1. یکی از مسائل و مباحث اصلی مطرح در گفتمان قرآنی، مسئله کرامت انسان و شاخصهها و مؤلفههای درک آن است. در نگاه قرآن کریم، کرامت انسان فطری و سرشتی است: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنىِ ءَادَمَ وَ ... وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلىَ کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا» (اسراء70) و منشأ آن نیز خلافت و جانشینی وی از خدای عزیز است؛ یعنی چون انسان خلیفه خدای کریم و قائم مقام او در زمین است، از کرامت فطری بهرهمند است.
2. برای رسیدن به قله کرامت و تکیه بر کرسی خلافت الهی، باید مؤلفهها و ویژگیهای خاص این منزل را فراهم آورد؛ به این بیان نخستین مرحله برای صعود به آن مرتبه، درک فضیلت «عزت» است.
عزت را به نفوذناپذیری ترجمه میکنند که صلابت، ستبری، استحکام، قوت، و قدرت را پشتوانه خود دارد؛ یعنی برای درک فضیلت عزت که از اوصاف خدای عزیز است: «سُبْحَانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ» (صافات 180) و مظهریت آن، باید مرز قدرت و اقتدار را به حیازت آورد؛ به عبارت روشنتر عزت وابسته قدرت است و قدرت از اوصاف موجود مستقل است و تا کسی در مقام استقلال (درونی و بیرونی) استقرار نیابد، نمیتواند مدعی اقتدار باشد و آنکه از قدرت و اقتدار سهمی ندارد، نمیتواند بر کرسی عزت بنشیند و ... .
با این بیان باید گفت که تحقق کرامت انسان و تبلور عزت او، استقلال، آزادی و تمامیت ارضی او در آفاق و انفس است و روشن است که انسان عزتمند که قبای آزادگی بر دوش نهاده، استیفای این حقوق را برای دیگر همنوعان نیز ضروری میداند و ملت یا امت همراه خود را در این فضیلت شریک میسازد.
3. استقلال هر گروه، طائفه، ملت یا امتی در رهن استغنای ایشان است؛ آنکه دست نیاز به سوی دیگران دارد، نمیتواند از آنها مستقل و خودکفا باشد. بینیازی از دیگران افزون بر خود اتکایی در اقتصاد، صنعت، فرهنگ، سیاست و ...، به روح غنی و جان مستغنی از غیر خدا نیاز دارد.
انسانی که هوسها و آرزوهای خود را لگام کند، بر اشرف مراتب غنا تکیه داده است: «أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْکُ الْمُنَى» (نهجالبلاغة، حکمت34) و تنها آنکه چشم طمع از آنچه در دست مردم است فروبست، به غنای اکبر بار یافته است: «الْغِنَى الْأَکْبَرُ الْیَأْسُ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ» (نهجالبلاغة، حکمت342).
مردانی که روح استغنا را در خود بارور ساختهاند، میتوانند به ساختن جامعهای امید داشته باشند که در پرتو ملکوت غنا، در همه شئون به قله استقلال بار یابد... .
4. نعمت بزرگ «آزادی» از بند استبداد، استثمار و استعمار نیز تنها در سایه استقلال سفره میگستراند؛ ملت نیازمند، به اجبار باید به خواسته مستکبرانه بیگانه تن در دهد و هماره ذلت تکدّی و خواری خواهش رابه جان پذیرا باشد: «الدَّین همٌّ باللیل و ذلٌّ بالنهار» (عوالی اللئالی، ج2، ص259).
رهایی ملتها از وابستگیهای مادی و معنوی نیز بیش و پیش از هر چیز به استقلال فکری و فرهنگی نیازمند است؛ به دیگر سخن، استقلال همهجانبه یک ملت یا امت، در گرو دانش و بینشی است که در عرصههای مختلف فراهم آورده، چراکه دانش حبل متینی است که مخلوق را به خالق مرتبط میسازد، و با زدودن جهل علمی و جهالت عملی، طوق نحس بردگی را از گرده ملتها میزداید، با این بیان، جامعه فرهیخته نه به غرب میآویزد و نه در شرق میآمیزد!
5. استقلال که پایه اصلی و اصیل کرامت انسان تعریف شده است، تنها در مسیر بندگی خدا راه عزت را مینمایاند و توسل و تمسک به دیگر قدرتها، هرچند مقتدر، سرابی است که جز تشنگی و تلخکامی ثمر دیگری ندارد.