هاشمی رفسنجانی با تشریح نقش علمای جبل عامل در تاریخ تشیع ایران و تاثیرگذاری این علما بر حکومت صفویه و عمق علمی بخشیدن به اقدامات آنها، تاکید می کند که موقعیت جدید ایران مسوولیت بزرگی بر دوش ما میگذارد که باید آنها را بشناسیم و از مکتب اهل بیت (ع)درست استفاده کنیم.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی در ادامه گفت وگوی تفصیلی و مکتوب با شفقنا، پس از توضیحات مفصل درباره فقه مقارن و تخصصی و اهمیت آن در عصرکنونی، به شخصیت تاثیرگذار شیخ بهایی و علمای جبل عامل می پردازد و با عالم ذوفنون خواندن شیخ بهایی بیان می کند: برای شناخت شیخ بهایی اول باید زمان مکان و شرایط آن روز را بشناسیم و وضع زادگاه ایشان جبل عامل در جنوب لبنان را بشناسیم که خوشبختانه امروز هم تاریخ ساز است و نقطه داغ سیاست جهانی است.
او که ایران تشیع را وامدار حرکت صفوی می داند به روزگار شیخ بهایی اشاره می کند و می گوید: زمان تولد و رشد و خدمت شیخ بهایی در طلیعه به وجود آمدن دولت رسمی در کل خاک ایران در کنار دولت رسمی خلافت عثمانی است که این برای عثمانیها پدیده بدی بود. آنها نمیخواستند در ایران دولت تشیع در برابر آنها که تکیه اصلی شان روی تسنن بود و به مبانی مذهبی فرقهیی خودشان اهمیت هم میدادند، شکل بگیرد و خداوند کمک کرد در ایران که اکثریت مردمش محب اهل بیت (ع) بودند و در تمام مدت تاریخ بعد از اسلام ـ جز در دوران آل بویه ـ تحت ستم منزوی مهجور و مظلوم بودند به حق خودشان رسیدند و ایران اهل بیت شکل گرفت.
صفویه با هوشیاری و اطلاع از روحیه حب اهل بیت(ع) برای تاسیس مکتب اهل بیت اقدام کرد
هاشمی رفسنجانی اظهار می کند: ایرانیها جزو سابقین مکتب اهل بیت بودند و به همان دلیل ما علی ابن ابی طالب (ع) را در دوران خلافتشان در کوفه میبینیم که در آنجا کوفیان خیلی کمک کردند. تعبیراتی که حضرت علی (ع) در مورد مردم کوفه در یکی از خطبهها میکند تعبیرات خوبی است. وقتی میخوانم بی صفایی خودمان را میبینم که در شعارهایمان معمولا «ما اهل کوفه نیستیم» گفته میشود. از جمله در نماز جمعه خودمان هم گفته میشود کوفیان این حق را دارند که از ما مطالبه کنند. در غربت علی ابن ابی طالب آنها پیشتاز بودند. حرفهای حضرت علی (ع) را وقتی به کوفه میآیند و پیغام میدهند ـ اگر قبلا نخواندید ـ بخوانید چون واقعا خواندنی است. همانها بودند که در لشگر مختار بودند و میدانیم که در لشگر او عربی کمتر صحبت میشد و فارسی صحبت میکردند. به هر حال مردم ایران از قدیم در خدمت اهل بیت (ع) بودند و بعضیها تفسیر میکنند ـ تفسیر درستی هم است ـ که صفویه با هوشیاری و با اطلاع از روحیه حب اهل بیت (ع) برای تاسیس مکتب اهل بیت اقدام کردند. آنها از زمینه مردمی استفاده کردند و هوشیارانه و خوب هم استفاده کردند منتها تقویت هم کردند و شرایطی هم فراهم شد.
او اظهار می کند: وجود قدرت شیعی در ایران و قدرت خلفای عثمانی در سایر مناطق باعث شد که شیعیان در قلمرو عثمانی از جمله در جبل عامل تحت فشار قرار بگیرند. جبل عامل تقریبا همین منطقهای است که در جنوب لبنان در نقطه داغ سیاست منطقهای و جهانی شده است. همین جزین نبطیه صور و ... که چند کیلومتر در چند کیلومتر هم بیشتر نیست. مردم بسیار ارزشمندی هم در آنجا هستند و بودند و واقعا به نظر من این نقطه قابل بررسی است. همیشه مهم بوده و مقداری از آن را در رابطه با شیخ بهایی عرض میکنم.
هاشمی رفسنجانی می گوید: قدری ریشه یابی کردم که چطور شد در همه این مناطق، جبل عامل به این صورت شکل گرفت و به وجود آمد. به احتمالی رسیدم ولی هنوز کارم تمام نشده و آن این است که ابتکار آن متعلق به حضرت اباذر است. میدانید که اباذر در دوران خلافت عثمان به شام تبعید شده بود؛ البته بعضی از مورخین معتقدند که تبعید نشده بلکه با اختیار و توصیه پیامبر(ص) به آنجا رفته یعنی پیغمبر(ص) به او گفته بودند شرایطی است که لازم است شما در شام باشید. در این مورد هم نظر روشنی ندارم که تبعید بوده یا اختیاری یا هر دوی آنهاست. شاید خود اباذر میخواستند به شام بروند و این شرایط را عثمان فراهم کرد. وقتی ایشان به منطقه شام میآید نقطه فعالیت خودش را در همین جبل عامل قرار میدهد. مردم آنجا به ایشان میگروند و بذر تشیع را عمیقا با اطلاعات دسته اولی که از علی (ع) و مخالفان علی داشت، کاشت و هنوز آن نهالی که او غرس کرد دارد بار میدهد و ان شاءالله در آینده بیشتر خواهد شد.
باید ریشه اهمیت جبل عامل را در صدر اسلام و در ابوذر پیدا کنیم
او بیان می کند: اگر بخواهیم اهمیت آن را بفهمیم باید در نامهای ببینیم که معاویه به عثمان نوشته است. معاویه نامهای به عثمان مینویسد که اگر احتیاجی به منطقه شامات دارید ابوذر را از اینجا برگردانید تا در آنجا نباشد. تعبیرش این است که او صبح و شام مردم را دور خودش جمع میکند و از فضایل علی (ع) و دوستان علی (ع) و از عیوب خلفا و مخالفان علی (ع) میگوید. یک جمله کوچک است و یک نامه دو سه سطری است که معاویه نوشته است اما خیلی حرف دارد. وقتی نامه به دست عثمان میرسد ابوذر را احضار میکند. وقتی ابوذر میخواهد برود بدرقه ابوذر یک صحنه تاریخی بسیار حساس میشود. باز احتیاج به تحقیق دارد. متاسفانه ما این نقاط اساسی تاریخ را به دلیل اینکه در ویرانههای تبلیغات بنی امیه و بنی عباس گم شده و پیدا نیست، خوب نمیدانیم. چیزهایی در تاریخ هست اما باید کار کنیم و باید تحقیقاتمان را بیشتر کنیم و اینها را بسیار بررسی کنیم. شاید اطلاعات بیشتری به دست بیاوریم. در آن بدرقه مردم حرفهایی میزنند و ابوذر هم حرفهایی دارد. خیلی خواندنی است. خودتان در سیر تواریخ و روایات پیدا کنید. در سنت و شیعه هم از اینها فراوان است. البته وقتی ابوذر به مدینه برمی گردد استقبال مردم مدینه عثمان را میترساند و او را منزوی میکند و بعد ایشان به ربذه تبعید میشود. پس میخواهم بگویم باید ریشه جبل عامل را در صدر اسلام و در ابوذر پیدا کنیم.
نقش علمای جبل عامل
هاشمی رفسنجانی با بیان اینکه با آمدن شهید اول یعنی با جلوه کردن شهید اول در جبل عامل این منطقه به یک مرکز عظیم علمی تبدیل شد اظهار می کند: جای بسیار کوچکی است؛ چند کیلومتر در چند کیلومتر و در محاصره شهرهای دیگری که تعصب سنی گری شان باعث میشد که مسلمانهای شیعه را در آنجا اذیت کنند. نمونه آزارشان را هم عرض میکنم. ولی این مرکز آن قدر علم پرور و دانش پرور است و انسانهای بزرگی را تربیت کرده که ما امروز سر سفره آنها نشسته ایم و هنوز در حوزههای دینی آثار علمی آنها تدریس میشود و جزو بهترین هاست و این شیخ بهایی یکی از آن دست پرورده هاست. البته ایشان در آنجا رشد نکرد و در جوانی به ایران آمد اما بالاخره در خدمت علمایی بودند که با او آمده بودند و قبل از او آمدند. آن روح همچنان در پرورش او و شرایطی که در وجودش خلق شده بود شیخ بهایی را شیخ بهایی میکند.
او ادامه می دهد: در اعیان شیعه جملهای دیدم که برایم خیلی جالب بود. مطالب جالب زیادی دارد؛ چون صاحب اعیان شیعه خودش در آنجا بوده و بیش از دیگران به این مسایل پرداخته است. ایشان میگوید: «وقتی برای تشییع جنازه دختر شهید ثانی رفتم دیدم 70 مجتهدی که صاحب حکم بودند و کرسی داوری داشتند و جامع الشرایط بودند در تشیع جنازه شرکت کرده اند.» اگر ما در حوزه قم هفتاد مجتهد را در یک جا جمع کنیم چیز عجیبی نیست. بالاخره دریایی از علما و فضلاست اما اینکه در آن زمان در آن منطقه کوچک ساحل مدیترانه و در محاصره متعصبان عثمانی 70 مجتهد در مراسم دفن یک زن عالمه حضور پیدا میکنند باید برای ما خیلی معنادار باشد.
جبل عامل برای شیعه یک سرپل و جایگاه اساسی بود
علمای جبل عامل باعث شدند حرکت سیاسی سطحی صفوی عمق علمی پیدا کند
هاشمی رفسنجانی بیان می کند: به هر حال این جبل عامل خاری بود در چشم آن سیاستی که با سیاست ایران ناسازگار بود. برای آنها نقطه چرکین بود و برای شیعه یک سرپل و جایگاه اساسی بود. آنها فشار را زیاد کردند. نحوه به شهادت رسیدن شهید ثانی واقعا تاثرآور است. فقط به این بهانه که ایشان قضاوتی به نفع یک شیعه در برابر یک سنی کرده بود. مرافعهای بین یک شیعه و یک سنی روی داده بود و ایشان به نفع شیعه حکم داد. محکوم رفت و سعایت کرد و قاضی عثمانی را که آمادگی داشت شهید ثانی را از بین ببرد تحریک کرد و این قاضی صاحب لمعه را تعقیب کرد. ایشان در آن لحظه در باغ انگوری که خودش داشت مشغول نوشتن لمعه بودند؛ کتابی که همه ما میخوانیم و آن را خوب بلدیم، داشت آن را مینوشت که ایشان را تحت تعقیب قرار دادند و قاضی او را احضار کرد. میدانست که رفتار آنها با ایشان بسیار خشن است و متواری شد و سر از مکه درآورد. در مکه به دستور حکومت مرکزی او را گرفتند، زندان کردند. گویا هنگام نماز عصر در حرم گرفتند. البته در مورد هیچ کدام از موارد نمیتوان به صورت قطعی حرف زد ولی در بیشتر کتابها این گونه آمده است. او را به استانبول آوردند. قبل از اینکه وارد دربار شود او را شهید کردند. سرش را جدا کردند و بدنش هم ناپیدا بود. گویا گروهی از ترکمنهای شیعه که در آنجا بودند در خواب دیدند که نوری از آسمان به نقطهای میتابد و برمی گردد. وقتی پیگیری کردند پیکر شهید ثانی را پیدا کردند و در آنجا قبه و بارگاهی ساختند. نمیدانم این قبه و بارگاه الان هست یا نه. منظورم این است که این جور با شیعیان و با علما رفتار میکردند تا حوزه را به هم بریزند. پدر شیخ بهایی و شیخ بهایی که کودک بود از طرف ایران دعوت شدند و آنها هم به ایران آمدند. عده زیادی هم آمدند حقیقتا آنها باعث شدند که حرکت سیاسی سطحی صفوی عمق علمی پیدا کند.
اگر تلاش علما نبود معلوم نبود تشیع این قدر در ایران ریشه دار شود
او تاکید می کند: اگر تلاش این علما نبود و حوزه اصفهان به آن عظمت نمیرسید معلوم نبود که تشیع این قدر در ایران ریشه دار شود. بالاخره حکومتها میآیند و میروند همان گونه که آنها هم رفتند. بعد از آنها هم افشاریه زندیه و قاجاریه آمدند و رفتند و همه هم آثاری دارند اما آنچه که برای ما ماند تلاش علماست و در بین علما نیز افرادی مثل محقق کرکی از همین جبل عامل آمدند که هم موقعیت بسیار نیرومند کشوری داشت و هم شیخ الاسلام بود. شیخ الاسلام عالی ترین مقام دینی آنجا بود. ایشان بود که اجازه حکومت را به صفویها داده بود. صفویها این تفکر را داشتند که حق حکومت با امام زمان (عج) است و در زمان غیبت باید اجازه حکومت بگیرند و ایشان این اجازه را داده بود تا آنها حکومت کنند.
محقق کرکی کارهای زیادی کرده است. به عنوان شیخ الاسلام به قزوین میرود و امام جمعه قزوین را معرفی میکند. هنوز هم باید ریشه آن را در حوزه علمیه قزوین که تا اواخر خیلی خوب و عمیق بود و شخصیتهای بزرگی هم در آنجا به وجود آمده بودند ببینیم. در هرات هم علی رغم آن همه بادهای مسمومی که بر آنها گذشته، تشیع و اهل بیت هنوز در هرات قوی هستند. باید این حالت را به خاطر حضور موقت پدر شیخ بهایی که نمیدانم چند سال در آنجا بودند و خود شیخ ـ بدانیم. احتمالا ارتباطشان با مشهد به دلیل حضور طولانی آنها در هرات باشد.
او با تاکید بر اینکه علمایی مثل شیخ حر عاملی نقش برجستهای در تاریخ تشیع دارند می افزاید: امروز چقدر از سفره دانش و آثاری که ایشان گذاشته اند استفاده میکنیم و با کتابهای ایشان چقدر تحقیق برای ما آسان شده است. علمای بزرگی مثل صاحب مدارج صاحب معالم و دو شهید اول و ثانی که الان آثارشان بین ما هست واقعا نقاط برجسته تاریخی جبل عامل در تشیع سرنوشت ساز و مهم است. با متفرق کردن علمای جبل عامل که «تفرقوا ایادی سبا». اینها به هر جایی رفتند آنجا را آباد کردند. حوزه بحرین در اثر این هجرت قوی شد. هند به دلیل این هجرت قوی شد. ایران این علما را به دلیل حکومت شیعی از همه جا بیشتر جذب کرد و بهره بیشتری برد. نجف با آمدن آنها تقویت شد؛ به گونهای که حوزه آنجا را آنها در دوره جدید مرکز ثقل حوزههای علمیه تشیع کردند؛ البته نجف در آن مقطع از حله هم ارتزاق میکرد. آنها را آنجا هم کوچ دادند یعنی آن قدر بر علما و شیعیان جبل عامل و جنوب لبنان فشار آوردند که دیگر این شخصیتها نمیتوانستند بمانند. یک نمونه آن را در تاریخ عرض میکنم ولی دهها نمونه دارید. فردی در تاریخ آنجا به نام احمد جذار پاشاست که حاکم عثمانی است. این حاکم عثمانی فراز و نشیب زیادی داشت. انسان خیلی خشن و سفاک و در عین حال بسیار نیرومند بود. اگر تاریخ حکومتش را مطالعه کنید متوجه میشوید که در آن دوران شبیه رضاخان در این دوره است که کارهای متفاوتی از خود نشان میداد. این حاکم به دلیل کار بزرگی که کرد عثمانیها با اینکه میخواستند عزلش کنند عزلش نکردند و به او قدرت دادند و او از این قدرتش علیه شیعه استفاده کرد و این کار بزرگش بود!
شیعه روز به روز نیرومندتر شد
او ادامه می دهد: ناپلئون که مصر را گرفته بود و به فکر انتقال استانبول پایتخت عثمانیها بود برای رسیدن به استانبول میبایست از طریق فلسطین و شامات عبور میکرد و به عکا میرسید. مرکز حاکمیت جذار در یک قلعه محکم در عکا بود. دو ماه لشگر ناپلئون را پشت دروازه قلعه خود نگهداشت. سرانجام ناپلئون به مصر برگشت و به استانبول نیامد. این کار برای او موقعیت بسیار خوبی ایجاد و از صلاح الدین ایوبی هم نیرومندتر جلوه کرد. از این وجاهتش استفاده کرد و خواست ریشه شیعه را در شامات از بین ببرد. جشن کتاب سوزان گرفت. در تاریخ مینویسند که هفت روز کتابها و کتابخانهها و آثار علمای جبل عامل را در عکا میسوزاندند. این رفتار را با شیعه در آنجا کردند ولی به لطف خداوند و حقانیت مکتب اهل بیت و پشتیبانی ایران که آن روز سهم بزرگی داشت و امروز هم آن نقش را ایفا میکند شیعه روز به روز نیرومندتر شد.
موقعیت جدید ایران مسوولیت بزرگی بر دوش ما میگذارد
هاشمی رفسنجانی از این بحث چنین نتیجه می گیرد: موقعیت جدید ایران مسوولیت بزرگی به دوش ما میگذارد که باید آنها را بشناسیم و از مکتب اهل بیت درست استفاده کنیم و نگذاریم در دنیا مظلوم بماند و به افراد معینی منحصر شود.
جبل عامل حق بزرگی بر وضع فعلی حوزهها و کشور شیعی ایران دارد
او تاکید می کند: پس جبل عامل حق بزرگی بر وضع فعلی حوزهها و حکومت مذهبی و روحانیت ما و کشور شیعی ایران دارد. همین علما قبل از آن هم میگذاشتند. در تاریخ مراعشه مازندران خواندم و میخوانیم که حکمای مراعشه که شیعه بودند گویا از شهید اول تقاضا میکنند که ایشان یا خودش بیاید یا نمایندهای بفرستند که حکومت اینها را کاملا دینی و مذهبی و شیعی اداره کند. تا این حد از جبل عامل استفاده میکردند اما حوزه اصفهان با آمدن آنها و با بروز علمای ایرانی و تربیت شاگردان بزرگ بسیار قوی شد که هنوز شاگردان آن حوزه نورافشانی میکنند.