مقدمه: در جمهورى اسلامى هیچ فرقى بین ترک و کرد و لُر و عرب و فارس و بلوچ نمىباشد.» (صحیفه امام، ج9، ص317) این سخن رهبر کبیر انقلاب و سخنان بسیاری از این دست، نشان از فربهگی بینش عدالتطلبانه قومی و مذهبی در اندیشه معمار نظام است. امام خمینی با امضای متن قانون اساسی، این تفکر را که کمابیش در اصول مختلف آن بخصوص در اصول پانزده و نوزده منعکس شده، تایید کرد. تاکیدات مدام امام بر رفع هرگونه تبعیض قومی و مذهبی اما، آنچنانکه باید، مورد اعتنای برخی گروهها قرار نگرفت. به رغم تاکید امام بر دوری از ناسیونالیسم، برخیها بر طبل ناسیونالیسم افراطی کوبیدند و به رغم تاکید امام بر همهنوع برابری، بیعدالتیها و بیمهریهای غیرقابلانکاری بر اقوام و مذاهب مختلف رفت .پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران، بر اساس رسالت قانونی و شرعی خود، سعی دارد همچون موضوعات دیگر، در این حوزه نیز، ذیل اقتراحی با عنوان» برابری قومی؛بینش عدالتطلبانه قومی و مذهبی معمار نظام « به گفتگو با صاحبنظران حوزه قومیتها و نیز نخبگان همه گروههای قومی کشور بنشیند و ضمن تبیین دیدگاههای امام، به بررسی چگونگی احقاق حقوق اقوام با توجه به ظرفیتهای قانون اساسی بپردازد تا از این رهگذر، حقوق شهروندی همه گروهها از جمله حقوق اقوام را مورد تاکید و گوشزد قرار دهد.
***
اشاره: دکتر ابراهیم حاجیانی، رییس گروه پژوهشهای فرهنگی مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، سومین مهمان اقتراح «برابری قومی؛ بینش عدالتطلبانه قومی و مذهبی معمار نظام» است. این استاد جامعه شناسی، در این گفتگو، با صراحت به عدم ایجاد مشکلی در صورت اجرای اصول قانون اساسی بخصوص اصل15 تاکید می کند و ضمن بازخوانی سیاست یکسان سازی پهلوی درباره قومیتها، از فربه بودن تفکر تجزیه هراسی در برابر تجزیه طلبی سخن می گوید. حاجیانی در تبیین دیدگاه های امام درباره قومیت ها می گوید؛ امام نگاه سلبی به قومیت ها نداشته و به برابری دینی تاکید کرده است.
بسیاری اساسا قومیت را مفهومی مدرن و همپای دولتملت می دانند. در ابتدا می خواهم شما تعریفی از قومیت ارائه بفرمایید تا بنده، سوالات بعدی را ذیل سخنان شما، طرح کنم.
در جامعهشناسی سیاسی، شاخصهای زیادی میتواند برای تعریف قومیت مطرح شود ولی دقیقترین شاخص، زمانی است که ما مبنا را بر تنوع فرهنگی می گذاریم. یعنی ما بجای تنوع قومی، تنوع فرهنگی را تعریف می کنیم و می گوییم هر جایی که در آن فرهنگی خاص شکل می گیرد و اشخاص آن منطقه، فکر کنند که به یک ادبیات، فرهنگ، موسیقی، آداب و رسوم خاص، و مهمتر از همه، به یک زبان، تعلق خاطر دارند، اینها یک فرهنگ را تشکیل می دهند. این فرهنگ در نسبت با یک فرهنگ کلان، عنوان قومیت می گیرد. باید بدانیم اگر جامعه ای دارای یک مجموعه تنوعات فرهنگی است که مهمترین شاخصه این تنوع، تنوع زبانی است لذا تنوع قومی و زبانی همه جا حضور دارد. هر جا قومیتی و گروهی از افراد باشند که از لحاظ زبانی تفاوت با فرهنگ مسلط داشته باشند، می توان گفت، ما با یک قوم روبرو هستیم. طبعا زبان که متفاوت باشد، یک ریشه تاریخ متفاوت هم می شود بر آن تصور کرد. خرده فرهنگها یک تصوری از خود دارند که ممکن است صحیح هم نباشد اما واقعیت این است که این تصور وجود دارد.
گاهی بین ملیت و قومیت، خلط معنی می شود. ملاک قومیت و ملیت چیست؟
ملاک مشخصی ندارد که بگوییم این یکی قوم است و آن یکی ملت. همین قوم اگر اختیارات سیاسی داشته باشند عنوان ملت می گیرند. غیر از حاکمیت سیاسی، هیچ ملاک دیگری نداریم که بگوییم اینجا قومیت است اینجا ملیت. اگر این اقوام، نظام سیاسی داشته باشند می شوند ملت. ما کشورهای 500هراز نفری داریم که ملت هستند اما اقوام بزرگ ده میلیون نفری داریم که قوم تلقی می شوند چون واحد سیاسی ندارند مثل ترک های ایران که بالای 22 میلیون نفر جمعیت دارند ولی چون واحد سیاسی ندارند، قوم تلقی می شوند. در عراق، اگر اقلیم کردستان استقلال پیدا کند، دیگر قوم کرد نیست ملت کرد است. بنابراین ملاک قومیت، نه به اکثریت یا اقلیت بودن که به تعلق به فرهنگ متفاوت، است.
در ایران مدرن از زمانی که ملتسازی شکل میگیرد، چه بر سر قومیت ها میآید؟ دولت-ملتهای جدید با قومیتها چه رفتاری میکنند؟
بطور کلی، این، بستگی به تاریخ کشورهای مختلف و جهانی شدن و فرایند آن و نیز به سیاست قومی کشورها و دولت ها دارد. اما چیزی که عملا ما می بینیم این است که در اثر مدرنتیه و مدرنیزاسیون و تشکیل دولت ملت و جهانی شدن که در دو دهه گذشته شکل جدی تری به خود گرفته، اقوام ناپدید نشده اند بلکه ما مواجه شده ایم با هویت خواهی های قومی جدی. چیزی که قبلا مسکوت بود، الآن فعال شده است. دولتملتسازی در دوره مدرن صرف نظر از سیاستش که چه چیزی باشد، آیا سیاست خصمانه ای علیه اقوام، اتخاذ کرده، مثل روس ها یا رضاخان؛ یا سیاست مماشات دنبال کرده مثل مالزی و هند یا لبنان؛ باز ما با مساله ای مهم روبرو هستیم و آن این است که در دوره جدید، مساله اقوام برانگیخته می شود و بسیج قومی شکل می گیرد و هومیت خواهی قومی پیش می آید. می خواهم بگویم، صرف نظر از سیاست ها که ممکن است خصمانه یا آرام باشد، ما در دوران مدرن با مساله برجسته شدن هویت خواهی قومی روبرو هستیم.
این هویت خواهی و برجستگی قومی از کجا می آید؟
اولا بخش عمده اش به این دلیل است که مدرنیته، کنشگران و نیروهای اجتماعی را نهایتا از ایدئولوژی های مدرن خسته می کند و پاسخگوی نیازهای آنها نیست. بنابراین در دوران مدرن، بخش های مختلف فرهنگی به خویشتن خویش برمی گردند؛ حرفی که اقبال لاهوری، شریعتی و امام می زنند. وقتی می خواهد به خود برگردد، دنبال یک عقبه و یک پناهگاهی است که این پناهگاه، گاهی مذهب است که می شود اسلام گرایی و پسااسلام گرایی که ما امروزه با آن مواجه هستیم و گاهی قومیت است و در واقع قومیت پناهگاهی می شود برای پاسخ به آلام هایی که مدرنیته به وجود آورده است.
علت دوم، به سیاست های قومی برمی گردد دولت ها عمدتا گرایش به سیاست یکسان سازی و همانندگردی دارند و اسیمیلاسیون را دنیال می کنند. اقوام فکر می کنند در این سیاست، تمام هستی فرهنگی خود را از دست می دهند و مجبور می شوند برگردند به آنچه خود دارند.
نکته سوم اینکه جهانی شدن و مدرنیزاسیون، امکان بروز هویتخواهی قومی را فراهم می کند یعنی فرصت ایجاد می کند. هر نوع جنبش و تحرک دسته جمعی، نیاز به فرصت دارد. جهانی شدن از طریق فضای مجازی و آی تی، این فرصت را فراهم می کند.
نکته چهارم، کاهش قدرت رسمی و قدرت دولتی است که امکان بروز هویت خواهی قومی ایجاد میشود، قبلا این امکان وجود نداشت دولت بر همه جیز مسلط بود فضای مجازی وجود نداشت دولت بر همه چیز نظارت می کرد و اقوام نمی توانستند حقوق خود را مطرح کنند اما در دولت های امروزی، حقوق انسانها در برابر حقوق دولت فربه تر شده است.
نکته پنجم اینکه، جهانی شدن امکان تعامل را فراهم می کند. در این فضا، ما با تفاوت ها روبرو میشویم ما متوجه می شوم که در این جهان، "دیگری" هم وجود دارد این "دیگری" مرا متوجه خودم می کند و می فهمم که من خود، نوعی "دیگری" هستیم. این تفاوت ها و ایجاد خط های مماس، ارتباطات را توسعه میدهد و من به این تیجه می رسم که اگر من یک فرهنگ متفاوت هستم باید دنبالش بروم.
و نهایتا، بایستی به عوارض و پیامدهای توسعه بویژه توسعه سریع و نامتوازن در جهان سوم اشاره کرد. توسعه سریع و نامتوازن، معمولا، احساس محرومیت نسبی تولید می کند. اقلیت های فرهنگی معمولا در این شرایط احساس می کنند حقوق و سهمشان در فرایند توسعه زایل شده است و این را متوجه سیاست های دولت می دانند اینجاست که برعلیه دولت ها و مبانی هویت دولت (از جمله هویت ملی) موضع می گیرند.
شما شش دلیل برای رخ نمایی هویت خواهی را مطرح کردید در این رخ نمایی هویت قومی، سوالی که مطرح می شود این است، آیا اساسا هویتخواهی یک حق است؟ یا یک تصور؟ می خواهم یک مفهوم یابی از منظر فلسفه حقوق داشته باشیم.
از منظر جامعه شناسی که کار من است و نه از منظر حاکمیتی و نه از منظر یک فرد قوم گرا؛ بحثی وجود دارد بنام مدنیته و مدرنیزاسیون و بحث دیگری بنام حقوق شهروندی و بحث سومی بنام حقوق بشر. از این سه منظر، همه افراد به اندازه توانایی ها و شایستگی های خودبماهو انسان، باید از امکانات مساوی و حقوق برابر برخوردار باشند. همه افراد باید شأن یکسانی داشته باشند و باید هویت و فرهنگ و شخصیت و حقوقشان به رسمیت شناخته بشود. از منظرهای دینی، دموکراتیک، حقوق بشری و حتی لیبرالیستی و مهم تر از آن از منظر توسعه اجتماعی، برابری یک حق است. تاکید می کنم از منظر توسعه اجتماعی، جامعه توسعه یافته، جامعه برابر است. از این منظر می گوییم همه شهروندان و انسان ها، باید بتوانند به حقوق خود برسند. این حقوق، هم حقوق فرهنگی است هم حقوق اقتصادی و هم برابری سیاسی. حتی به نظر من، از سیاست تیعیض مثبت پیروی شود یعنی آنهایی که مدتی حقوقشان نادیده گرفته شود، باید دولت به آنها پرداخت بیشتری بکند یعنی اگر در کردستان یا زاهدان یا هر جای دیگری، عقب ماندگی اقتصادی و فرهنگی بیشتر هست دولت باید هزینه بیشتری بکند. همانطور که می گوییم باید برای ارتقاء زنان باید از اعتبارات ملی هزینه شود تا آنان رشد کنند درباره قومیت ها هم همینطور است.
نکته مهمی که باید بگویم، از درون این بحث یعنی برابری همه جانبه اقوام و بطور کلی شهروندان، بسیج جنبش قومی در نمی آید. نمی گوییم حالا که نابرابری وجود دارد، اقوام به پا خیزند. اما به در عین حال به دولت ها می گوییم که به فکر اقوام باشند. دولت ها و اقوام موظف هستند از طریق دموکراتیک و روش های مسالمت آمیز این حقوق وامانده را پیگیری کنند. توجه داشته باشیم که این پیگیری حقوق، نباید منجر به تجزیه بشود و کشورها فروپاشی کنند و نیز، نباید منجر به ادغام طلبی با دیگر کشورها شود. در کل امنیت ملی و ثبات سیاسی نباید خدشه وارد شود. چون به تجربه ثابت شده، حرکات رادیکال، تمامی دستاوردهای ملی از جمله امنیت، ثبات، توسعه و نظم را تخریب می کنند.
امنیت ملی چیست؟ آیا امنیت ملی با تحقق حقوق اقوام تامین می شود یا با نادیده گرفتن این حقوق؟
ما دو تا ملاک داریم که باید براساس آن، درباره تنوع قومی موضع گیری کنیم. یکی، از موضع توسعه است که در ابعاد مختلف باید به آن بپردازیم. باید حقوق برابر اجتماعی، اقتصادی و هویتی همه خرده فرهنگ ها حتی آنهایی که قوم نیستند یعنی کاشانی ها، یزدی ها و کرمانی و...، و همه اقوام و همینطور مذاهب مختلف رسمی یا نیمه رسمی احقاق شود. همه اینها حق دارند از حقوق خود برخوردار شوند چون توسعه بدون برابری امکان پذیر نیست.
ملاک دوم مساله نظم است پیگیری این حقوق نباید منجر به خدشه وارد کردن به نظم اجتماعی باشد نظم اجتماعی در تعبیر علوم اجتماعی، همان امنیت ملی است. مطالبات شکل می گیرد و نظام باید به آنها پاسخ دهد. اقوام مطالبه دارند همان طور که دانشجویان و ...، مطالبه دارند همه اقشار و لایه ها می توانند، درجارچوب قانون مطالبات خود را پیگیری کنند. حتی اگر نظام تصمیم گیری، بی تفاوتی نشان دهد، روش پیگیری مطالبات، تجزیه و ادغام طلبی نیست.
اگر تمام راه های قانونی و مسالمت آمیز نتیجه نداد و اقوام احساس کنند که در بدست آوردن این حقوق و حفظ حیات فرهنگی خود به بن بست رسیده اند، چه باید بکنند؟ می خواهم یگویم در این شرایط راه بدیل چیست؟ برخی از حقوق دانان، در این شرایط، تجزیه و طلاق سیاسی را حق می دانند؟
اول اینکه در شرایط کنونی، دولت ها بویژه در ایران، نسبت به تونع فرهنگی و رسیدگی به مناطق محروم و کاهش نابرابری حساس بوده اند که از حیث قانون اساسی و نیز رویکردهای ذهنی، حساسیت و جدیت بیشتری نشان داده اند. بنابراین با بن بست روبرو نیستیم. آنچا هم که مساله پیش می آید به علت ویژگی ساختاری در ساختار تصمیم گیری در ایران است که نام تمرکزگرایی بر آن گذاشته اند. بنابراین مشکل اساسی در تمرکزگرایی است و دولت ها هم تلاش زیادی برای تعدیل آن انجام داده اند، اما توفیقات چشم گیر نبوده است. در هر حال، راه حل همیشگی، تعامل، گفتگو، پیگیری، مشارکت در فرایندهای رسمی و دموکراتیک است. تعدیل مطالبات و پیگیری تدریجی آنها، حتما می تواند و توانسته منشأ اثر باشد.
مرز بین امنیت ملی و حقوق اقوام کجاست؟
مرز این دو، خشونت است. اقوام حق دارند از هر ابزاری و از هر استراتژی و با هر راهبردی برای پیگیری مطالبات خود استفاده کنند تشکل های اجتماعی داشته باشند و بطور جدی، حقوق خود را بخواهند اما نباید از خشونت اسفاده کنند. تنها شاخص، خشونت است. نباید از ابزار خشونت اسفاده شود همانطور که ساختار رسمی هم نباید استفاده کند. آدم متعادل نه شعار تند می دهد و نه از روش های تند اسفاده می کند و نه اهداف رادیکال دارد. یعنی اگر آدم ها در روش رادیکال باشند حتما در هدف هم رادیکال خواهند بود. شاید یکی مدعی شود من اهداف مسالمت امیز را با روش های رادیکال دنبال می کنم و یا ممکن است یک جریان سیاسی پیدا شود و بگوید من می خواهم تجزیه را دنبال کنم منتهی با فعالیت های مدنی. من فکر نمی کنم این اتفاق رخ دهد شاخص اینکه امنیت رعایت بشود این است که مطالبات قومی در روش خشونت آمیز نباشد. از سوی دیگر باید گفت، تامین حقوق آحاد شهروندان حتما منجر به ثبات و امنیت پایدار می شود.
شما امنیت ملی را خط قرمز می دانید اینجا یک بحثی وجود دارد آیا اصلا تجزیه وجود دارد یا بیشتر یک تصور است؟ یعنی آنچه در ایران وجود دارد، تجزیه طلبی است یا تجزیه هراسی؟
بحث تجزیههراسی است. ما درباره بدنه اقوام در ایران در بین کردها، ترک ها، عرب ها، ترکمن ها و بلوچ ها و ...، مساله تجزیه طلبی به عنوان یک واقعیت نداریم. بحث اصلی و عمومی، هویت خواهی است که این از قضا جدی است و خیلی هم محکم است. ولی ما بحث تجزیه و جدایی طلبی نداریم. اینکه برخی گروه های سیاسی و افراطی رادیکال هستند و در برخی سایت ها و شبکه ها بر طبل تجزیه می کوبند، این مساله ای جدا است و ما این را به بدنه تعمیم نمی دهیم اگر بحثی در میان ایرانیان ترک زبان و ایرانیان ترکمن زبان و ایرانیان کردزبان باشد اینها مطالباتشان هیچگاه به سمت تجزیه نبوده و نیست بلکه هویت خواهی است. نکته مهمی که وجود دارد این است که گاهی جریان هایی تجزیه هراسی را ایجاد می کند تا برخی جریان های سیاسی از آن نفعی ببرند. و از آن طرف هم، گروه های سیاسی رادیکال هستند که دنبال تجزیه هستند که البته ناچیزند. من منکر وجود این رگه ها نیستم اما اینها به بدنه ربطی ندارند. من این را بر اساس پیمایشهایی که در مناطق قومی انجام دادم عرض می کنم؛ هویت قومی و هویت ملی پیوند و همبستگی یکسانی دارند هرچند این رابطه در برخی مناطق، کمی منفی شده است. برخی پیمایش ها این را می گویند یعنی وقتی هویت قومی بالا می رود هویت ملی کم می شود رابطه اش به لحاظ همبستگی، معکوس شده است اما همیشه اینجوری نبوده و نخواهد ماند در واقع همبستگی بین این دو، بصورت جدی وجود دارد. درواقع بنابه شرایط تاریخی و ساختاری، اساسا مساله تجزیه در ایران هیچ جایگاهی ندارد و عوامل و نیروهایی که این ادعا را دارند، ناچیز و فاقد پایگاه اجتماعی گسترده هستند. لذا این مساله یک تصور است که برخی مراجع رسمی هم آن را جدی می پندارند.
به بحث رضاخان برمی گردم. ما اگر سیاست های قومی را بررسی کنیم و خط سیری را از رضاخان تا امام ببینیم. بسیاری از افرادی که من با آنها گفتگو می کینم عموما بر این اعتقاد هستند که یک سیاست یکسان سازی در دوره رضا خان بوده و در دوره پهلوی دوم هم ادامه داشت آیا چنین بوده؟ دوم اینکه در این خط سیر فکری و عملی، از رضاخان تا امام، به عنوان نمادهای دو مدل، چه تفاوت هایی در سیاست های قومی وجود دارد؟
با سیاست یکسان سازی قومی در دوران پهلوی موافقم اما اقتضای زمانی رضاخان این بود که آن سیاست های یکسان سازی اجرا شود. کشور در آستانه تجزیه بود. الزامات آن زمان این بود که این مساله دفع بشود. استراتزی رضاخانی با ایجاد برخی یکسانی ها در میان همه خرده فرهنگ ها همراه بود. مساله تنها اقوام نبود رضاخان در پی ایجاد یک هماهنگی در همه حوزه ها بود از روحانیت گرفته تا عشایر و زنان و اقوام. اما رضاخان فرصت این را نداشت که بخواهد با کلیت تنوع فرهنگی مبارزه کند اقتضای زمانی رضاخان هم این بود. به نظر من هرکس دیگری در آن شرایط به قدرت می رسید نمی توانست کاری غیر از این بکند. مناطقی داشتیم که حتی سرباز هم نرفته بود در این شرایط ما نمی توانستیم بهداشت و درمان و راه و امنیت ببریم چون کشور در شرایط ناامنی بود. این اقتضائات بود که کشور را به یکسان سازی برد اما از نظر تئوریک به معنای نابود کردن همه تنوع در کشور نبود. حتی کسروی که در خدمت این سیستم بود آذری بود و با وجود دیدگاه هایی بر وفق مراد سیاست یکسان سازی، فرهنک آذربایجان را رد نمی کرد. علی اکبر خان داور هم همین طور بود. یعنی شخصیت های مهم سیستم، تعلقات قومی داشتند. به نظر من رضاخان ایجاد یکسان سازی را در نظر را داشت اما هدم همه تنوع فرهنگی، هدفش نبود این کاری بود که رضاخان انجام داد و در آن زمان غیر از این نمی شد کاری انجام داد.
به نخبگان اشاره کردید مقالاتی از این نخبگان وجود دارد که به دوره پهلوی دوم مربوط می شود، مثل آقای افشار که درباره یکسان سازی زبانی صحبت می کند و از دولت هم در این سیاست گلایه می کند که چرا برنامه یکسان سازی را جدی اجرا نمی کنند. به نظر می رسد بعدها این نخبه ها اینها بازتولید شده اند.
باید توجه داشت که در جامعه نخبگان کشور، گرایش های متفاوت و رادیکالی هم وجود دارد، هم نخبگان قومی و هم نخبگان رسمی. بالاخره بخشی از مشکلات به گرایش های رادیکال برمی گردد.
ولی ما نمی بینیم که اقوام بتوانند زبان خود را آموزش ببینند.
خوب صرفا، تاثیر نخبگان نبودهاست سیاست های رسمی کشور بودهاست که آن نیز، بنابه ملاحظات واقع بینانه، دنبال شده است. مثلا اینکه توسعه ملی در شرایط پراکندگی و تنوع قومی ممکن نبوده است.
ولی به هر حال دیدگاه این ها عملی شده است.
بله در یک سطحی چنین بوده.
از فضای دوران پهلوی که بگذریم به انقلاب و بعد از آن می رسیم. من می خواهم تصویری از وضعیت قومیت ها در اوائل انقلاب ارائه کنید.
شرکت در پدیده انقلاب همگانی بوده و ربطی به مساله قومیت نداشته است. انقلاب یک حرکت سیاسی بر علیه دولت مرکزی بوده است اینکه گروه ها مشارکت می کردند، بر اساس آگاهی سیاسی و نزدیکی آنها به مرکز بوده است. نقش تبریز در انقلاب، بی تردید خیلی برجسته است و گاهی از تهران جلوتر است اولین چهلم شهدا در تبریز برگزار شد. این مشارکت، بستگی به سطح توسعه اجتماعی و سیاسی و سطح آگاهی های سیاسی داشته است. تبریز به عنوان سمبل حرکت اقوام، در انقلاب حرکت قومیتی نداشت البته بعدها شریعتمداری مسائلی را مطرح کرد که بیشتر وجهه مذهبی داشت نه قومیتی. درباره خلق مسلمان، قومیت حداقل در رتبه دوم بود. بعد از ترک ها، در خوزستان حضور عرب ها در انقلاب جدی بود و باز هم اصلا مساله قومی مطرح نبود. درباره بلوچ ها ولرها و ترکن ها نیز، به دلیل پایین بودن سطح توسعه اجتماعی سیاسی، مشارکت سیاسی پایین تر بود. بری مثال انقلاب بعد از چند ماه تازه به چاپهار رسید. هرچه افراد، در انقلاب بیشتر مشارکت می کردند، بیشتر ملی فکر می کردند چون در سیستم اجتماعی بیشتر ادغام شدند و در فرایند انسجام اجتماعی بیشتر قرار گرفتند. تحولاتی که از سال 59 به بعد در تبریز و کردستان اتفاق افتاد ،فعالیت برخی گروه های مخالف بود که دنبال اهداف خود بودند و در ترکمن صحرا و کردستان و خوزستان رفتند و با پیوند با گروه های قومی که از قبل بودند، فضا را آشفته کردند.
دیدگاه امام درباره قومیت ها چه بود؟ امام جمله های بسیار مهمی دارد می گویند ما کردو ترک و عرب و لر و ترکمن و فارس نداریم همه اینها مسلمان هستند. به نظر می رسد به یک نوع برابری مطلق تاکید می کرد در حوزه قومیت.
در باره امام نمی شود تفسیر راحتی ارائه کرد از یک سو امام یک نوع هماهنگ سازی مد نظرش بود منتهی نه با ملاک ملیت بلکه با ملاک اسلام و از سوی دیگر، قومیت ها را به رسمیت می شناخت. مبنای امام یکسان سازی بود منتهی مبانی دینی داشت نه ملی. امام می گفت ملاک اسلام است.
اگر در رفتار امام، نگاه کنیم رفتار امام چیزهای بیشتری می گوید. آن زمان اقوام مطالبات خاصی نداشتند اما امام هیچ موضع منفی نسبت به زبان و آداب و رسوم و نظام اجتماعی اقوام نداشتند. امام هیچ وقت در صدد هدم اینها برنیامدند. استراتژی امام در کردستان نمونه خوبی است. علیرغم تمام شرارت هایی که گروهک ها درست کرده بودند، امام به آرامش اقوام توجه می کرد. امام می گفت قبل از اینکه سپاه برود جهاد برود. نمی گفت اول سپاه برود امنیت ایجاد کند و بعد جهاد برود کار عمرانی بکند. وقتی مدرسه و مرکز تعاون روستایی درست شد بنابراین خودبخود سپاه ونیروی انتظامی هم نیاز نیست برود کار نظامی بکند. از این رفتار امام می شود فهمید که ایشان با توجه به موقعیت و نگاه دینی که از موضع مرجعیت دینی و توأم با رافت و رئوفت و مهربانی بود، نسبت به حقوق اقوام چه دیدگاهی داشتند. مدل امام مدل طالبان نبود. مراجع عالی شیعه معمولا متنوع بوده و ملاحظه تنوع را داشته اند بروز گرایش های رادیکال در بین آنها کم سابقه است.
امام هیچ وقت نگاه سلبی به اقوام نداشت. شما ممکن است بگویید نگاه ایجابی هم نداشته، من می گویم اصلا فرصت نداشته تا درباره حقوق اقوام تلاش بکند. تا انقلاب شروع شد موضع گیری های خلق مسلمان در تبریز و کومله در کردستان و شبیری در خوزستان شروع شد برای اینکه اینها سرجای خود بنشینند امام هیچ وقت یک قدم جلوتر نمی گذاشت و رفتار اینها را به اقوام نسبت نمی داد. موضع امام درباره اقوام، موضع سلبی نبود ولی این حرف درست است که امام در مقام رهبری کشور، طبعا برایش نظم مهم بود.
در ادامه بحثمان درباره دیدگاه های امام، بحث قانون اساسی هم مطرح است. امام قانون اساسی را تایید کرد اگر چه به قول شما آن زمان مطالبات قومی مطرح نبود ولی ما در قانون اساسی، اصول جدی مثل اصل 15 داریم که به این مساله پرداخته است. من می خوام ضمن بررسی این نکته، به این بپردازید که چرا این اصول اچرا نشده است؟با توجه به اینکه بخشی از مطالبات قومی همین قانون اساسی است.
عواملی که باعث عدم اجرا شده است، که عمده آنها اینها هستند:
اول اینکه ببینید اصول معطل قانون اساسی ما خیلی زیاد است فقط اصل 15 نیست. در قانون اساسی اصول زیادی مغفول مانده است.
دوم دلیل، تمرکزگرایی بوده است. ما همواره درباره تمرکز زدایی یک نگرانی داشته ایم. ما یک کشور در حال توسعه و انقلابی هستیم تهدید علیه ما زیاد بوده، تهدید قدرت های بزرگ و جدی است. دولتمردان دنیا ما را تهدید کرده اند ما همواره نگران تهاجم خارجی بودیم تجریه اول انقلاب هم ما را ترسانده است این ترس ها باعث شده به سمت تمرکززدایی نرویم. عدم اجرای این اصول نیز، به همین خاطر بوده چون در صورت اجرا، تا حد زیادی از تمرکز کاسته می شود.
سوم به دلیل احساس ناامنی است تجربه قبل از انقلاب(1320 تا 1324) و تجربه بعد از انقلاب(1358 تا 1361) نشان داد که هر مقداری اقتدار بشود، به مشکل برمی خوریم.
احساس ناامنی و ترس از تمرکز زدایی چه مقدار درست است؟ با توجه به فضایی که الان بخشی از جامعهشناسهای ما می گویند که یک شکاف قومی وجود دارد یا بخشی می گویند که ما با بحران قومی روبرو هستیم آیا اجرای این اصول در ظرف زمانی خودش بهتر است یا اینکه یک سری توجیهات اینجوری بیاوریم؟ که معلوم نیست، اینها درست است یا نه؟
شاید این مقدار قضاوت کردن نادرست باشد اما بهتر است نهادهای تصمیم گیری، از همان دهه هفتاد که این مسائل و مطالبات مطرح می شد، در این باره اقدام می کردند . مثلا شورای علی انقلاب فرهنگی مجوز آموزش برای تدریس زبان ها را صادر می کرد و زبان های دوم غیررسمی را شناسایی می کرد.
به نطر من، پاسخگویی به مطالبات عمومی شده اقوام، به شرط تقویت یکپارچگی، هیچ خطر و نگرانی تولید نمی کنند. حقوق قومیت ها واقعیت های جدی جامعه ما هستند. به نظر من امروزه، کشور به ثباتی رسیده که بتوان این اصول را پیاده کرد و می توان به اجرای آن اصول پرداخت. اینها باید در ظرف زمانی خود جواب داده می شد و الان هم دیر نشده است هر موقع پاسخ بدهیم خوب است. با اجرای این اصول، نگرانی هایی که پیشتر اشاره شد، پیش نمی آید. هیچ وقت اتفاقی نخواهد افتاد.
آقای دکتر، نسبت بین منافع ملی و حقوق بشر چیست؟ کدام بر دیگری ارحج هست؟ آیا میتوان بنام منافع ملی، حقوق بشر را نادیده گرفت؟
این یک پرسش و دغدغه تاریخی است و مرافعه بین آزادی یا عدالت و امنیت یا آزادی، قدمت بسیاری دارد. پاسخ اجمالی هم آن است که تامین منافع ملی و امنیت ملی پایدار، منوط به حقوق شهروندی است. نظریه این پروژه هم ایده وحدت در عین کثرت است. اگر وحدت ملی و هویت یکپارچه به خطر نیفتند، تکثر و تنوع بلااشکال است. در ایران امروز این دو مغایر هم نیستند، چون جامعه ایرانی، ذاتا اهل مدارا، تساهل و دگرگونی بوده و اقوام ایرانی خود، صاحب کشور بوده و در سرنوشت تاریخی آن موثر بودند لذا در ایران، تعارضی میان حقوق شهروندی و منافع ملی نیست.
سیاست قومی در حال حاضر چقدر درست است و با این سیاست ها، آینده قومیت ها به کجا می رود؟
الآن نگاه نظام تصمیم گیری به تنوع قومی مثبت است و انصافا معیارها و ملاک های قومی در توزیع امکانات و تخصیص منابع لحاظ نمی شود. (البته برخی روایت های افراطی در خصوص تنوع مذهبی را نمی توان نادیده گرفت) مشکل در برخی رقابت های قومی در سطح محلی است (مثل غرب_بختیاری یا ترک_کرد) که سوءتعبیر و تضاد ملی قومی را متبادر می سازد و البته نادرست است. علیرغم نکات مثبت نظام، چون توزیع منابع در کل کشور از روند مناسبی برخوردار نیست، رفع محرومیت ها و پیگیری سیاست تبعیض مثبت، بوِیژه از حیث شاخص های اقتصادی و اجتماعی، ضروری است و در کنار این، پرهیز از افراط گری هم ضروری است. اما در کل اتحاد ملی در ایران، مستحکم خواهد ماند.