1. پدیده دولت را باید مفصل ترین مفهوم در سیر مطالعات سیاسی دانست که این امر البته لزوماً نتیجه تاریخ درهم پیچیده یا اهمیت خاص این مفهوم در اوضاع امروز جهان نیست، بلکه این مسئله را باید محصول چند پهلویی و پیچیدگی خاص این مفهوم دانست.
افزون بر این دولت واقعیتی روزمره است که نمی توان از آن چشم پوشید و تعریف آن به نوعی یک ضرورت به حساب می آید. در یک تعریف عمومی می توان دولت (قوه مجریه) را نهادی سازمان یافته تعریف کرد که وظیفه اجرای حاکمیت را از طرف حکومت بر عهده دارد.
در واقع حکومت وظیفه دارد که پس از تشکیل و اقتدار، حقوق حقّه امنیت، رفاه، تحصیل و ... را برای افراد جامعه خود فراهم آورد و دولت در حقیقت به نمایندگی از حکومت، وظیفه تأمین این نیازها را بر عهده دارد.
2. بر اساس آنچه گذشت، فلسفه وجودی دولت، مدیریت جامعه بر اساس فرامین و خط و مشی هایی است که حکومت تعریف می کند؛ هر چند در برخی موارد، دولت ها خود می توانند، بر اساس شرایط زمانی و مکانی، ترسیم کننده بسیاری از این خطوط باشند.
با این تعریف، حکومت و عناصر تشکیل دهنده آن جنبه اصالی می یابند؛ به خصوص اگر در تعریف حکومت دو عنصر امام و امت لحاظ شده باشد. در این رویکرد، دولت، در یک مسئولیت اعتباری، نه تنها اصالت ندارد، بلکه نهادی درون حکومتی است که مسئولیت اصلی و اصیل خود را «خدمت» می بیند.
3. روشنترین مبنای حکومتی در اسلام، مبانی حکومتی امام علی (علیه السلام) است که در طول حیات طیبه خود، اصول اساسی آن را در غالب دستور العمل های مختلف حکومتی و اخلاقی بیان داشته است.
از این رو میتوان مبانی حکومت اسلامی- شیعی را در قامت اصول منقول از آن امام همام به تصویر کشید. مدل حکومتی امام علی (علیه السلام) به گونه ای تدوین شده است که ضعیف ترین افراد جامعه باید بتوانند قوی ترین روح امید و اطمینان را در درون خود احساس کنند، چراکه در این رویکرد، حکومت نهاد دارنده قدرت است؛ لیکن قدرت در این سامانه، مفهوم سلطه طلبی و برتری جویی ندارد؛ قدرت تنها ابزاری است برای اقامه حق و دفع باطل، و در نهایت ایجاد عدالت.
4. اصول ارائه شده در مدل حکومتی امام علی (علیه السلام) نشان می دهد که حتی در یک حکومت منصوب از طرف حضرت باری تعالی نیز، «مردم» نقش محوری و اصیل دارند و حاکم حتی اگی علی ابن ابی طالب (علیه السلام) باشد، باید همه همّ خود را مصروف دارد، تا دو عنصر محوری یاد شده در بند پیشین (اقامه حق و دفع باطل، و ایجاد عدالت) را برای «مردم» فراهم آورد.
شاید از این معنی، بتوان علت پر رنگی کلمه «مردم» را در زبان و اندیشه بنیانگذار کبیر انقلاب دریافت که ایشان نیز معیار و میزان سنجش درستی مسیر حرکت دولتها را حکومت امیر مؤمنان (علیه السلام) معرفی می کردند و همواره روش حکومتی آن حضرت را مبنا و اساس کار خود قرار می دادند و مسئولان را نیز به تأسی از آن حضرت فرا می خواندند.
5. امروزه دولت مستعجل شهیدان رجایی و باهنر نیز معیاری برای ارزش گذاری دولتها محسوب می شود. فارغ از درستی یا نادرستی این ارزشگذاریها، باید توجه داشت که دولت کوتاه این دو شهید عزیز نیز در چنین سامانهای ارزش مییابد؛ یعنی نخست این دولت با سنجه اصول و معیارهای حکومت علوی توزین می شود و سپس خود به معیاری امروزی برای ارزش گذاری مبدّل میگردد.
بررسی تحلیلی فعالیتهای دولت شهید رجایی و باهنر در همان بازه زمانی کوتاه، نشانگر این حقیقت است که این دولت هیچگاه خود را امیر مردم تلقی نکرد و همه تلاش خود را به کار برد، تا «خادم ملت» باشد و امروز اگر نامی از این این دولت باقی است، چراغی است که با «خدمت به مردم» بر افروخته شده است.