حجتالاسلام احمد مبلغی در حوزههای مختلف فکری، فعالیتها و مسئولیتهایی را به شرح زیر بر عهده داشته و مقالات متعددی تاکنون منتشر کرده است. درمیان برخی از فعالیتها و مسئولیتهای اجرایی وی میتوان به تدریس درس خارج فقه و اصول، ریاست پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مسئولیت پژوهشکده فقه و حقوق، مدیریت مرکز تحقیقات مجمع تقریب، مدیریت گروه فقه مقارن مدرسه تخصصی فقه و اصول، عضویت در هیات تحریریه سه مجله تخصصی فقهی تالیف بیش از هفتاد مقاله عملی- پژوهشی، ریاست شورای تقریب حوزه علمیه قم و ریاست پژوهشگاه مطالعات تقریبی اشاره کرد.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی خبری جماران به نقل از روزنامه تهران امروز، عدالت همواره در اندیشه اسلامی یکی از دغدغههای اصلی اندیشمندان بوده است چرا که اصولا عدالت در دین اسلام از جایگاهی ویژه برخوردار بوده است. هرچند در اندیشههای غربی اعم از نظریههای اجتماعی، فلسفی و اقتصادی نیز توجه زیادی به عدالت و مباحث پیرامون آن شده است، اما به نظر میرسد در جامعه ایرانی اسلامی ما دیدگاه اسلام درباره عدالت میتواند تاثیر عمیقتری داشته باشد. این اثرگذاری وقتی مهمتر میشود که به نقش عدالت در پیشرفت جامعه مسلمان ایران نیز توجه شود. در گفتوگو با حجتالاسلام مبلغی نظرات وی را در اینباره جویا شدیم.
تعریف و معنای عدالت چیست و ویژگی مهم این مفهوم از منظر اسلام چگونه تشریح میشود؟
عدالت معانی مختلفی دارد، یکی از آنها موزون بودن است، آنچه که موزون است و مستقیم است، عادلانه محسوب میشود. عدل سماوات و ارضین بر این اساس است که هرچیزی در جای خود قرار گرفته و از مجموع این در جای خود قرار گرفتنها حالت موزون و هماهنگی میان اجسام ایجاد شده است.
در فرهنگ اسلامی عدالت را به قرار دادن هرچیزی در جایگاه مناسب خود به تناسب و نهادن در جایگاههای متناسب تعریف میکنند. عنصر اصلی در چنین تعاریفی فعلی است که این فعل با توجه به جایگاههای متناسب انجام میشود. گاه عدالت به عمل و حرکت براساس حقوق تعبیر و تفسیر میشود. یعنی میتوان مجموعه حقوق را درنظر گرفت و عملی که رعایت کننده حقوق حداکثری باشد و میان حقوق جمع صورت دهد از آن با عنوان عدالت یاد میشود. زمانی عدالت به امری برآمده از توافق جامعه تفسیر و تعریف میشود، یعنی اگر اکثریت جامعه امری را عادلانه دید، عدالت همان است و غیر از آن عدالت نیست.
در میان این معنای متعدد برای عدالت، معنای ثابتی هم برای عدالت وجود دارد؟
تعاریف مختلفی برای عدالت ذکر شده است، به نظر میرسد که ما اگر عدالت را یک مفهوم ثابت ولی دارای متعلقات و مصادیق متنبه، منعطف و درحال تغییر یافتن به تناسب اوضاع و احوال ببینیم به معنای واقعی عدالت پی برده ایم. اما این امر بستگی به این دارد که عدالت قرار است در چه زمینهای رخ دهد. اگر خانواده را درنظر بگیریم باید بگویم چون شعاع و ظرفی که قرار است عدالت در آن تحقق یابد محدود است، طبیعی است که تحقق عدالت دارای پیچیدگی چندانی نیست. اگر قرار باشد که عدالت میان چند نفر در امر شراکت اجرا شود بازهم چندان پیچیده نیست؛ اما اگر عدالت را به درون جامعه آوردید به طور طبیعی پای حقوق بسیار به میان می آید، برخی از این حقوق مربوط به افراد، برخی مربوط به نسلهای آتی است و بسیاری از این دست. در عصر کنونی که پدیدهها در یکدیگر تاثیر می گذارند و یک رابطه تاثیر و تاثر متقابل میان پدیدهها برقرار است نمیتوانیم عدالت را یک معنای ساده تلقی کنیم. عدالت حقیقی در این زمینه باید به همه نسبتها توجه کند.
مفهوم عدالت و پیشرفت چه نسبت و ارتباطی با یکدیگر دارند؟
به نظر میرسد که ما عدالت را با دو ملاحظه باید مدنظر قرار دهیم، ملاحظه نخست این است که این تعریف کشش و انعطاف بالایی را برای پوششدهی به مصادیق مختلف در بردارد و دیگر اینکه در عصری که پدیدهها در یکدیگر تاثیر و تاثر متقابل دارند، نهادن هر شی در جای خود را دور از این تاثیر و تاثرها بدانیم، بر این اساس مصداق عدالت امری پیچیده میشود و نیازمند دخالت علوم و دانشهای بسیاری است و صرف اینکه آن را تعریف کنیم تمام نمیشود، بلکه در شناخت اینکه جایگاه آن چیست باید از تخصصهای بسیار استفاده کنیم و نسبتهای اشیا را بایکدیگر در سنجش دقیق قرار دهیم تا یک الگو یا سیاست عادلانه باشد، در این صورت عدالت و پیشرفت دیگر دو مفهوم جدا از هم نیستند و نسبت محدودی با هم ندارند بلکه عجین و مرتبط با هم هستند و یکی بدون دیگری معنا پیدا نمیکند.
از این رو امروز پیشرفت پایدار یا توسعه پایدار را امری عادلانه میبینند و آن را حتی به صورت فرا نفسی تعریف میکنند اگر در توسعه و پیشرفت به گونهای رفتار شود که حقوق نسلهای آتی نادیده انگاشته شود چنین توسعهای پایدار نیست، بنابراین عدالت به عنوان یک عنصر اساسی در پیشرفت تلقی میشود. نمیتوانیم عدالت و پیشرفت را دو گزینه مجزا تلقی کنیم. نمیتوان گفت که این سیاست در جهت پیشرفت است، اما عدالت را نادیده میانگارد یا در جهت عدالت است و پیشرفت را قربانی عدالت می کند.
عدالت و پیشرفت یک ارتباط محکم با یکدیگر دارند. به این معنا که اگر رفتار و یا سیاستی را در اقتصاد، فرهنگ و سیاست براساس عدالت به قیمت از دست دادن فرصتهای پیشرفت در پیش بگیرید به هیچ عنوان نمیتواند عادلانه تلقی شود، چرا که نسبت پدیدهها با هم نادیده گرفته شده است و به تعبیر دیگر هیچ شی را در جایگاه خود قرار ندادهایم.
آن تلاشها و خط مشهایی که براساس سیاستهای بیاعتنا به پیشرفت انجام میشود، صرف اموال و بودجهها رفتارهایی است که در جایگاه خود انجام نگرفته است. برای اینکه پیشرفتی حاصل شود باید عدالت را رعایت کنیم و اگر میخواهیم عدالت را رعایت کنیم نمیتوانیم به پیشرفت نگاه نکنیم. جامعه امروز ما باید این دو را عجین، قرین و در هم تنیده با هم ببیند، از اینجاست که پای تخصصهای بسیار به میان میآید. کارشناسان فرهنگ، اقتصاد و همچنین کارشناسان آیندهنگر و آینده پژوه، کارشناسان سیاست و کسانی که مسائل زیست محیطی را به طور دقیق تشخیص میدهند و دهها متخصص دیگر باید دیدگاههای خود را درباره الگوهایی که تعریف و تعبیر میکنیم در یک مرحله ارائه کنند و سپس در یک مرحله سختتر، طولانیتر و پرحوصلهتر این دیدگاهها گردهم آیند تا مشخص شود که تعامل این حوزه های مختلف فرهنگ، سیاست و اقتصاد چگونه است و این تعامل چه اقتضایی را میتواند در برگزیدن یک رفتار یا الگو برجای بگذارد تا دقیقا رفتاری موزون و متناسب با تمام این ابعاد و با نگاه به جنبههای تاثیرگذاری و تکمیل کنندگی این حوزهها بریکدیگر یک رفتار جامعه تعبیر و تفسیر
شود.
حتی میتوان پا را فراتر گذاشت؛ این مسئله عادلانه نیست که صرفا وضعیت جمعیت کنونی لحاظ شود، ما باید برای نسلهای آینده در الگو و نگاهی که ایجاد میشود برنامه ریزی کنیم و منافع و مصالح آنها را مدنظر قرار دهیم.