صادق(ع) علاوه بر جایگاه والایی که نزد شیعیان دارند، مورد احترام و توجه اهل تسنن بودهاند به خصوص اهل تسنن ایران. حتما میدانید که امامان اهل تسنن به جرم علاقهمندی و طرفداری از اهل بیت دچار مشکل شدهاند، زندان رفتهاند و شلاق خوردهاند.
به این نکته اشاره میکنم که همواره شیعه و سنی در کنار هم بودهاند به خصوص در این دوران، باید در کل جهان اسلام و منطقه این وحدت را تبلیغ بکنیم و کاری که سبب شود جدایی احساس شود یا دشمنان از آن سوء استفاده کنند از آن بپرهیزیم. ممکن است در ایران مشکلاتی در این زمینه باشد، ولی واقعاً استان گلستان خود یک نمونه است که چطور میتوان در کنار هم و با هم بود. برای شیعیان و قاطبه مسلمانان اعم از شیعه و سنی در پایگاه و مقام علمی و معرفتی امامان هیچ تردیدی نیست. آنها یکی از منابع اصلی فکر، فقه و معرفت اسلامی به معنای عام کلمه بودند. درهمین مسئله اگر کار بکنیم میتوانیم زمینههای وحدت عملی را در دنیای اسلام تقویت بکنیم.
در این جا سؤالی را مطرح میکنم که چرا هم در اهل تسنن و هم در اهل تشیع بیشترین توجه به فقه شد؟ چرا فقه را که در اصل یک آگاهی عمومی و وسیع و عمیق نسبت به همه مسائل است خلاصه شد در استنباط احکام فرعی شرعی یا بیان آن احکام؟و چرا فقه به معنی خاص کلمه که بسیار هم مهم است در صدر نشست و قدر دید و اهتمام به سایر رشتههای معارف اسلامی اعتقادی یا اخلاقی و حتی مسائل عام سیاسی اجتماعی کمتر بود. در اینجا از چرایی این امر صحبت نمیکنم. ولی خلاصه شدن دین اسلام به بیان احکام فرعی شرعی، امری ناتمام بود.
در حالی که معارف اسلام همه آفاق و حوزههای فکری، عملی، اخلاقی، سیاسی و... را در بر میگیرد و تفقه در دین، توغّل و غوررسی در همه این زمینهها است، اگر به قرآن رجوع کنیم محور کار یکی توحید است که خیلی روی آن تأکید شده، یکی معاد است که زندگی پس از مرگ است و در میانه این مبدأ و مقصد، نبوت خیلی مهم است. و نبوت پل میان این دو سررشته ازلی و ابدی است. و دین راهنمای سالِکی که باید این مسیر را بپیماید. در این مسیر خیلی روی عدل تاکید اساسی شده است. گویی توحید و نبوت دو سر یک بستری هستند که عبارت است از زندگی انسان در طول تاریخ و این زندگی مطلوب بر اساس عدل باید استوار باشد.
اولاً این عدالت چیست؟ میخواهم در این بحثم به مشکلی برسم که ما امروز داریم که حرف ما کجاست؟ وقتی میگوییم اصلاحطلبیم چه میخواهیم بگوییم؟ دعوایمان سر این است که وزیرانمان اصلاحطلب نیستند؟ وکیلهایمان اصلاحطلب نیستند؟ سختگیری برای اصلاحطلبان میشود اگر بخواهند کار اقتصادی بکنند یا یک کار فرهنگی بکنند؟ البته اینها مسائل مهمی است.
چرا باید یک نفر به جرم اصلاح طلبی تسویه شود، محکوم شود، مورد بیاحترامی قرار بگیرد؟ ولی حرفهای ما اساسیتر از اینهاست تا نقطه تفاوتی را که وجود دارد مشخص کنیم. عدل یعنی چه؟ دیگری مسئله اخلاق است که در ادیان الهی به اخلاق بسیار توجه شده است. احکام عدل و اخلاق، در کجای جامعه اسلامی و فقه ما قرار دارد؟
اولاً عدالت چیست؟ عقل سالم بشری عدل را میپسندد و ظلم را نمیپسندد. آیا فقه ما را بینیاز از اخلاق و عدالت میکند یا اینکه نه، خود فقه هم باید اخلاقی و عادلانه باشد.
مرحوم شهید مطهری مطلبی درباره عدل دارد که من آن را بسط دادهام در مورد اخلاق. ایشان میفرماید عدالت در سلسله عللِ احکام اسلامی قرار دارد. یعنی وقتی یک مجتهد میخواهد حکم بدهد همچنان که میرود سند و دلالت حدیث را میبیند یا به ظاهر کتاب و سنت استناد میکند و رعایت میکند، این را هم باید متوجه باشد که آن چه از متن در مییابد و آنچه استنباط میکند مطابق عدل هست یا نه؟ یعنی باید حکم اسلامی عادلانه باشد. خود عدل مبنا است. فقیه باید بداند که حکمی که میدهد عادلانه هست یا نه؟ مصادیق عدل در طول زمان تغییر میکند. اخلاق هم همین طور است.
من عرض میکنم که آیا این حکمی که داده میشود اخلاقی هست یا نه؟ یعنی اخلاق که تتمیم مکارم آن هدف بعثت پیامبر اکرم است، در سلسله عللِ احکام قرار میگیرد. و نیز اصلاحات میگوید اجتهادی که زمان و مکان دو عنصر تعیینکننده در آن هستند (که امام هم فرمودند) باید رعایت شود اگر نشود یا نشد باید اصلاح شود و به آن سو برود.
ملاک عدل چیست؟ همین حرف عام بدیهی که مورد توجه همه هست، در مورد عدل توجه کنیم: «اعطاء کل ذیحق حقه. و دادن حق هر ذی حقی» صحبت این است که حق کجاست؟
وقتی به اسلام و انقلاب اسلامی و حتی قانون اساسی رجوع میکنیم، حقوق فقط حقوق اقتصادی نیست. البته که حقوق اقتصادی هم مهم است. جامعه عادل جامعهای است که در آن فقر و ناامیدی در زندگی نباشد، اما علاوه بر آن انسان در این جامعه صاحب کرامت هم هست؛ خداوند او را آزاد آفریده است. او حاکم بر سرنوشت خودش هم هست و عدل، رعایت همه اینها است. اینجا دو دیدگاه پیدا میشود: یکی میگوید اصلا انسان جای خدا را تنگ میکند، باید توی سر او زد و محدودش کرد، باید به او از هر جهت فشار وارد کرد تا جای خدا باز شود! در حالیکه ما میگوئیم همین خدا این انسان را آزاد و اندیشمند و صاحب کرامت آفریده و چنین خواسته است.
مگر در قانون اساسی ما اصل طلایی 56 نیامده که حاکم مطلق بر آسمان و زمان و همه چیز خداست و هم او انسان را بر سرنوشت اجتماعی خود حاکم گردانیده است و هیچ کس نمیتواند این حق را از او بگیرد؟ اگر این طور است آزادی به معنی واقعی کلمه، عین عدل است. محدود کردن آزادیهای اساسی (نه آزادی به معنی ولنگاری و آنهایی که ضد اخلاق و ضد مسلّم شرع است) خلاف است. من میخواهم نمایندهام و شغلم را خودم انتخاب کنم. و نیز حکومت موظف است امکاناتی را که به دستش سپردهاند به صورت مساوی و عادلانه در اختیار تک تک افراد بگذارد.
حق هر شهروند است که محروم نباشد. و وظیفه حکومت است که بیاید و رفع محرومیت کند در جامعه. حق همه افراد است که زندگی مناسبی در جامعه داشته باشند و از امنیت برخوردار باشند و زندگی آبرومند داشته باشند. وظیفه دولت است که زمینه همه اینها را فراهم بکند. هم فقر معنوی و هم مادی ظلم است، اگر در جامعه باشد باید از بین برود. و مهمترین حق این است که هر شهروند نظام جمهوری اسلامی ارباب حکومت است نه حکومت ارباب او و این حق باید تأمین شود. اینکه اینقدر روی انتخابات آزاد و کانالیزه نشده صحبت میشود با توجه به همین دیدگاه است. ممکن است اصلاً تقلبی هم نباشد، ولی انتخابات طوری کانالیزه شود که بخش قابل توجهی از جامعه نتواند نظرش را ابراز کند و همه جریانات کاندیدا نداشته باشند، یا در معرفی و دفاع از نامزدها و برنامههای خود آزاد نباشند. این تقلب نیست ولی محدود کردن حق انسانهاست.
اینها حرفهای اصلاحطلبان است. میگویند اسلامی که در انقلاب ما بود، اسلامی که امام گفت این اسلام میتواند نجات دهد. و نه اسلامی که میگوید مردم هیچ حقی ندارند، رای مردم تشریفاتی است، و بسط ید یعنی داشتن قوه نظامی امنیتی قضایی در جامعه. ما میگوئیم در اسلامی که ما میگوییم بسط ید یعنی رضایت مردم. معتقدم جریانی در جامعه وجود دارد، سعی هم میکند که همه امکانات را هم به دست بگیرد و گفتمان غالب شود که اینها را قبول ندارد.
ببینید اختلاف کجاست؟ حالا هم میگوئیم انتخابات درست و با رعایت حقوقی که همه دارند باشد، هرکسی میخواهد بیاید و هر چه مردم رای دادند همه آن را میپذیرند. انتخابات مطلوب ضوابط خاص خود را دارد. در تعیین صلاحیتها بدون جهتگیری خاص، در برگزاری درست انتخابات، در عدم دخالت تشکیلاتی که حق دخالت در انتخابات و حتی سیاست را ندارد، تشکیلاتی که قدرت دارند ولی مسئولیت ندارند و میتوانند جهت را عوض کنند، اینها نباشد. چنین انتخاباتی مصداق عدالت است.
باید زمینهای برای اعمال حق مردم فراهم آید و راه برون رفت از مشکلات هم همین است. اگر مردم با اشتیاق باشند و در صحنه باشند خیلی از مشکلات حل میشود. تعارف که نداریم، مردم باید با دلشان بیایند، باید اعتماد داشته باشند، امید به آینده داشته باشند، باید احساس کنند برایشان خدمت میشود، آن وقت اشتیاق و حضور مشتاقانه هم خواهد بود و مملکت آسیب نمیبیند. اگر واقعاً شرایط فراهم شد که مردم با اشتیاق بیایند اولاً زمینهای برای تهدیدهای عظیم و دشمنیهای که میشود و خطراتی که هست از میان میرود یا اثر تهدید کم میشود.
اگر عاقلانه رفتار شود و منافع کل کشور در نظر گرفته شود تهدیدها رفع یا کم میشود. نمیخواهم بگویم در مدیریت سوءنیت بوده، میگویم عمل، عمل غلطی بوده. در سیاست خارجی و سیاست اقتصادی و اجتماعی و... اگر 600 میلیارد دلار را درست مصرف میکردیم، وارداتمان زیادتر نمیشد، اتکاء بودجه مان به نفت بیشتر نمیشد، امروز وقتی نفت ما را هدف قرار میدهند برای اینکه منبع در آمدی ما را بزنند و نیز مبادلات ما را که روز به روز به واردات وابستهتر شدهایم، معلوم است این تحریم در این وضعیت اثر مخرب تری دارد.
دشمن خارجی قطعاً هست و هر کاری هم بتواند میکند و کرده است ولی مردم میگویند با تدبیر و عقلانیت میشد جلوی برخی از آنها را گرفت. میشد تهدیدها را کم اثرتر کرد. اصلاحات یعنی عقلانیت درست، نیت خوب کافی نیست، باید عقلانیت باشد، و بعد اتکاء به مردم، و در نتیجه اعتماد متقابل که جلو پدید آمدن مشکلات را میگیرد، و اگر پدید آمد آن را به هزینه کمتر حل میکند. البته اگر بیاعتمادی میان مردم و حکومت و میان مردم با یکدیگر باشد یک مصیبت است، ولی آن چه خطرناکتر است احساس ناامنی و بیاعتمادی است که اگر پدید آمد حتی اگر امنیت هم باشد مشکل ایجاد میکند. بخش قابل توجهی از مردم امروز گلایه دارند، باید آنها را رفع کرد. بارها گفتهام گذشته را میتوان ندید ولی باید آینده را درست دید. باید بتوانیم انتخابات آزاد با حضور همه قشرها داشته باشیم و برگزار کنیم.
برای برگزاری این انتخابات باید چیزهایی فراهم شود، تداوم وضع فعلی نامطلوب است. امیدوارم وضع به گونهای باشد که همه با اطمینان خاطر و اشتیاق بتوانند در انتخابات که عرصه مهم سرنوشت است حضور و شرکت داشته باشند. متأسفم که بگویم نشانهای از پدیدآمدن این وضع را نمیبینم. ما اصول و آرمانها و شعارهایمان را کنار نمیگذاریم، چون به آن اعتقاد داریم، و راه بهبود اوضاع کشور و وضع و حال مردم را آنها میدانیم، و در برابر خدا و خلق خدا هم مسئول هستیم. البته تأمین مصلحت کشور و مردم و گذر از بحران و هوشیاری در برابر تهدیدات بیگانه و رفتن به سوی انسجام هم از محورهای مورد اعتقاد و عمل ما است.
اصلاحات، اصل نظام و قانون اساسی را قبول دارد. بر حفظ تمامیت ارضی کشور پا میفشارد. با براندازی هم مخالف است. و در عین حال حق، حرمت، کرامت و آزادی مردم و شهروندان را هم پاس میدارد. و معتقد است که عقلانیت و تدبیر صحیح هم برای اداره کشور لازم است. نباید به خاطر بعضی رفتارها و سیاستها کاری کنیم جوانان ما از اسلامزده شوند. بعد از دولت بنده تا سطوح چهارم و پنجم برای دوستان ما پروندهسازی کردند. وزرا و استانداران به کنار، یک مورد بیایند بگویند چه شد؟ الحمدلله یک مدیر عالی و عادی بنده دزدی و سوء استفاده نکرد، اما امروز صحبت از دزدیهای چند میلیاردی میشود، آزادیهای اساسی خود عامل مهم جلوگیری از فساد است. و مهمترین فساد، فساد قدرت است که تحت کنترل و نظارت نباشد.
آزادی بیان، اندیشه، نقد، حضور در عرصه انتخابات آزاد و رأی و... حرفهایی است که ما میزنیم و میخواهیم و راه عبور از مشکلات هم همین است. واقعا دلم برای نظام و انقلاب و جامعه میسوزد. انشاءالله خدا کمک کند آرمانهایی که انقلاب ما داشت خواستهایی که مردم داشتند و دارند، برآورده شود. ما فضایی میخواهیم که بتوانیم حرف بزنیم و صحبت کنیم. باران برای این بود که بحث کنیم و صحبت و حتی راهحلهایی که داریم به حکومت عرضه بداریم. حالا اولاً باران هم دیگر ابری ندارد که ببارد. ثانیاً همین فعالیت نزدیک به صفرش هم چندان مطلوب مسئولان نیست. میخواستیم بخش رسمی پژوهشی داشته باشیم برای تفکر و تربیت نیرو که به ما اجازه ندادند و بسیاری از احزاب رسماً یا عملاً ممنوع شدند. تشکلهای مستقل تعطیل یا با محدودیت مواجه شدهاند. و بخش قابل توجهی از نیروهای کارآمد و امتحان داده هم در بند هستند. حکومت بیاید این فضا را عوض کند، بعد هرکسی خواست حکومت کند، واقعاً برای ما مهم نیست. در ابتدای این دیدار حاضرین در جلسه به بیان دیدگاهها و نظرات خویش پرداختند.
سیدمحمد خاتمی: فقر معنوی و مادی باید از جامعه رخت بربندد
کد خبر:
۲۳۶۱۵