رسول منتجبنیا روحانی سیاستمدار 67 ساله و اهل شیراز است. او قائممقام و از اعضای موسس حزب اعتماد ملی و عضو شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز است. منتجبنیا نماینده سه دوره اول مجلس شورای اسلامی، رییس کمیسیون دفاع مجلس سوم، نماینده امام خمینی و رییس سازمان عقیدتی سیاسی درشهربانی کل کشور، مشاور رییسجمهور در دولت خاتمی، قائممقام ستاد قرارگاه خاتم و ستاد کل پدافند، عضو حزب جمهوری اسلامی و نماینده رهبری در انجمن اسلامی معلمان بوده است. بررسی نسبت بین جمهوریت و اسلامیت محور گفتوگوی روزنامه اعتماد با قائممقام حزب اعتمادملی بود.
محورهای اصلی این گفت وگو بدین شرح است :
امام به عنوان رهبری که مردم از لحظه اول تا پیروزی وفاداری خود را نسبت به او با تمام وجود ابراز داشتهاند، مردم را همه کاره انقلاب و نظام جدید سیاسی ایران دانسته و در مقابل مردم هم تبعیت از امام را بر خود واجب میدانستند. ملت در نگاه امام یعنی همهچیز. ایشان در همین بهشت زهرا نمیگویند که من به عنوان مرجع عالیقدر جهان اسلام و عالم دینی دولت تشکیل میدهم، میگویند به پشتوانه مردم. امام حتی اگر در همان مقطع میتوانستند بگویند من به عنوان رهبر انقلاب، جمهوری اسلامی را انتخاب کردهام چه بخواهید و چه نخواهید. اما ایشان فرمودند رفراندوم برگزار کنید و هرحکومتی که مردم خواستند همان را انجام دهید.
بله ایشان به این دلیل که رهبر و مرجع تقلید و عالم دین بودند این حرف را زدند و تاثیرگذار بر انتخاب مردم هم بود اما باز هم تاسیس نظام جدید را منوط به رای مردم دانستند.
برخی افراد که نگاه خاص به حکومت اسلامی دارند معتقدند امام به اقتضای شرایط، واژه جمهوری را استفاده کرده و هدف اصلی او همان رسیدن به «حکومت اسلامی» بوده است.
در حالی که حضرت امام از دوران جوانی پیگیر مسائل سیاسی بودهاند. شنیدم که امام در دوران رضاشاه به عنوان تماشاچی مجلس به پارلمان میرفتهاند و از نزدیک شاهد مذاکرات مجلس بودهاند. کتاب کشفاسرار امام را نگاه کنید. این یک کتاب اعتقادی است و در رد افکار کسروی نوشته شده است ولی در عین حال مباحث سیاسی و حکومتی را ایشان مطرح میکند. یکی از تیترهای این کتاب این است که رضاخان قلدر لایق سلطنت نبود. خانواده امام هم یک خانواده سیاسی و انقلابی بودهاند. پدر امام در ماجرای درگیری با خوانین به شهادت رسیده بود.
من سالها در خمین امام جمعه بودم و همه قضایای آن دوران را بررسی کردهام. امام، عصر مشروطیت را با دقت مورد بررسی و همه اینها را تجزیه و تحلیل کرده و صاحب نظر بودهاند. بنابراین، این یک تهمت ناروا و نابخشودنی است و من به این آقایان پیشنهاد میکنم که بیجهت از امام مایه نگذارند. به واقع نباید به کسانی که درباره امام اینگونه سخن میگویند شک کنیم؟ واقعا امام معنی جمهوریت را نمیدانستند؟ اینها به دنبال انتقامگیری از امام هستند.
امام از ابتدا بر رای مردم تکیه و نظر خاص داشت. از سال 42 امام به مردم تکیه داشتند.
امام بعد از پیروزی انقلاب اصل نظام را وابسته به رای مردم دانستند. مردم به جمهوری اسلامی رای دادند. گام دومی که امام برداشت قانون اساسی بود. خبرگان قانون اساسی هم که متشکل از گرایشهای مختلف سیاسی بودند شکل گرفت و قانون اساسی را تصویب کردند. امام هم این قانون اساسی را تایید فرمودند. این قانون اساسی میگوید که پایه تمام ارکان نظام، مستقیم و غیرمستقیم با انتخاب مردم است. از رهبری و ریاستجمهوری تا پایینتر از همه باید با رای مردم باشد.
در قانون اساسی دهها فصل در رابطه با ریاستجمهوری و نمایندگان مجلس و خبرگان و شوراهای اسلامی وجود دارد که همگی با رای مردم است و امام اینها را تایید فرمودهاند. خواست و رای مردم جایگاه بیبدیلی در نگاه امام داشت.. در عمل فراوان اتفاق افتاد که برخی میخواستند جای مردم را به خواص بدهند. امام با اینها مقابله کرد.
مثلا گفتند که کاندیدای نمایندگی مجلس باید فقط از علما باشند. امام بهشدت ناراحت شدند و گفتند که این چه حرف اشتباهی است که زده میشود. علما هم مثل بقیه مردم هستند. بارها ایشان میگفتند که هیچ کسی حق ندارد کسی را بر کسی تحمیل کند. یک وقت آمدند و گفتند که زنها برای مجلس حق کاندیدا شدن ندارند که امام با اینها مقابله کرد و فرمودند زنها در انقلاب پیشتاز بودند.
در انتخابات دوره دوم مجلس حزب جمهوری اسلامی - که من هم در شورای مرکزی حزب جمهوری و عضو ستاد انتخاباتی حزب جمهوری اسلامی بودم- تصمیم گرفت برای کل کشور کاندیدا معرفی کند و چون حزب مقتدری بود که رییسجمهور و بسیاری از مقامات عضو آن بودند، هر وقت کسی را معرفی میکرد رای میآورد. هنوز لیست حزب نهایی نشده بود که امام یک بیانیه دادند. من یادم نمیرود که وقتی داشتیم لیست را تنظیم میکردیم بدون خبر از نامه امام ساعت دو رادیو را روشن کردیم که خلاصه اخبار را گوش بدهیم که گوینده گفت بیانیه بسیار مهم امام درباره انتخابات. امام در این بیانیه گفتند که شنیدهام برخی احزاب و گروههای سیاسی برای کل کشور میخواهند کاندیدا معرفی کنند که این دخالت کردن در رای مردم و کار مردم است و مردم خودشان باید انتخاب کنند.
امام به دنبال انتخاب مردم بدون واسطهگری احزاب بودند؟. امام در آن پیام فرمودند که مردم با کارشناسان مشورت کنند و تصمیم بگیرند. معنا ندارد که در تهران یک مجموعه بنشینند و برای کل کشور تصمیم بگیرند. فکر دموکراتیک تا این اندازه قوی است که این همه شخصیت مقتدر که در حزب جمهوری حضور داشتند را امام برنمیتابد که اینها برای کل کشور تصمیمگیری کنند.
امام بهشدت طرفدار رای مردم بود و رای مردم را نه به عنوان تشریفات و امر تزیینی بلکه به عنوان یک عاملی که مشروعیت و اعتبار به نظام و مسائل حکومتی میدهد اهمیت میدادند. در عمل فراوان اتفاق میافتاد که مردم یک مسئولی را نمیخواستند و امام وقتی میدیدند مردم آن مسئول را نمیخواهند نسبت به آن مسئول اقدام میکردند. یا یک مسئولی ولو امام جمعه یا نماینده امام در یک استانی بود و اگرحرکتش برخلاف خواست مردم بود امام با او برخورد میکرد.
آزادی مردمی برای امام بسیار حائز اهمیت بود. ایشان از اینکه حکومت جای مردم را بگیرد بسیار پرهیز داشتند. امام اجازه ندادند حوزههای علمیه حکومتی شود. حتی مدیریت حوزه علمیه که در زمان حیات امام تاسیس شد، دولتی نبود. نمایندگان مراجع در مدیریت حوزهها حضور داشتند.
جمهوریت یعنی رای مردم و انتخابات کاملا آزاد باشد و هیچکس در آن اعمال نفوذ نکند. هیچکس برخلاف قانون کسی را رد صلاحیت نکند. هیچکس آرای کسی را به نفع شخص دیگری تصاحب نکند. مردم در رای دادن آزاد باشند. البته اینها مفروض به شرایطی است که در قانون مشخص شده است. شورای نگهبان هم موظف است شرایط قانونی را مهیا کند، نه اینکه آنها حق دارند نظر خودشان را اعمال کنند.
نخستین وظیفه شورای نگهبان نظارت بر اجرای قانون است و نه اینکه نظر خودش پیاده شود. شورای نگهبان به هیچوجه حق ندارد خطی عمل کند و شش نفر یا 12 نفر به جای 70 میلیون نظر بدهند و تصمیم بگیرند. وظیفه دوم شورای نگهبان که فلسفه وجودی این نهاد پر اهمیت است این است که شورای نگهبان باید مرجعی برای دادخواهان و برای کسانی که به آنها ظلم شده است، باشد. زمان امام اینگونه بود. اگر کسی کاندیدا بود و هیات اجرایی یا هیات نظارت بهناحق او را ردصلاحیت کرده بود به شورای نگهبان مراجعه میکرد و شورای نگهبان آن دادخواهی را بازخوانی میکرد و اگر باید اصلاح میشد این کار را انجام میداد.
در زمان امام نظارت استصوابی مطرح نبود. در زمان امام همین دو وظیفه برای شورای نگهبان پیشبینی شده بود؛ قانون پیاده شود و شرایط کاندیداتوری در افراد باشد و همچنین مرجعی برای تظلمخواهی افراد باشد.
اعضای شورای نگهبان بعد از رحلت امام طی یک مکاتبهای با یکدیگر آمدند و گفتند که برداشت ما از نظارت شورای نگهبان، نظارت استصوابی است.
اشکال کار در برداشت غلط و عملکرد نامناسب است که باعث تضاد هویتی و کارکردی شده است. اگر شورای نگهبان همان عملکردی را که در زمان حیات امام داشت، از خود بر جای میگذاشت مشکلی به وجود نمیآمد.
مسئله دیگر اسلامیت است. اسلامیت را برخی فکر میکنند به این معناست که حکومت باید از دل آیات و روایات دربیاید. یعنی هر قانون و برنامهای که میخواهد نوشته شود و هر سیاستی که میخواهد دنبال شود باید از قرآن و روایات بیرون کشیده شود در حالی که اسلامیت به این معنا نیست. اسلامیت آنچه که امام فرموده و منطق و عقل پذیرفته به این معناست که هیچکدام از قوانین و مقررات و برنامهها نباید مغایر و مخالف اسلام باشد. اینجا هم یکی دیگر از فلسفههای شکلگیری شورای نگهبان چشم نوازی میکند که چه کسی بیاید و این را با شرع اسلام تطبیق بدهد که نهاد فقهای شورای نگهبان بر اساس این وظیفه به شورای نگهبان اضافه شدند. فقهای مجتهد شورای نگهبان باید مصوبات و قوانین مجلس را با قوانین اسلام منطبق کنند. اگرچه لازم نیست که قوانین مصوب مجلس کاملا اسلامی باشد، آنچه کفایت میکند این است که مغایر با اسلام نباشد.
مقبولیت به معنای این است که یک حکومت مورد پذیرش و حمایت مردم باشد و مردم، حکومت را از آن خودشان بدانند. در مسئله مقبولیت، حکومت مسائل شرعی و غیر شرعی وجود ندارد. مشروعیت هم به معنای اعتبار خدایی و شرعی است. آیا اعتبار شرعی حکومت هم به رای مردم هست یا اینکه اعتبار شرعی حکومت به اراده خداوند است؟ قانون اساسی هم طبق نظر امام صراحت دارد که هر کسی را که خبرگان انتخاب کردند او بر مردم ولایت خواهد داشت. اینگونه نیست که رهبر نظام را جبرییل امین انتخاب کند. پس از رحلت امام یکی دو نفر از علما که مرحوم شدند این مسئله را مطرح کردند.
یکی از علما آمد و گفت که مسئله ولایت انتخابی نیست بلکه کشفی است. یعنی خبرگان مقام رهبری را انتخاب نمیکنند، آنها کسی را که خدا انتخاب کرده، میگردند و کشف میکنند. رای خبرگان، کاشف اراده و انتخاب خداوند است. واقعا تعجب میکنم که چطور این عالم گرانقدر یا برخی دیگر از آقایان به خودشان اجازه دادند و میدهند که چنین حرفی را بزنند که هیچ دلیل عقلی و منطقی و شرعی برای آن وجود ندارد. واقعا این آقایان از کجا به این مسئله رسیدند که خداوند چه کسی را انتخاب کرده و چه کسی را انتخاب نکرده است و خبرگان از کجا این موضوع را کشف میکنند که جبرییل امین چه کسی را انتخاب کرده است؟این چیزی است که برخلاف عقل، منطق و شرع است و متاسفانه همچنان عدهای آن را مطرح میکنند. برخی هم بهشدت از این بحث دفاع میکنند و بدون دلیل پای آن ایستادهاند. برخی هم که به نظر من ذرهای اعتقاد به انقلاب ندارند و سرسوزنی معتقد به ولایت فقیه نیستند و کسانی که در زمان امام هم اعتقاد به انقلاب و ولایت نداشتند در این میانه کاسه داغتر از آش شدهاند. متاسفانه این جماعت در حال حاضر بهشدت طرفدار این تفکر شدهاند. آنهایی که از سال
42 در زندانها و تبعیدگاهها و مبارزات در برابر شاه به دفاع از ولایت فقیه و رهبری دینی میپرداختند توسط این افراد در حال حاضر کنار گذاشته شدهاند و کسانی که آن زمان هم با امام مخالفت و مقابله میکردند در حال حاضر صاحب این تز شدهاند که قضیه ولایت فقیه کشفی است و نه با رای و انتخاب مردم.
تز کشف ولی فقیه یک تفکر غلط و صددرصد انحرافی است. اگر مردم وارد صحنه شوند و یک رییسی را انتخاب کنند آیا این نظام مشروعیت پیدا میکند یا نمیکند؟ اگر در یک کشوری یک شخصی بدون رای مردم سر کار بیاید آیا او مشروعیت دارد یا ندارد؟ این همین دو دیدگاهی است که شما به آن اشاره کردید. عدهای معتقدند که مشروعیت هم تابع رای مردم است. بسیاری از مراجع تقلید مانند آخوند خراسانی و آیتالله نایینی در عصر مشروطه و آیتالله منتظری و صانعی در عصر انقلاب ایران، نظرشان این است که مشروعیت نظام منوط به رای مردم است اما برخی از علمای دین اعتقاد دارند که تنها مقبولیت نظام منوط به رای مردم است. آنها مشروعیت نظام را اینگونه تفسیر میکنند که از نظر دینی و صلاحیتهای شخصی لیاقت مدیریت جامعه را آن فرد دارد و چنین کسی مشروعیت ولایت و حکومت دارد. اینان معتقدند اگر مردم او را انتخاب کنند، مقبولیت هم خواهد داشت اما اگر مردم او را انتخاب نکردند، او مشروعیت دارد ولی مقبولیت ندارد. یعنی بین مشروعیت و مقبولیت فرق قایل میشوند. اما ما معتقدیم که مشروعیت و مقبولیت لازم و ملزوم یکدیگر هستند. اگر یک حکومتی مورد قبول مردم نبود اصلا مشروعیت
ندارد و به همین دلیل است که امیرالمومنین میتوانست حکومت کند اما حکومت نمیکند و وقتی سراغ ایشان آمدند حکومت را پذیرفت.
پیش از پیروزی انقلاب چند جریان در برابر امام ایستادگی میکردند و تا زمانی که قدرت داشتند به مقابله با انقلاب و امام پرداختند. وقتی که انقلاب گسترش پیدا کرد اینان دیگر نفسشان درنیامد و رفتند در فراموشخانه به انتظار نشستند تا فرصت ظهور دوباره را بیابند.
جریان اول، جریان حسودان به امام بود. برخی از علما و شخصیتها بودند که وقتی امام درخشید و مردم به پشتیبانی از ایشان برخاستند اینان پایگاههای اجتماعی خود را از دست دادند و تنها عده قلیلی به تقلید و حمایت از این علما پرداختند. همین مسئله منجر به شکلگیری حسادتهایی به امام شد. برای مثال یکی از آقایان در سال 42 که امام فرمود تقیه حرام است ولو بلغ ما بلغ و رسما باید با شاه مبارزه کرد، یکی از آقایان گفت که این آقای خمینی روایت هم نخوانده است و ای کاش میرفت و وسائلالشیعه و اصول کافی را مطالعه میکرد که ائمه فرمودهاند: «التقیه دینی و دین ابایی». من واقعا آن زمان به قدری عصبانی شدم که چطور یک آیتالله اینگونه قضاوت میکند و این حرف را میزند. یا یکی دیگر از آقایان که وابستگان او از متنفذین حکومت هم هستند پس از اینکه علما به اعلم بودن امام حکم دادند ایشان گفت که علما جنایت کردند که بعد از آقای حکیم گفتهاند اعلم مراجع آقای خمینی است.
دسته دیگر که با امام و انقلاب مشکل داشتند، ولایتیها بودند. منظور از ولایت، ولایت ائمه است. آنهایی که دم از ولایت اهل بیت میزدند و میزنند. اینها افرادی هستند که به قول مرحوم شریعتی تا نوک بینیشان را هم نمیبینند، نه سیاست را قبول دارند و نه مسائل اجتماعی را و نه مسئولیتهای اجتماعی را میپذیرند. آنها به این دل خوش کردهاند که ما حسین داریم و از هیچ چیز باکی نداریم. ما اهلبیت داریم و هر کاری بکنیم آنها ما را نجات میدهند و رستگار میشویم. اینها حاضر نبودند با شاه مقابله بکنند. امام از اینها با ولایتیها بیولایت نام میبردند.
دسته سوم انجمن حجتیه است. یک گروهی که به یک معنا جزو ولایتیها هستند اما یک تشکیلات سازمانیافته و منسجم دارند. مرحوم شیخ محمود حلبی اینها را برای مبارزه با مسلک انحرافی بابیت و بهاییت تشکیل داد. اینها در این تشکیلات به دنبال این بودند که از بهایی شدن مردم جلوگیری کنند. قبل از پیروزی انقلاب تمام تلاششان در مبارزه با بابیت و بهاییت بود. من خودم پیش از پیروزی انقلاب با یکی از مبلغین انجمن حجتیه در اصفهان بحثی داشتم. این آقا میگفت که ریشه تمام مفاسد کشور بهاییها هستند و اصلا شاه و دولت از بهاییها خط میگیرند.
مبلغ انجمن حجتیه میگفت اگر بهاییها را بتوانیم شکست بدهیم همه مشکلات ایران حل میشود. در مدرسه فیضیه قم سال 43 تا 48 حجره داشتم که تازه انجمن حجتیه اسم و رسمی پیدا کرده بود. در همان ایام آیتالله محجوب جهرمی که یکی از وکلای امام بود میهمان من بود. ایشان میگفت که امام نامهای از نجف برای وکلایشان نوشتهاند با این مضمون که اگر تا به حال و با اجازه من به انجمن حجتیه وجوهات میدادهاید از این به بعد دیگر راضی نیستم به اینها وجوهاتی داده شود و انجمنیها را من قبول ندارم. امام ماهیت اینها را از همان ابتدا شناسایی کرده بود. انجمن حجتیه در دوران نهضت تا توانستند با امام مقابله کردند. وقتی حضرت امام در نیمه شعبان فرمودند که به خاطر شهدای زیادی که دادهایم، جشن نگیرید و مردم عزادارند، ولایتیها و انجمنیها آمدند و جشن مفصلی بر خلاف دستور امام گرفتند.
تلاش انجمن حجتیه برای نزدیکی به امام از سر نفاق بود. یکی از نزدیکان امام نقل میکرد که مرحوم حلبی به دیدار امام رفت و به ایشان گفت که ما چند هزار نیرو داریم و آماده هستیم تا این نیروها را برای خدمت به انقلاب در اختیار شما بگذاریم. امام با هوشیاریای که داشتند فرموده بودند که نیازی نیست و نیروهایتان در کنار مردم باشند، کفایت میکند. مردمی که انقلاب کردهاند خودشان انقلابشان را حفظ میکنند.
امام در مراحل مختلف با انجمن حجتیه مقابله کردند و انجمن را به صراحت نفی کردند. در دوره دوم مجلس خدمت امام رسیدیم تا اساسنامه سپاه را که تنظیم کرده بودیم به اطلاع امام برسانیم. وقتی با اعضای کمیسیون دفاع مجلس خدمت امام رسیدیم و گزارش دادیم که بر اساس خواست شما اعضای سپاه و بسیج حق ندارند در مسائل سیاسی دخالت بکنند امام سخنرانی فوقالعادهای داشتند. ایشان فرمودند که حرام بین است اگر کسی عضو نیروهای مسلح باشد و فعالیت سیاسی داشته باشد. امام در این سخنرانی به انجمن حجتیه اشاره کردند و فرمودند که این گروهی که خود را طرفدار ظهور حضرت میداند جزو خطرناکترین گروهها برای اسلام است و اگر یک نفر از اینها در مجلس باشد مجلس را به انحراف میکشاند و یک نفر از اینها اگر در دولت باشد دولت را خراب میکند. سپس فرمودند که من به شما تکلیف میکنم که اگر کسی از اعضای انجمن حجتیه در مسئولیت هستند سریعا آنها را عزل کنید. امام فرمود علاج واقعه را باید قبل از وقوع واقعه کرد.
ما بر اساس دستور امام یکی از مسئولان وقت را وقتی که برایمان مسجل شد انجمنی است از آقای مهندس موسوی خواستیم که ایشان را عوض کنند. اتفاق دیگری هم در همین زمان رخ داد. آقای مهندس طیب سخنگوی کمیسیون دفاع مجلس دوم که سابقه عضویت در انجمن حجتیه داشت. مهندس طیب در همان جلسه وقتی سخنرانی تکاندهنده امام را شنید، رفت و از نمایندگی مجلس استعفا کرد. استعفایش را به آقای هاشمیرفسنجانی داد. آقای هاشمی هم امام را در جریان استعفای مهندس طیب، قرار داد. امام فرموده بودند که ایشان اگر الان عضو انجمن حجتیه نیستند استعفایشان را پس بگیرند. مهندس طیب هم گفت که من مدتهاست از انجمن آمدهام بیرون و بارها بر علیه انجمن مصاحبه کردهام. امام بهشدت از ناحیه انجمن حجتیه احساس خطر میکردند.
انجمن حجتیه یک انحراف فکری و اعتقادی از بدو شکلگیری انقلاب داشته و دارد. ما از همان مقطع با انحرافهای فکری و عقیدتی اینان مخالف بودیم. اینان میگفتند هر حکومتی قبل از حکومت مهدوی، طاغوت است و تنها امام زمان است که میتواند حکومت تشکیل دهد. بر اساس این نگاه مبارزه با مفاسد و مبارزه با رژیم پهلوی بیفایده است و باید برای ظهور امام زمان زمینهسازی کرد.