حضرت امام خمینى که همیشه بر نقش مردم و اهمیت حیاتى آن در تأمین سلامت و موفقیت نظام تأکید مىکردند، با درایت خاصى در آذرماه 1358، طى بیاناتى ضرورت تشکیل مدرسۀ عشق یا همان بسیج مستضعفان را اعلام فرمودند. برکات این شجره و عطر دلاویز شکوفههاى آن، در طى بحرانهاى سالهاى اولیه انقلاب و جنگ تحمیلى و بعد از آن به سراسر مملکت اسلامى ما رسید، و فضاى آن را معطر ساخت و انقلاب و جنگ را به نفع اسلام و مسلمانان به پایان رسانید؛ و اینهمه جز در پرتو جهانبینى و تدبیر آن پیر فرزانه و حضور نیروهاى مردمى و پیوند الهى آنان با ولایت حاصل نشد.
در عصر حاضر ، بسیج مردم در جریان نهضت تحریم تنباکو و مبارزه بر ضد استعمار دولت انگلیس به فتواى مرحوم میرزاى شیرازى، و قیام عده زیادى از مردم قم و ورامین و شهرهاى دیگر کشور در حوادث پانزدهم خرداد سال 1342 در برابر ظلم و خیانت رژیم پهلوى، واستمرار مبارزۀ آنان تا سرنگونى حکومت شاهنشاهى در 22 بهمن 1357 ماهیت بسیجى دارد.
مفهوم بسیج در کلام امام در حیطههاى سه گانۀ ذیل قابل طرح است:
1
. در قلمرو اجتماعى
مفهوم بسیج در این قلمرو، همان هدایت مردم و امکانات آنان در جهت اجراى احکام است. البته در این میان، تحول مردم نقش مؤثرى دارد. بسیج اجتماعى در جریان این تحول، زمینهساز بسیج همه جانبه براى سقوط رژیم شاه، حمایت از کشاورزان در ابتداى انقلاب، رویارویى در مقابل تجاوز گسترده رژیم عراق در جنگ تحمیلى، و حمایت از اصول و مبانى جمهورى اسلامى ـ بویژه از طریق راهپیماییها ـ شده است. حضرت امام حتى ضرورت تشکیل بسیج بیست میلیونى را براى دفاع از کشور، و بسیج صد میلیونى جهانى را براى دفاع از اسلام گوشزد کردهاند. بنابراین، اگر بسیج را با امت اسلام و متن مردم یکى محسوب کنیم، از حقیقت دور نشدهایم. حضرت امام مىفرمایند:
«شما اگر مردم نبودند، نمىتوانستید این جنگ را اداره بکنید، این شک ندارد. مردم اداره کردند؛ یعنى این سپاه، مردمند؛ این بسیجیها، مردمند؛ ارتش هم امروز، مردم است».
2. در قلمرو عبادى ـ سیاسى
امام راحل از نشستها و اجتماعهاى عبادى ـ سیاسى مردم سخن گفته، و نماز جماعات و جمعه را اولین انسجام و بسیج مردمى دانسته، و اوج آن را در حج، کنگرۀ عظیم عبادى ـ سیاسى مسلمانان معرفى نموده و حتى با اعلام برائت از مشرکین، به دنبال آزادسازى انرژى متراکم جهان اسلام بوده است. بنابراین، انسجام عبادى مسلمانان در مساجد و نماز جمعهها و کنگرۀ بزرگ حج را مفهوم دیگر قلمرو کارکردى بسیج مىدانند:
«مساجد، بهترین سنگرها و جمعه و جماعات، مناسبترین میدان تشکل و بیان مصالح مسلمین
مىباشند».
3. در قلمرو عشق و عرفان
امام راحل بسیج را در قلمرو عشق و عرفان توصیف کرده، و ویژگیهاى فطرى نابى براى آن قائل شدهاند. دارندگان این نوع نگرش، براى کسب رضایت معبود، آغوش خود را براى هر خطرى باز مىکنند و به پیشواز شهادت مىروند. این دیدگاه، ما را به حقیقت حقّه، بسیار نزدیک مىسازد.
تاریخچه بسیج در صدر اسلام
هر انقلاب اسلامى توى آن یک مطلبى هست، توى آن یک کُشتنى هست، یک ناراحتى هست، همچو نیست که خوب [بدون قربانى باشد]؛ اسلام را ما باید ببینیم اولش چه جور به دست آمد. این اسلام، این پیغمبر اکرم ـ صلىاللّه علیه و آله و سلم ـ آن وقتى که اجتماعات را درست کرد و توانست قیام بکند بر ضد شرک و کفر و بىعدالتیها، با چه مصیبتهایى گرفتار بود، چه جنگهایى کرد و چه کشتههایى داد و خودش چه زحماتى کشید و چه جراحاتى برداشت
سابقه تاریخی بسیج
قضیۀ بسیج همان مسألهاى است که در صدر اسلام بوده است. وقتىجنگ مىشد، طوایف مختلف مىآمدند و به جنگ مىرفتند و این مسأله جدیدى نیست و در اسلام سابقه داشته است... در کشور ما وقتى مسأله، مسأله اسلام و فداکارى در راه اسلام است، مردم همه حاضرند، چون مردم ما مىدانند در صدر اسلام خود پیغمبر و ائمه آنطور فداکارىکردند و مسلمین صدر اسلام با آن که عددشان کم بود آنگونه فعالیت کرده و جنگ کردند. و کشور ما بحمداللّه به حسب نوع و اکثریت غالب افراد این احساس را دارند که براى اسلام و کشورشان خدمت کنند .
بعد از پیروزى انقلاب اسلامى
السّاعه خبر رسید که در سنندج «حزب دمکرات»، آنها ارتشیها و سازمانهاى آنها را محاصره کردهاند، و اگر تا نیم ساعت دیگر کمک نرسد اسلحهها را مىبرند. و از مسجد سنندج به ما اطلاع دادهاند که حزب دمکرات زنهاى ما را به گروگان بردهاند. اکیداً به کلیۀ قواى انتظامی دستور مىدهم به پادگانهاى مراکز ابلاغ کنند که به قدر کافى به طرف سنندج حرکت کنند، و با شدت اشرار را سرکوب نمایند. پاسداران انقلاب ـ در هر محلى هستند ـ به مقدار کافى به طرف سنندج و کردستان ـ با پل هوایى ـ بسیج شوند و با شدت، تمام اشرار را سرکوب نمایند. تأخیر ـ ولو به قدر یک ساعت ـ تخلف از وظیفه، و به شدت تعقیب مىشود. از ملت ایران مىخواهم که مراقب باشند هر یک از مأمورین تخلف کردند فورى اطلاع دهند. من انتظار دارم که تا نیم ساعت دیگر از قواى انتظامى به من خبر بسیج عمومى برسد
حضوردر صحنههاى دفاعى اسلام وکشور
وصیت من به ملت شریف آن است که در تمام انتخابات، چه انتخاب رئیس جمهور و چه نمایندگان مجلس شوراى اسلامى و چه انتخاب خبرگان براى تعیین شوراى رهبرى یا رهبر، در صحنه باشند و اشخاصى
که انتخاب مىکنند روى ضوابطى باشد که اعتبار مىشود مثلاً در انتخاب خبرگان براى تعیین شوراى رهبرى یا رهبر، توجه کنند که اگر مسامحه نمایند و خبرگان را روى موازین شرعیه و قانون انتخاب نکنند، چه بسا که خساراتى به اسلام و کشور وارد شود که جبرانپذیر نباشد. و در این صورت همه در پیشگاه خداوند متعال مسئول مىباشند. از این قرار، عدم دخالت ملت از مراجع و علماى بزرگ تا طبقۀ بازارى و کشاورز و کارگر و کارمند، همه و همه مسئول سرنوشت کشور و اسلام مىباشند؛ چه در نسل حاضر و چه در نسلهاى آتیه؛ و چه بسا که در بعض مقاطع، عدم حضور و مسامحه، گناهى باشد که در رأس گناهان کبیره است.
ضرورت آمادگى دفاعى
قواى خودتان را مجهز کنید. و یک تعلیمات نظامى خودتان پیدا کنید. به دوستانتان تعلیم بدهید. به اشخاصى که ـ عرض مىکنم ـ که همینطورى دارند راه مىروند تعلیمات نظامى بدهید. مملکت اسلامى باید همهاش نظامى باشد. تعلیمات نظامى داشته باشد. یکى از ابواب فقه، باب «رمى» است، که تیراندازى است. خوب، آن وقت تیراندازى بوده، حالا هم تیراندازى است به یک جور دیگر. در اسلام با اینکه «رهان» یعنى یک [شرطى] را بگذارند براى چیزى، که نظیر قماربازى مىشود حرام است، براى رمى حرام نیست. براى اسبدوانى حرام نیست. «سبق وسرمایه» یکى از مسائل فقه است. براى اینکه همه براى همۀ افراد مستحب است که سوارى رایاد بگیرند. حالا اتومبیل سوارى را، رانندگى را یاد بگیرند. و براى همه مستحب است که تیراندازى را یاد بگیرند. فنون جنگى را یاد بگیرند اگر یک ملت که همه جوانهایش مجهز باشند به همین جهازى علاوه
بر جهاز دینى و ایمانى که دارند، مجهز به جهازهاى مادى هم باشند سلاحى هم باشند و یاد گرفته باشند، همچى نباشند که یک تفنگى دستشان آمد ندانند با آن چه بکنندش. باید یاد بگیرید و یاد بدهید رفقایتان را. جوانها را یادشان بدهید
آماده برای دفاع از کشور
اینجانب اولاً به ملت ایران هشدار مىدهم که خود را مهیا کنند و اسلحههاى خود را آماده کنند و به حال آماده باش باشند، که اگر خداى نخواسته محتاج به بسیج عمومى شد و امر به جهاد مقدس عمومى داده شد، فوراً به میدان رفته و از دین خدا و کشور اسلامى دفاع نمایند.
نظام دفاعى بیست میلیونى (کشورى)
ما نه از اقدام نظامى مىترسیم و نه از محاصرۀ اقتصادى. اما از او نمىترسیم براى اینکه ما شیعۀ یک ائمهاى هستیم که آنها شهادت را استقبال مىکردند، ملت ما هم امروز شهادت را استقبال مىکند. فرضاً که آقاى کارتر بتواند نظامى بیاورد اینجا، با اینکه نمىتواند همچو کارى بکند، دخالت نظامى بکند، نمىتواند بکند، فرض مىکنیم که خیر، تفاهم کنند این اَبَرقدرتها که به ایران نظامى بفرستند، ما 35 میلیون جمعیت داریم که اینها بسیاریشان، بسیار زیادشان، آرزوى شهادت مىکنند. ما با این 35 میلیون به میدان مىرویم. بعد که ما همه شهید شدیم، خودتان با ایران هر کارى مىخواهید بکنید، از این ما نمىترسیم، ما مرد جنگیم، ما مرد مبارزه هستیم. ما جوانهایمان با مشت معارضه و مبارزه کرد با تانکها و توپها و مسلسلها. ما را آقاى کارتر از مبارزه نترساند، ما اهل مبارزه هستیم ولو نداشته باشیم ابزار مبارزه. لکن بدن داریم در مقابل اینکه ما را بزنند، و این را عمل خواهیم کرد.
بسیج محرومیتزدایى
برادران و خواهران دلیر و مبارز ـ ایّدهماللّه تعالى
اینک به مرحلۀ حساسى از دوران انقلاب اسلامى خود رسیدهایم. دوران سازندگى، دورانى که باید از ثمرات انقلابمان مردم محروم و ستمدیدۀ ایران بهرهمند شوند؛ دورانى که باید شکوه نظام عدل اسلامى را لمس کنید؛ دورانى که همه باید دست به دست هم بدهیم تا ریشۀ فقر و استضعاف را برکنیم. شما مردم شریف ایران در جریان مبارزه با استعمار و استثمار پیروزى بزرگى به دست آوردید و توانستید با اتکال به خداى متعال و وحدت کلمه و مشارکت همۀ قشرها بر طاغوت زمان غلبه کنید و پشت ابرقدرتها را بلرزانید. اکنون نیز با خودیارى و همکارى براى مبارزه علیه فقر و محرومیت بسیج شوید، و با تأیید الهى به نجات مردم مستضعف کمر همت ببندید.
حمایت از دولت و قواى مسلح
من از شما خواستارم که به دولت کمک کنید، به ژاندارمرى کمک کنید و فقط این نباشد که منتظر باشید دولت همۀ کارها را بکند؛ دولت نمىتواند همۀ کارها را انجام بدهد. شماها باید پشتیبانى کنید، هم از ارتش، هم از ژاندارمرى و هم از قواى انتظامى و کلانتریها؛ و همه با هم جلو مفسدهجویان را بگیرید.
منزلت بسیجیان
اینجانب از ملت شریف ایران و از جوانان برومند که از بسیج عمومی استقبال نمودند تشکر مىکنم تاریخ اسلام جز یک برهه از صدر اسلام، جوانانى مثل جوانهاى ایران ما سراغ ندارد. و ملتى مثل ملت ایران در تاریخ ثبت نشده است. شما در کجاى تاریخ ـ جز یک برهه در صدر اسلام آن هم نه به طور وسیع بلکه به طور محدود ـ سراغ دارید که جوانان یک کشور این طور عاشق جنگ باشند؟ این طور عاشق دفاع از کشور خودشان باشند؟ و این طور ملت، همه با هم یکصدا دنبال پیروزى ارتش و سپاه پاسداران و سایر قواى
مُسلَّحه باشند؟ و کجا دیدید که عاشقانه دنبال شهادت باشند؟ من به این چهرههاى نورانى و بشّاش شما، و به این گریههاى شوق شما حسرت مىبرم. من احساس حقارت مىکنم. من وقتى با این چهرهها مواجه مىشوم. و این قلبهائى که به واسطۀ توجه به خداى تبارک و تعالى این طور در چهرهها اثر گذاشته است، احساس حقارت مىکنم. من غیر از دعا که بدرقۀ شما کنم چیزى ندارم... من چطور به این احساسات خداگونه و به این توجهاتى که شما به خداى تبارک و تعالى دارید، و به این عزم راسخشما و این شجاعت بینظیر شما، چطور من مىتوانم از شما ستایش کنم؟
عزیزان من! شما در بارگاه حق تعالى منزلت دارید!
مسئولیت دیگران در قبال بسیج و بسیجى
مطبوعات تجدیدنظر بکنند در نوشتههاى خود. قلمداران تجدیدنظر بکنند در نوشتههاى خود؛ بگذارند ملت به همین راهى که مىرود، همین مسیرى را که به پیروزى رسیده است به آخر برساند. اینها مگر با اسلام دشمنند؟! اینها مگر با ملت اسلام دشمنند؟! اینها مگر با کشور خودشان دشمنند که مىخواهند منحرف کنند؟!
بسیج، تکلیف ساز است
عظیمتر از سال قبل بود، و نمىتواند انسان قدر این نعمت را و شکر این نعمت را به اندازۀ کافى بجا بیاورد، اینها براى ما تکلیف درست مىکند، تکلیف ما را زیاد مىکند، تکلیف قوۀ مقننه را دو چندان مىکند، تکلیف قوۀ مجریه را همینطور، قضائیه را همین طور، تکلیف براى روحانیت عظیمالشأن زیاد مىشود. ما نمىتوانیم از عهدۀ شکر این نعمت برآییم، لکن باید حتىالامکان شکرگزارى کنیم. شکرگزارى به این نیست که ما بگوییم «الحمدللّه»، آن هم یک شکر است، شکر گزارى به این است که ما مقام این ملت را بشناسیم و این جبهه و پشت جبهه را همیشه در نظر داشته باشیم که حجت را بر ما اینها تمام کردهاند. خدا مىداند که من هر وقت نظرم به این جوانهایى که عازم جبهه هستند و با شور و شعف دارند به جبههها مىروند، وقتى من آنها را نگاه مىکنم، از خودم خجالت مىکشم، ما کى هستیم، ما چى هستیم؟ ما قریب هشتاد و چند سال در این دنیاـ خودم رامىگویم ـ بودم و به قدر این چند روزى که اینها مشغول خدمت هستند، ما خدمت نکردیم، ما خودمان را نساختیم. از من گذشت، لکن شما توجه کنید که خود را بسازید. توجه کنید که دنیا را به چیزى نگیرید، توجه کنید که همه رفتنى هستیم و
باید به خداى تبارک و تعالى نزدیک بشویم تا آن جا ما را راه بدهند.
نقش بسیج مردمى در انقلاب عبارت اند از :
به ثمر رساندن پیروزى انقلاب اسلامى ، کمک به احیاى دین ، مبارزه با دشمنان و قطع طمع آنان ، حمایت از برقرارى امنیت در کشور ، تعاون در سازندگى کشور و خنثىسازى توطئهها
ملت ایران را باید ما از آن تشکر کنیم. ملت بیدارى است، ملت هوشیار و مقاومى است در مقابل ظلم. در عین حالى که این همه ظلم مىبیند، این همه کشته مىدهد، در عین حال، مقاومت مىکند، ایستادگى مىکند. واین ایستادگى به نتیجه خواهد رسید. هیچ اشکالى نیست که بعد از اینکه ملتها بیدار شدند و بعد از آنکه حتى زنها قیام کردند بر ضد دولت و بر ضد این جباران، یک همچو ملتى پیروز مىشوند ان شاءاللّه.