دیکتاتور مرد، از بس که آدم کشت. 42 سال فرصت بسیاری بود برای او تا حیات چند نسل متوالی را به تباهی بکشاند. او در این فرصت بسیار، نفت خورد و خون استفراغ کرد. او از پله های خون بالارفت، خود به اوج رسید به اوج خودکامگی و لیبی را نیز به اوج رساند به اوج خفقان.
سقوط، برای دیکتاتور نقطه پایان است و برای لیبی، نقطه آغاز. لیبی در آغاز راه است، راهی بسیار دشوار و پرخطر. سقوط دیکتاتور چادرنشین بیم ها و امیدهای بسیاری برای لیبی و خاورمیانه دارد که باید برای آسانکردن گذار سخت به فردا و برای کمینهکردن زیان و بیشینهکردن فائده، به تحلیل دقیق آنها پرداخت.
1. دیکتاتور
او با کودتا آمده بود با چکمه و دشنه و ماشه. هر آنکه را کشتنی بود، کشت و هر آنچه را بستنی بود به زنجیر بست. او صحابی عزرائیل بود، «حیات» را به صلابه کشید. او چنان استوار مینمود که گویی هرگر نخواهد لغزید و هرگز نخواهد افتاد. او جهان رو به انحطاط را به خود عادت داده بود.
او از «جهنم» آمده بود. خشونت همزاد او بود. مولود جهنم، لیبی را و چه بسا، خاورمیانه را به جهنم بدل کرده بود و سودای جهنمی کردن جهان نیز داشت. او سراسر عمر، بمب ساخت و هر جا توانست، آدم دزدید، غارت کرد و ماشه کشید و کشت. کشتن، برگ زرین حیات او بود.
او از قلب ایدهئولوژی آمده بود و با همه ایدهئولوژیهای جهانسوز، همراه شد. زمانی در کنار مارکسیست لنینست قرار گرفت و زمانی دیگر با ناصریسم و عربیسم همراه شد و دیگر زمان، ندای اسلامگرایی سر داد و لیبی را حیات خلوت سلفیها کرد.
او با شعر رهایی و شعار آزادی آمده بود. خود را رهبر میخواند و منجی انسان. گویا رهبر چادرنشین، اسارت را با آزادی اشتباه گرفته بود. این رهبر آزادیخواه، هرگاه از آزادی سخن گفت، انگشت به زندان کرد و هرگاه از ملت یاد کرد، خود را نشان داد. او خود را به آزادی مطلق رسانده بود آزاد هر قید و بند اخلاقی.
او را باید پدر تروریسم عصر جدید خواند. به جرات میتوان گفت، او حلقه مفقوده بسباری از رویدادهای تروریستی اخیر بود. او رمز شب تروریسم بین الملل بود. و جعبه سیاه رویدادهای بسیار مرموزی که بدون خوانش ذهن دیکتاتور سیاه هرگز تبیین نخواهند شد.
او دیکتاتور بود و با همه دیکتاتورهای جهان، دست دوستی داده بود. هر کس که بویی از وحشیگری برده بود، با او همپیاله میشد. در سفره دیکتاتور زشت، خون سرو میشد. بر سر این سفره، دیکتاتورهای زیادی نشستند و با شاه شاهان عرب، خون نوش جان کردند برخی از آنان اکنون فروریختهاند و برخی دیگر در انتظار پایان نشستهاند.
او سردار جنگهای مدام بود. در تمام جنگهای خاورمیانه دستی بر آتش داشت. گویا حضور فعال در جنگهای خانمانسوز، رسالت تاریخی او بود. او میجنگید، میدزدید و می کشت. میکشت تا بماند. کشتن، رمز نخست ماندگاری او بود.
دیکتاتور دلال نفت جهان بود. او نفت لیبی را میداد و برخورداری میگرفت. او حتی قانون را نیز میخرید. هواپیمای مسافربریِ قدرتمندترین کشور جهان را منفجر میکرد و پول میداد و عافیت میخرید. او تنها با پول هنگفت، لاکربی را لاپوشانی کرد.او سردار دیوانگان بود. تمام عمر را به اتخاذ تمصمیمات دیوانهوار اختصاص داد و همه سرمایه یک ملت را صرف جبران دیوانگیهای خود کرد. او تمام قوانین بین المللی را زیر پا گذاشت و حهان را به وحشت فراخواند. گویا بلندگو به دست، به همگان میگفت که آن دیوانه منم.
2. بیمها
دیکتاتور به همپیالههای خود پیوست و ویرانهای بنام لیبی را از خود به یادگار گذاشت. لیبی اکنون تنها یک کشور انقلابی نیست، غده ترکیده یک تاریخ، محرومیت و ستمگری است. لیبی هم آزاد شد اما نه به آسانی. آزادی لیبی، زایمان بسیار پرهزینه و سنگینی بود که متاسفانه به مرگ زائو انجامید.
دیکتاتور، لیبی را با خود برد. باید در کنار پایکوبی برای سقوط دیکتاتور، از آینده این کشور هراسناک بود؛ به چند دلیل:
- دیکتاتوری کلاسیک با شورش کلاسیک داخلی و یورش کلاسیک خارجی، سقوط کرد. به هیچ وجه پس از چنین سقوط دهشتناکی، نباید انتظار دموکراسی و امنیت و آرامش داشت. این نوع، سقوط همیشه به هرج و مرج و ناآرامی انجامیده است.
- لیبی، تونس نیست و انسان لیبیایی هم، انسان مدرن و آگاهی نیست. دیکتاتوری ایدئولوژیک و آهنین، لیبی را از همه جهان جدا کرده بود و اجازه ورود هیچ اندیشه جدیدی را نداده بود. لیبی 50 سال از کلیت جهان (نه از کشورهای پیشرفته) عقب است و در تمام این سال ها که جهان روی به آزادی نهاده، لیبی هیچ تمرینی برای دموکراسی نداشته است.
- در نبود قدرت مرکزی (هرچند دیکتاتوری) بافت اجتماعیِ قبیلهای در لیبی نه برای دموکراسی که برای جنگ داخلی مستعدتر است. بیم آن میرود که لیبی در ورطه جنگهای داخلی بسیار خونینی بغلطد و به قهقرا برود. لیبی در آفریقا واقع شده است، بیخ گوش سودان.
- لیبیاییها، به شدت مذهبی و البته بسیار سادهاند. این دو صفت وقتی با هم جمع میشوند، جامعه را مستعد حضور زالوهای فکری خطرناکی میکنند. گروههای مذهبی افراطی و خطرناکی چون القائده در کمین مردم مذهبی و سادهدل نشستهاند. بسیار تلخ خواهد بود اگر، بر ویرانه های دیکتاتوری کلاسیک نظامی، دیکتاتوری مدرن مذهبی(آن هم از نوع سلفی) رشد کند.
- متاسفانه لیبی کشور ثروتمندی است. این ثروتِ بسیار برای لیبی، نه فرصت که تهدید است. لیبی اکنون همچون کودکی دهاتی و ناآگاه است که با الماسی در دست رهسپار خیابانهای شهر شده و همه دلالهای بیانصاف و لاشخور را به دنبال خود کشیده است. لیبی برای بسیاری یعنی فرصتی برای غارت. بیتردید، غمخواران لیبی، تنها و تنها، غم یک چیز دارند؛ آنها در سودای چاههای سرشار نفتاند و هر جا چنین سودایی هست، سخن از دموکراسی سرابی بیش نیست.
- غرب برای لیبی خرج بسیار کرد. غربِ لیبرال که تنها و تنها برای منافع ملی خود میجنگد، حتما در جستجوی جبران هزینههای خود خواهد بود. رفتار غرب با خاورمیانه، همواره معاملهگرانه و سودانگارانه بوده است. غرب دموکراسی را به رایگان نخواهد بخشید. معامله پایاپای است؛ نفت در برابر دموکراسی.
3. امیدها
سقوط دیکتاتورها خوشایند است. پایکوبی برای این سقوط، زیباترین کنش آدمی است. وقتی دیکتاتور سقوط میکند، زمین لبخند می زند. این لبخند، سنگ بنای آرامش و آزادی است.
وقتی مارش سقوط نواخته می شود، انسان تازه به فکر ساختن سمفونیهای زیبای زندگی میافتد. میخواهد اینبار، بهجای سرایش چکمههای دیکتاتور، آزادی و عدالت را بسراید. سقوط دیکتاتور دیوانه اما، شیرینتر از دیگر سقوطها بود و چهبسا، رهاوردهای زیباتری نیز داشته باشد:
- شاید لیبی گرفتار سرنوشت محتوم بعد از سقوط کلاسیک شود اما حتی چنین سرنوشتی نیز، برای روند دموکراسی قابل تحمل و جه بسا، بانی حلاوت است. همانطور که سقوط دیکتاتور با قربانی 36 هزار انسان، ممکن شد، مسیر دموکراسی در لیبی نیز از مسیری متفاوت میگذرد. لیبی به دموکراسی و آزادی میرسد اما با هزینههای بسیار. سقوط دیکتاتور آغاز این راه بود.
- سقوط دیکتاتور، بیش از لیبی، برای دیگران خوشایند و مفید خواهد بود. این سقوط، لیبی را به دالان خطرناکی میبرد اما جهان را به باوری عمیق میرساند که دیکتاتورها رفتنی هستند حتی اگر، دیوانه و آهنین باشند. دیگر ملل زیر چکمه نیز، به فصل"پایان" و فصل"آغاز" ایمان میآورند.
- دیکتاتورها اما، بزرگترین مخاطبان رویداد مهم لیبی هستند. آنان با چشم خویشتن دیدند که هم پیالهاشان، به رغم تمام تلاشهایش، چسان فرو ریخت. آنها میدانند که در ددمنشی و گستاخی هرگز به پای شاه شاهان نمی رسند. حتی او که به راستی رییس دیکتاتورها بود، فروریخت چه باک از سقوط دیگران. ترس دیکتاتورها دو راه پیش روی آنان مینهد یا بروند و خون بیگناهان را نریزند و یا بمانند و آنقدر خون بریزند که در سیلاب خون کشتههای خود، غرق شوند. اما، بهتر است، به راه دیکتاتور تونس بروند تا به راه دیکتاتور لیبی.
- سقوط دیکتاتور لیبی فصل جدیدی را در علوم بینالملل و بخصوص در حقوق بینالملل باز خواهد کرد. سرانجام موفق جنگ بشردوستانه در لیبی میتواند مجوز به کارگیری این روش برای سقوط دیگر دیکتاتورها در آینده باشد. به نظر میرسد، باید در این خصوص بیشتر اندیشید و قوانین جدیدی نگاشت. نباید، جنگ بشردوستانه را به کلی نفی کرد اما حتی اگر در سقوط دیکتاتور لیبی همراه موثر مردم بوده باشد، نمیتوان به راحتی به آن رضا داد.
- جهان بدون دیکتاتور لیبی، جهان قشنگی خواهد بود. سقوط دیکتاتوری همزاد شیطان، که با تمام شیاطین جهان، بیعت کرده بود، فصل پایان شیطانیزم بینالملل است. دیگر شیاطین نمیتوانند در طرابلس جمع شوند و برای هبوط بشر به جهنم نقشه بکشند. هر بار دیکتاتور شال و کلاه میکرد، رویدادی تلخ جهان را میلرزاند. او دیگر نیست و دلالان و خریداران اسلحه اینبار، رهسپار لیبی نخواهند شد.
«نرون مرد اما رم نمرده است». دیکتاتور سقوط کرد اما کار تمام نشده است. آزادیخواهی مقطعی و پروژه ای نیست، روندی همیشگی است. این راهی است که باید همیشه رفت. دیکتاتوری و دموکراسی همزاد هماند. جهانِ بدون ظلم رویایی بیش نیست. تا نبض هستی میزند، جنگ هابیلیان با قابیلیان ادامه دارد. باید ایستاد و تا همیشه برای دموکراسی و آزادی و برابری و حقوق بشر مبارزه کرد و بر فروپاشی زنجیرهای دیکتاتورها پای کوبید.