آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی، کسی است که بیش و پیش از هر چیز یک سیاستمدار شناخته میشود؛ اما او پیش از آنکه اهل سیاست باشد، یک مفسر قرآن است، از این رو در این مصاحبه تلاش کردیم از این نگاه با ایشان به گفت وگو بنشینیم -اگرچه نمیتوان با هاشمی نشست و از سیاست نگفت- مردی که در پس بیش از پنج دهه فعالیت سیاسی، هنوز هم وقتی از پژوهش و تحقیق حرف میزند، نشاطی دوباره مییابد.
پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران، پیش از این قسمت اول گفتگوی نشریه «حریم امام» با آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی را در باره نزول قرآن منتشر کرده بود. متن پیش رو، قسمت دوم و نهایی این گفتگو است که در اختیار مخاطبین گرامی قرار میگیرد:
حضرتعالی ضمن سخنان خویش فرمودید «بعضی از قسمتهای قرآن و شاید اغلب آیات قرآن در حوزه فقه سیاسی ناپیداست.» از جمله مواردی که شاید امروز برای بعضی از علما دغدغه جدی باشد، این است که وقتی به سیره حضرت امام مراجعه میکنیم و روش زمامداری امام را میبینیم، جایگاهی برای آرای مردم در تفکرات امام پیدا میکنیم که خیلی پررنگ است.
این مسئله برای ما سؤال بود و حالا موقعیت مناسبی است که از حضرتعالی بپرسیم. براساس تحقیقات حضرتعالی، واقعاً جایگاه آرای عمومی در تعالیم قرآن و در سیره حضرت امام که حضرتعالی از نزدیک با آن مأنوس بودید، چگونه است؟ آیا واقعاً قرآن به معنای عامتر اسلام، جایی برای رأی و خواست مردم قائل است؟
جایگاه مردم در اسلام و شیعه خیلی بالاست. کافیست که به این دو آیه توجه کنیم که: «امرهم شورا بینهم» و «شاورهم فی الامر»، صدر اسلام هم اینگونه بوده است و پیامبر(ص) انجام میداد. یا آیه: «فبشّر عبادالذین یسمعون القول و یتبعون احسنه» و خیلی آیات دیگر را هم میتوانید در همین فرهنگ قرآن ببینید.
به نظرم بعضیها فاصله گرفتند. والاّ در خیلی جاها مردم را روشن در صحنه داریم. آن دستور پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) خیلی مهم است. اگر در هر جای دیگر و برای هر موضوع دیگری آنگونه روایت داشته باشیم، آقایان به آن فتوا میدهند و کار میکنند. پیامبر(ص) به علی(ع) میگوید: «حکومت حق شماست و خدا برای تو گذاشته است. اگر مردم آمدند، به عهده بگیر و اگر نیامدند، به عهده خودشان بگذار.»
به نظر میرسد که حضرتعالی از نزدیکترین افراد به حضرت امام(س) بودید. به نظر جنابعالی اگر ما بخواهیم امام را با یک بیان قرآنی توصیف کنیم و یا اگر بخواهیم برای تعریف امام از یک آیه استفاده کنیم، چه آیهای را درنظر میگیرید؟ !S1!
امام را میشناختم، اما اینکه چه آیهای را میتوانم مصداق ایشان بدانم، چون شما یک دفعه گفتید، باید فکر کنم. اما در کل، امام را یک عالم قرآنی - نه فقط قرآنشناس- که قرآن در وجود ایشان تبلور پیدا کرده بود، میشناختم. به مطالب عرفانی ایشان نگاه کنید. انتظار ایشان این است که خداشناسی ما به کمک قرآن بالا برود و صلاحیتهای ذاتی خودمان را قوی کنیم و به طرف انسان واقعی شدن برویم. امام حقیقتاً خودشان اینگونه شده بودند. ما در زمان منزوی بودن امام، ایشان را درک کردیم. در حوزه بودند و مدرس بزرگی بودند، اما آن همه حقشان نبود. به فکر مرجعیت و تبلیغ خودشان نبودند. یک بار طلبههای اهل خمین آمدند و به ایشان گفتند که امسال تابستان در خدمت شما به صورت دسته جمعی به خمین برویم. ایشان گفت: «مگر میخواهید سینه بزنید؟ شما خودتان بروید و من هم اگر خواستم، میآیم.» تیپ و روحیه امام حقیقتاً یک روحیه معتدل بود. زندگی ایشان هم معتدل بود. من چیزهایی را که بعضیها از زهد امام به این معنای خودشان میگویند، نمیپسندم و اینگونه نمیدانم. آن موقعی که همه علما، در بیرونی منزل زیلو میانداختند - ما در داخل خانهها نمیرفتیم که بدانیم چگونه است- امام در بیرونی فرش یا قالی میانداخت و ما روی فرش و قالی مینشستیم. روحیه امام آنگونه نبود. واقعاً قرآن را لمس کرده و در وجودش تحقق داده بود. زهد واقعی، دانش، مقاومت، شجاعت، خداپرستی، اخلاص و نترسیدن از قدرت ایشان از نمونههای قرآنی است.
یعنی قرآن همینها را برای ما نشان میدهد. صفات عالی انسانی را که قرآن از انسانها انتظار دارد، در وجود ایشان میدیدیم و لمس میکردیم. حقیقتاً ایشان بیشتر خداشناسی را از قرآن شناخته بودند و این را هم با فلسفهای که تخصص اعلای ایشان بود، و با عرفان حقیقیشان و دانششان خوب تنظیم کرده بودند. عرفانی که امام داشتند، با عرفانهایی که الان بعضی از اشخاص معروف به عارف دارند، فرق داشت. از این نوع نبود و به گونه دیگری خدا را میشناختند و به گونه دیگری مردم را میشناختند.
ما در هفته مربوط به قطعنامه، مطلبی را از شما کار کردیم که بعد از پذیرش قطعنامه شما گفته بودید: من در مقابل بزرگی روح امام احساس کوچکی می کنم.
واقعاً اینگونه بود. آن شبی که با ایشان صحبت میکردیم، نتیجه این شد که ایشان قطعنامه را بپذیرند. برای ایشان خیلی سخت بود. میگفت: که ما به مردم این همه گفتیم که اگر جنگ بیست سال شد، میمانیم و تا آخرین نفس و تا آخرین قطره خون میجنگیم. اگر این وسط یک دفعه بیاییم قطعنامه را بپذیریم، با این مردم چه کار کنیم؟ مردم درباره ما چه فکر میکنند؟
الان بچهها در جبهه منتظر هستند تا خبرهای خوبی بشوند. ما اعلان بسیج هم داده بودیم. اما وقتی استدلالهای همه را شنیدند، پذیرفتند. این روحیه ایشان عجیب بود. یکی از خصوصیات ایشان این بود که در تصمیم خود قاطع بودند. یعنی اگر تصمیمی میگرفتند، محکم روی آن میایستادند، ولی اگر استدلال را میشنیدند، یک دفعه آب میشدند.
یک نمونه دیگر مباحث بعد از فتح خرمشهر است که میخواستیم در حضور امام تصمیم بگیریم که چگونه بجنگیم. در آن جلسه ما دو ویژگی در سخنان ایشان دیدیم که لازمه رهبری بود. یعنی هم قاطعیت در تصمیم و هم پذیرش استدلال. درباره ادامه جنگ با قاطعیت میگفتند: «باید تا تنبیه متجاوز و گرفتن حقمان بجنگیم» درباره اینکه چگونه جنگ کنیم، هم قاطع بودند که داخل عراق نرویم. من و آیتالله خامنهای در آن جلسه بودیم و بحث نمیکردیم، فرماندهان ارتش و فرماندهان سپاه بحث میکردند. به ایشان گفتند: این دستور شما با منطق نظامی سازگار نیست که ما پشت مرز بمانیم و دشمن هم بداند که ما جلو نمیرویم. عراق خودش را جمع میکند و از تجربه دو، سه سال استفاده میکند و دوباره حمله بزرگتری میکند. نیروهای ما هم در اینجا افسرده و خسته میشوند و دیگر آن نشاط را ندارند و با این نوع جنگیدن قانع نمیشوند. یا بپذیرید که جنگ را متوقف کنیم، یا باید اجازه بدهید که داخل عراق شویم.» ایشان در حضور ما با منطق نظامیها قانع شدند و گفتند: «شما درست میگویید.» امام چهار دلیل برای مخالفت با ورود به خاک عراق فرمودند. یکی از ادلّه مخالفت ایشان این بود که اگر به داخل بروید، مردم عراق اذیت میشوند و ما هم نمیخواهیم مردم عراق اذیت شوند.
فرض کنید که شما به بصره بروید، چه اتفاقی برای مردم با آن جمعیت عظیم میافتد! بعد گفتند: «اگر داخل میشوید، در جایی بروید که جمعیت نباشد و کسی اذیت نشود. اگر تعداد کمی باشند، مهم نیست.» ما تا آخر جنگ همین کار را میکردیم. در فاو هیچ کس نبود. در خیبر تا لب دجله رفتیم که غیرنظامی نبود. در شلمچه هم مردم رفته بودند و نظامیها بودند. وضع ما اینگونه بود. به آن استراتژی که ایشان داده بودند، عمل کردیم.
خیلی از کسانی که محضر امام رسیدند، میگویند امام جذبه خاصی داشت. آیا واقعاً اینگونه بود؟ آیا جذبه شخصیتی را از محضر امام درک میکردید؟ آِیا جرأت میکردید همانگونه که در صحبتها و جلسهها حرف میزدید، در حضور امام هم استدلال کنید؟ !S2!
انصافاً امام خیلی پرابهت بودند. آدمهای معمولی و یا حتی بزرگان و طلبهها که با ایشان مواجه میشدند، تحت تأثیر قرار میگرفتند. من تقریباً از 15 سالگی که به امام رسیدم، کم و بیش با امام بودم. از خانه ایشان تا مسجد و تا مدرسه فیضیه و یا در مسجد نزدیک حرم که درس میگفتند، همراه امام بودم.
از 15 سالگی امام را میشناختید؟
من در 14 سالگی به قم آمدم و در 15 سالگی همسایه امام در روبروی خانه ایشان شدیم.
در یخچال قاضی؟
در یخچال قاضی. ما در خانه اخوان مرعشی بودیم و خانه ما روبروی خانه امام بود. من سعی میکردم گاهی رفت و آمدهایم را با امام هماهنگ کنم. امام هم از کوچهها میرفتند و برای رفت و آمد از خیابان نمیرفتند. از کوچهها به حرم میآمدند. من در مسیر سؤالاتم را با ایشان مطرح میکردم و سعی میکردم با ایشان مأنوس شوم.
اینگونه ادامه داشت تا اینکه در درس به ایشان رسیدم. نمیگویم منحصر بودم، اما امثال من چنین حالتی نداشتیم. امام برای ما خیلی ابهت داشت، اما من هم خیلی جسور و گستاخ بودم. معمولاً هر چیزی را که دیگران جرأت نمیکردند بگویند، به من محول میکردند که به امام بگویم.
گفتم که در مباحث، امام را اینگونه شناخته بودیم که اگر با منطق ایشان را قانع کنیم، از حرف جدی خودشان برمیگردند. حتی اگر تأکید کرده باشند. بعضی وقتها هم برنمیگشتند که معلوم میشد منطق ما را نمیپذیرفتند. مثلاً سر قضیه بنیصدر، ایشان تسلیم نشد. ما مخالف بودیم که آقای بهشتی از نامزد شدن ممنوع شود. ایشان به هر دلیلی به این رسیده بود که روحانی نباید برای ریاست جمهوری نامزد شود. ایشان گفتند که نباید روحانی بیاید. ما خیلی تلاش کردیم. ایشان هم به قم رفته بودند. ما هم پیغام دادیم که کار داریم و مرتب رفتیم و آمدیم.
یک شب دیگر با آیتالله خامنهای از تهران به قم رفتیم که ایشان را ببینیم. ایشان در اندرون بود و اندرون ایشان در خانه آقای یزدی توسط یک راهروی کوچک با بیرونی فاصله داشت. گفتیم که خدمت ایشان آمدیم. ایشان گفتند که من نمیتوانم از اندرون بیرون بیایم. ما هم گفتیم: نمیرویم تا ایشان را ببینیم. ایشان بلند شدند و آمدند. اما به بیرونی نیامدند. در همان وسط راهرو، فرشی بود که همان جا نشستند. ما هم به آنجا رفتیم. یک مقدار استدلال کردیم و دست خالی برگشتیم. حرف ما را قبول نمیکردند. این نمونههایی است که گاهی ایشان قبول نمیکردند و ما هم بدمان نمیآمد و میگفتیم که نظرشان است و ما هم تابع هستیم.
یک نکته در مورد فضای امروز جامعه بپرسیم. اشاره کردید که شاهد سیر تدریجی دور شدن از آرمانها هستیم. امروز چیزی که در جامعه ما مثل نقل و نبات پیدا میشود، بیاخلاقی، بداخلاقی، دروغ، تهمت و ریاست. آیا خود شما در این زمینهها با مسئولین ارشد حکومت رایزنی کردید؟
قطعاً رأس حکومت دلش نمیخواهد اینگونه باشد. اما این مسائل چندوجهی هستند. بعضی کارها را به عنوان حفظ نظام انجام میدهند. البته حفظ نظام را خودشان تحلیل میکنند. در اینگونه موارد ترجیح داده میشود که بعضی از این کارهای نادرست تحمل شود. وقتی به این آیه قرآن نگاه میکنم، مو بر بدن انسان سیخ میشود: «یا ایها الذین آمنوا اجتنبوا کثیراً من الظّن انّ بعض الظّنّ اثم و لاتجسسوا.»
اگر ما بخواهیم جامعه خودمان را قرآنی کنیم، باید اینها را عملیاتی کنیم. اگر به همین یک آیه نگاه کنیم، نباید در جامعه سوءظن باشد. اصل بر برائت و صحت عمل است. اینها در قانون اساسی ما آمده است و همینطوری این افکار را نداریم. به نظرم انحراف خیلی زیاد است. همین است که مردم را از قرآن دور میکند. البته مردم ذاتاً از قرآن دور نمیشوند. یعنی اعمالشان با اعمال ما تطبیق میکند. متأسفانه اینگونه شده است.
من با شناختی که از رهبری دارم، مطمئنم که ایشان این گناهها را قبول ندارند که در جامعه میشود و دائماً نصیحت هم میکنند.
فکر میکنید برای کسانی که امروز دغدغه حکومت دینی و حکومت براساس قرآن و سنت دارند، کسانی که دغدغه امام و خط امام دارند، کسانی که دغدغه اصل ولایت فقیه دارند، کسانی که دغدغه نظریههای امام را دارند، بهترین راه دفاع چیست؟ نه از حیث حکومتی که بگویید مثلاً باید از بالا درست شود. فرض کنید همین هفتهنامهای که در حال کار کردن است به نظر شما بهترین راه دفاع از حکومتی دینی و از اندیشه امام در این شرایط، از طریق کسانی که کم نیستند و دغدغه امام دارند، چیست؟ البته به قول شما نمیتوان از خیلی از اتفاقات دفاع کرد. ولی میبینیم که این روزها هجوم سنگین رسانههای داخلی و خارجی بر شخص امام است.
خیلیها الان اساسشان اینگونه است. برای اینکه انقلاب را بزنند، به سراغ امام و شاگردان امام رفتند. من پیام مکتوبی از امام دیدم که نوشته بودند، بعد از من خیلی از کسانی که از من کینه داشتند و دارند، به سراغ نزدیکانم میروند. الان میبینم که چنین است. واقعاً چه کسی در ایران هست که بگوید عاشق امام هستم، ولی در حرم امام و در مراسم سالگرد امام، با حاج حسن آقا که این روزها اصلیترین یادگار امام هستند، آنگونه برخورد کند؟!
وقتی انسان نگاه میکند، هدف تمام رسانههای خارجی، زدن امام است. به نظر شما باید چه کار کنیم؟ به عنوان کسی که بالاخره سرد و گرم روزگار را چشیده است، بفرمایید ما به عنوان کسانی که دغدغه راه امام داریم، چکار کنیم؟ راهش چیست که ما بتوانیم امام را حفظ کنیم که حفظ امام در واقع حفظ اصل نظام و حکومت دینی است؟ !S3!
در این مورد چون مربوط به بقای اصل حکومت دینی است، باید کارشناسانه فهرستی از مسائل را تهیه کنیم و بگوییم. مثلاً این کارها را باید بکنیم. در این بحث مجال نیست. اما جواب مختصرش این است که ما فعلاً بهترین و آسانترین کاری که باید کنیم، اجرای قانون اساسی است که آن موقع نوشته شده و امام هم تأیید و امضاء کردند و رفراندم کردیم و مردم هم تأیید کردند. اگر الان همه اصول آن را درست عمل کنیم، نصف مشکلات از این جهت حل میشود.
حرف من از طریق حاکمان نیست.
بدون حاکمان نمیشود جامعه را اصلاح کرد. یک بخش و یک فصل از قانون اساسی است که مربوط به حقوق عامه است. آن را با دقت مطالعه کنید. ببینید اگر ما آن را اجرا کنیم، بسیاری از مردم ناراضی، راضی میشوند و زود آشتی میکنند و خارجیها هم زبانشان بسته میشود. قبلا هم خارجیها میدیدند که نظام موفق است. شورشها و جنگ با آن وسعت را پشت سر گذاشته و کشورش را ساخت. وقتی که دیدند ما موفقیم زبانشان بسته شد. در ابتدا آنها فکر نمیکردند که این کارها را میتوانیم انجام دهیم، ولی با توکل بر خدا، نظام تثبیت و مستقر شد.
ما هفتهنامهای داریم که میخواهیم برای امام و اندیشه امام کار کنیم. اگر ده سال قبل شما میخواستید برای امام کار کنید، خیلی عادی بود. ولی امروز کار کردن برای امام واقعاً یک جهاد میخواهد که بتوانیم آنگونه که حداقل برای خودمان قابل دفاع باشد، حرف بزنیم و مطلب بنویسیم.زمانی شما از بالا نگاه میکنید که درست است. بهترین کار و عملیترین کار این است که فرمودید. اما یک وقت این است که الان بنده چه کار کنم؟ میخواهیم از شما درس بگیریم که در این شرایط چکار کنیم؟ دست ما به اجرای قانون اساسی نمیرسد. ما که در هفتهنامه کار میکنیم، میخواهیم شما راهی نشان بدهید که در چه مسیری حرکت کنیم؟
من به شما و همه میگویم که همه ما به این قانون اساسی تکیه کنیم که مُجمع علیه است و آسانترین راه و میانبر همین است که از اینجا شروع کنیم. یعنی قانون اساسی را موبهمو اجرا کنیم. اگر همین کار را شروع کنیم، خیلی از مسائل حل میشود. مجله شما هم میتواند با تبیین ارزش قانون اساسی به عنوان میراث امام نقش امام در تأسیس نظام و ذکر نمونههای فراوان از خدمات بسیار مهم ایشان نسل جدید را که آسیبپذیر است، هدایت کند. البته قانون اساسی هم بعد از بیست سال که ما این کار را کردیم، ممکن است احتیاج به اصلاح داشته باشد.
خود امام عوض کردند.
بله. ممکن است شرایط آن روز ایجاب کند. در قدم بعدی قانون اساسی هم مطابق نیازهای روز اصلاح میشود. الان ما از جای دیگری نمیتوانیم شروع کنیم. الان شرایطی داریم که دشمنان ما منتظر هستند تا ما را چندپارچه کنند و بریزند و همه چیز را بگیرند. ببینید در وضع فعلی، امام را بیشتر میکوبند. برای اینکه میخواهند همه ما را متلاشی کنند و از بین ببرند. البته اگر اصلاحی از سوی رهبری آغاز شود و دیگران هم به ایشان کمک کنند، نتیجهبخش است. من هم اگر اقدامی بکنم، میتوانم با همین مقدار رابطهای که با رهبری دارم، کارهایی بکنم.