انسان، سالکى است که نیات و باورها و اخلاق و اعمالش نوع وجود و شخصیت او را شکل مىدهد و البته در این میان «اخلاق» از تأثیرگذارى و اهمیت ویژهاى برخوردار است، تا آنجا که آخرین فرستاده و پیام آور الهى فرمود: «انما بعثت لاتمّم مکارم الاخلاق» (مستدرک الوسائل، ج 2، ص 282) و طبق این سخن بلند فلسفه بعثت خویش را به اتمام رساندن کرامتهاى اخلاقى معرفى مىکند و حضرت حق، به هنگام تکریم ویژه از پیامبر عزیزش او را به آقائى و عظمت اخلاقى مىستاید: «و انک لعلى خلق عظیم» (سوره قلم، 4).
عالمان اخلاق در میراث علمى و عملى گرانسنگى که براى فضیلت جویان به ارث گذاردند، خلق و خوى آدمى را به دو دسته «فضائل» و «رذائل» تقسیم کردهاند؛ فضائل اخلاقى همان ویژگىهایى است که بال پرواز انسان مىشوند و او را در تأسى به اسوه حسنه ـ پیامبر اکرم و اولیاء دین ـ یارى مىکنند و تضمین کننده نیل به کمال او خواهند بود؛ در حالى که رذائل اخلاقى موانع و بازدارندههاى مسیر کمال او مىشوند.
از میان فضائل اخلاقى «صداقت و راستگوئى» از جایگاه ممتازى برخوردار است. ویژگى برجستهاى که هم در قرآن کریم مورد تأکید است و هم در سخنان پیامبر و امامان معصوم فراوان از آن سخن رفته است. قبل از هر سخن و بیانى بهتر است کلام خدا و بندگان خاص او را پیرامون این فضیلت انسانى که مانند اکسیر وجود آدمى را گوهرى پربها مىسازد، از نظر بگذرانیم، سپس درنگى براى فهم بیشتر و توجه افزونتر انجام گیرد.
صداقت در قرآن
در سوره نساء آیات 87 و 122 خداوند تبارک و تعالى با وصف «اصدق» معرفى شده است، خدائى که راستگوترین در قول و حدیث است. چنانکه خداوند متعال در سوره مریم آیات 54 و 56 اسماعیل و ادریس نبى را «صادق الوعد» و «صدیقاً نبیاً» معرفى و ستوده است و در آیه 119 سوره توبه خطاب به مؤمنان فرمود: «یا ایها الذین آمنوا اتّقوا اللّه و کونوا مع الصادقین» دستور به تقوا پیشه شدن و همواره با راستگویان بودن دادهاست.
صداقت در سخن معصومین
در «باب الصدق و اداء الامانة» از «کتاب الایمان و الکفر» اصول کافى دوازده روایت ذکر شده که بعضى از آنها را با هم مرور مىکنیم:
1. امام صادق فرمود: بدرستى که خداوند بزرگ پیامبرى نفرستاد مگر با ویژگى صداقت در گفتار و بازگرداندن امانت، به نیکان و بدان.
2. امام صادق فرمود: فریب نماز و روزه افراد را نخورید، چه بسا کسى به نماز و روزه عادت کرده و اگر ترکش کند هراسناک مىشود؛ بلکه آنها را با راستگویى و امانت دارى بیازمایید.
3. امام صادق فرمود: هر کس زبانش راست بگوید، کارهایش پاکیزه و بى آلایش شود.
4. عمرو بن ابى المقدام مىگوید امام باقر به من فرمود: اوّل چیزى که باید بیاموزید اینکه راستگویى را قبل از سخن گفتن بیاموزید.
5. ابوکهمس مىگوید به امام صادق عرض کردم، عبداللّه بن ابى یعفور خدمتتان سلام عرض مىکند؛ امام فرمود: بر تو و او سلام؛ وقتى پیش عبداللّه بن ابى یعفور رفتى، به او سلام برسان و به او بگو، امام باقر به تو مىگوید: با دقت ببین و دریاب که على با چه ویژگى، به آن جایگاه بى نظیر در پیش پیامبر رسید، به همان صفت ملتزم باش؛ براستى که على رسید به آن مقامى که رسید پیش پیامبر ؛ با راستگویى و امانت دارى.
آنچه ذکر شد تنها اندکى از بسیار از سخنان بهجت افزا و هدایتگر ائمه است که انسان جویاى کمال را هدایت مىکند، هدایت به راهى که پیمودنش سعادت او را رقم مىزند؛ چرا که به فرموده امیرالمؤمنین على «صدق سر ایمان و زینت انسان است.» (غرر الحکم، 1993)
یعنى اگر کسى در سلک دینداران باشد ولى آراسته به صداقت نباشد، ایمان او بى سر و شخصیت او بدون زینت خواهد بود. وقتى چنین شد، باز طبق سخن على «تحقیقاً انسان راستگو محترم و بزرگ خواهد بود، در مقابل دروغگو پست و ذلیل مىباشد.» (غرر الحکم، 3409)
رذیلت دروغ
در برابر فضیلت صداقت و سرمایه راستگویى، رذیلت دروغ و خلاف گوئى قرار دارد که در زبان اولیاء دین شدیداً از آن پرهیز داده شده است، رذیلتى که زشتى آن براى همگان روشن و آشکار است.
امیرالمؤمنین على مىفرماید: هیچ بندهاى طعم و مزه ایمان را نمىچشد مگر اینکه دروغ را ترک کند، چه شوخى و چه جدّى. (اصول کافى، باب کذب، ح 11)
چنانکه رسول گرامى اسلام مىفرماید: از دروغ دورى کنید، چرا که دروغ انسان را به کارهاى زشت وامى دارد و کارهاى زشت نیز انسان را به جهنم مىکشاند. (بحار الانوار، ج 72، ص 263).
و امام باقر مىفرماید: دروغ ویران کننده ایمان است. (کافى، باب کذب، ح 4) وقتى از رسول خدا پرسش مىشود که: آیا مؤمن ترسو مىشود؟ فرمود: آرى، و وقتى پرسیدند: آیا مؤمن بخیل مىشود؟ فرمود: آرى؛ اما وقتى از حضرتش پرسیدند: آیا مىشود که مؤمن کذاب و دروغگو باشد؟ پاسخ فرمود: خیر. (بحار الانوار، ج 72، ص 262).
چرا در نگاه معصومین رذیلت دروغ تا این حد قباحت و زشتى دارد و این همه از آن بدگوئى و پرهیز داده شده است؟
شاید این سخن امام حسن عسکرى پاسخ این پرسش باشد که فرمود: تمام پلیدىها در اتاقى قرار داده شده و کلید آن اتاق، دروغ قرار داده شده است. (بحار، ج 72، ص 263).
پس دروغ نه تنها خود رذیلتى است، که امّ الرذائل است و شخصِ دور از صداقت و راستگویى و راستى؛ که آلوده به بى صداقتى و دروغگوئى است؛ آلوده به بسیارى از زشتىها خواهد بود. دروغ نه تنها با ایمان یک جا جمع نمىشود، که آبرو و اعتبار دروغگو را از میان میبرد و کسى به دروغگو اعتماد نمىکند و براى سخن او اعتبارى قائل نخواهد بود. بى مقدار شدن دروغگو و زشتى دروغ در این سخن رسول خدا آمده که فرمودند: دروغگو، دروغ نمىگوید مگر به خاطر پستى و بى مقدارى شخصیتى! (بحار، ج 72، ص 262) و على مىفرماید: هیچ زشتى زشتتر از دروغ نیست. (بحار، ج 72، ص 259).
در پرتو این سخنان نورانى و روشنگر است که زیبایى صداقت و زشتى دروغ براى همگان قابل لمس مىشود و فطرت سرشته شده بر خوبىها بیدار مىشود و با میل به صدق و راستى از دروغ و خلاف گوئى دورى مىجوید.
نکته مهم در این میان این است که اخلاق را نباید به حوزه روابط و سجایاى فردى تنزل داد و بدان محدود ساخت. جامعه اسلامى، آن وقت برازنده ویژگى اسلامى بودن مىشود که روابط میان افراد آن جامعه بر راستى و راستگویى باشد و مردم در میان خود و در رابطه با حکومت و حکومت و حاکمان در روابط و تعاملاتشان با مردم از جاده راستى در گفتار و کردار منحرف نشوند و عیار صداقت در میان آنها بالا باشد. اگر وعدهها در روابط اجتماعى بر پایه دروغ باشد، آمار و ارقام و گزارشها غیر واقعى و ناصادقانه باشد؛ روابط سالم جاى خود را به تزویر و حیله و سوء استفاده مىدهد و ریاکارى و ظاهرسازى سکه رایج مىشود و على رغم همه ظاهرسازى، کسى براى وعده و سخن کسى اعتبار و ارزشى قائل نیست و همه چیز و همه کس در پى آن چه که مىنمایند نمیباشند و طبق آنچه که در احادیث آمده است، همه بدىها و شرور خود مىنمایند و پستى و خوارى شخصیت افراد جاى کرامت و عزت قرار مىگیرند.