جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

صداقت و سیاست -۷

صداقت، سنجه است

محمد مرادی

کد خبر: ۱۸۹۵۰
صداقت، سنجه است

راستی را پیشه خود کن مدام تا شوی در هر دو عالم نیک نام


در ادبیات اسلامی و نیز فرهنگ و ادب ایرانی، صداقت و راستی، گوهری انسانی است که جایگزین ندارد، و انسان¬ها اعتبارشان را مدیون صداقتشان هستند. هر چه صداقت بیشتر، اعتبار و حیثیت افزونتر، و هر چه بی صداقتی و ناراستی افزونتر، بی وجاهتی و بی آبرویی بیشتر. صداقت سرمایه ای است که انسانها، با آن، زندگی خوشایند، با نشاط، شاداب و آرامی را پی می ریزند. راستی، بن مایۀ همۀ قرارهای جمعی و معاهدات اجتماعی است. اگر رفتار انسانها بر صداقت استوار نباشد، شیرازۀ جامعه از هم می گسلد و هیچ بنیاد و نهادی نمی تواند استقرار یابد.
صداقت، علاوه بر گوهر انسانی بودن، دستوری دینی است که هر انسان دینداری وظیفه دارد آن را به عنوان تکلیف الهی مراعات کند. بنیاد رسالت پیامبران و پیامبری آنان نیز، بر صداقت پی ریخته شده بود، و اگر چنین نبود، هرگز هیچ پیام آسمانی به توده های مردم منتقل نمی شد و مردم نمی پذیرفتند که پیکی آسمانی وجود دارد. امام صادق علیه السلام فرموده است: خداوند هیچ پیامبر را بر نیانگیخت، مگر با راستگویی و امانتداری برای نیکوکار و بدکار (کافی، ج 2، ص 104).
از همین رو است که وقتی بی صداقتی و بداخلاقی از سوی رهبران دینی و مدعیان دین و دینداری، عیان و آشکار می شود، اساس دین در برابر پرسشهای بزرگ و گاه ویرانگری قرار می گیرد، و گریز از دین هم رخ می دهد.
این نوشته، متولی بررسی همۀ ابعاد راستی و صداقت نمی تواند باشد، اما نگاهی بسیار کوتاه انداخته است به برخی از گزارش های دینی در زمینۀ صداقت و راستی، و کارکرد و جایگاه آن در نسبت با دیگر آموزه ها، شاید که، افقی را برای بازداشتن از دروغهای شگفت، و پیدا کردن صداقت گم شده، در میان یتیمیان آل محمد بگشاید.
قاضی نُعمان مغربی در کتاب دعائم الاسلام آورده که تعدادی از شیعیان کوفه به مدینه رفتند و مدتی را در آن شهر ماندند، و در این مدت، خدمت امام صادق علیه السلام هم می رسیدند. پس از آن که سفرشان به پایان رسید و تصمیم به بازگشت گرفتند، برای خدا حافظی، پیش امام صادق رفتند. و از ایشان درخواست رهنمود هم کردند، ایشان چند نکته را با آنان در میان گذاشت که بسیار با اهمیت و از کلیدهای شیعه شناسی است. و اینک ماییم و آن سخنان، و میزان نزدیکی به خاندان رسالت و دروی مان از آنان. امام فرمودند: شما را سفارش می کنم به:
تقوای خدا؛
اطاعت از خدا؛
نافرمانی نکردن خدا؛
امانت¬داری برای هر کس - مسلمان و غیر مسلمان -، که به شما امانتی سپرده؛
همراهی و همنشنینی خوب با هر کس - مسلمان و غیر مسلمان -، که همنشنین و همراه می¬شوید؛
دعوت به اهل بیت، با خاموشی و سکوت؛
سخن به اینجا که رسید، کوفیها پرسیدند: دعوت، با سکوت؟ چگونه هم دعوت کنیم، و هم ساکت باشیم؟
فرمود: این¬گونه: هر چه از اطاعت خدا به شما گفته¬ایم، به آنها عمل کنید. و هر حرام خدا را که گفته¬ایم نکنید، رها کنید و نکنید.
با مردم صادقانه و عادلانه رفتار کنید؛
امانت مردم را به آنها برگردانید؛
امر به معروف و نهی از منکر کنید؛
به گونه ای عمل کنید که مردم جز خیر از شما نبینند؛
اگر این نکته ها را رعایت کنید، مردم که شما را می بینند، می گویند: رحمت خدا به فلان زن و مرد! چه خوب دوستانشان را تربیت کرده¬اند! مردم از این راه می فهمند که چه فضیلتی در نزد ما هست، بنا بر این، به سمت آن شتاب می گیرند.
امام صادق در ادامه، برای این که حرفهای خود را شیر فهم کند و خوب در ذهن کوفیها جا بیندازد، به ارائۀ نمونه ای از شیعیان خوب اشاره کرد و فرمود: من خودم حاضر بودم و شنیدم که پدرم امام باقر علیه السلام می¬فرمود: دوستان و رهپویان ما در گذشته، هر جا که بودند، بهترین مردم آن منطقه بودند. آن قدر اعتبار و آبرو داشتند که امام جماعت مسجدهای محله، از ما بود. اذان گوی قبیله و محله، از ما بود. اگر دنبال شخص امینی می گشتند که امانتی را به او بسپارند، و خاطرشان آسوده باشد، او هم از ما بود. اگر دنبال عالم مورد اعتمادی می گشتند تا دینشان را از او بگیرند، سراغ عالمان ما می¬رفتند. حال شما این گونه باشید، که در این صورت، ما را محبوب مردم می کنید و دل آنها را از ما نمی رمانید (دعائم الاسام، ج1، ص 57).
به راستی می توان از این هم شفافتر حرف زد و خوبی و بدی را برای مردمان چنان روشن و اضح نمود که هیچ تردیدی نماند. با این وصف، چگونه می توان عذر و بهانه آورد و خود را هوادار و شیعۀ خاندان رسالت معرفی کرد و در عین حال، در روز روشن و در برابر دیدگان دیگران، دروغ گفت و ناراستی کرد؟! آیا به راستی این عملکرد ما، همان چیزی است که رهبران معصوم ما گفته اند؟ "مایۀ سرفرازی و زیور ما باشید و مایۀ سرافکندگی و خجلت ما نباشید!" آیا هیاهو و جنجال و بی هوده گویی و به هم بافتن رطب و یابس، و در هم آمیختن راست و دروغ، می تواند مایۀ سرفرازی و زیور باشد؟ و یا اندکی مراعات اصول اخلاقی که همۀ آدمهای عالم آنها را می شناسند و نیازی به شرح و تبیین آنها نیست؟ مردم برای این که اصول اخلاقی و از جمله صداقت را به خوبی می¬شناسند، دربارۀ آدمها هم به راحتی به قضاوت می نشینند و صادق و کاذب را با ادعایشان، می شناسند. بر فرض اگر کسی با این خیال خام که می¬خواهد با دروغ، هدف مقدسی را به انجام برساند، دروغ بگوید، باید یاد آور شد که: مگر می توان با ناراستی و حیله و فریب، حقیقت را به گوش و دل مردمان رساند و به آن جامۀ عمل پوشاند؟ به یقین استفاده از ابزار ناراست، برای هدفی راست، آن هدف را هم لوث می کند و از چشم و نظر می اندازد.
گمان می برم این گفتۀ امام صادق علیه السلام چنان روشن است که هیچ نیازی به شرح و توضیح ندارد. در این گفتار، امام پیروان خود را بیش از آن که به ادعا و هیاهو فرا بخواند، به عمل شایسته فرا می خواند تا آنان، از راه عمل نشان دهند که بهترین هستند. دو صد گفته چون نیم کردار نیست.
راه بهترین بودن را امام در دو چیز خلاصه کرده است: 1. ارتباط با خدا؛ انجام آنچه خدا فرموده و ترک آنچه خدا از آن نهی فرموده و در یک کلمه: تقوا. 2. ارتباط درست و انسانی با دیگران؛ با رفتار صادقانه و نه مدعیانه، و دادگرانه، و نه فریاد عدالت سر دادن و خلاف آن عمل کردن، و نیز حفظ امانت مردم؛ که شامل بسیار چیزها می شود. امانت تنها آنی نیست که کسی به کسی بدهد و انتظار بر گرداندن آن را داشته باشد. امانت هر چیزی می تواند بود که در اختیار کسی است، و دیگران از آن سهمی هر چند معنوی دارند، و انتظار دارند که امانتدار آن را به درستی پاسداری کند و در موقع مناسب به صاحبانش تحویل دهد. اگر مردم دین و معنویت و اخلاق و قانون و حکومت کردن بر آنها را در اختیار کسانی می دانند، از آنها انتظار دارند که از امانتهایشان به درستی پاسداری شود و امور مربوط به آنها، با صداقت کامل با آنان در میان گذاشته شود و امانتشان حفظ گردد و خیانتی در آن صورت نگیرد، وگرنه امانتداران از اعتبار خواهند افتاد، و مردم با دیدن دم خروس، قسم به حضرت عباس را باور نخواهند کرد.
مناسب است در همین رابطه، به گفتۀ دیگری از امام صادق علیه السلام نظری بیندازیم. در روایتی از امام نقل است که برای ارزیابی و میزان درستی و نادرستی یک مسلمان، فرموده است: به نماز و روزه و زیاد حج رفتن و کار خوب انجام دادن، و حتی ناله ها و مناجات شبانه او، نگاه نکنید. بلکه به راستگویی و امانتداریش نگاه کنید (بحارالانوار، ج71، ص 9). در برخی تعبیرها، به جای نماز و روزه و حج، از طول رکوع و سجود یاد شده، که اوج بندگی در دل یک عبادت بزرگ دیگر است. اعمالی چون نماز و روزه و حج و طول رکوع و سجود، نباید دیگران را در ارزیابی آدمها و یا یک مسلمان، بفریبد، بلکه میزان درستی آدم ها در عرصۀ جامعه و در پیشگاه خدا، صادق و امین بودن است.
آیا می توان از این هم روشنتر گفت و هشدار داد که که در ارزیابی افراد، مبادا به نماز و روزه و حج و امثال اینها فریب بخورید؟ چرا که بر اساس همین روایتها، واجبهایی چون نماز و روزه و حج، گاهی عاداتی هستند که اگر ترک شوند، انسان، دلهره پیدا می کند (کافی، ج 2، ص 104). آیا همین ها بسنده است که داوریهایمان را دربارۀ آدمهایی که در حوزۀ دین و دینداری فعالند و گاهی هم مدعی سردمداری دینداریند، تصحیح کنیم؟
در گفته ای از امیر مؤمنان هم آمده که ایشان نشانه های دینداری را در چند چیز و از جمله راستگویی، معرفی کرده است. ایشان از راستگویی، امانتداری، پایبندی به قرار و عهد، خوش اخلاقی، سرکشی به خویشان، بردباری در برابر رفتار خصمانه و بد دیگران، کارها را بر اساس علم و دانش انجام دادن، کمک به بینوایان، و هر چه که انسان را به خدا نزدیک کند، و ... سخن گفته و دینداری را در اینها دانسته است (تحف العقول، ص 211).
عصارۀ کلام این¬که: راستی، از سنجه های درجۀ یک مسلمانی است و هیچ چیز دیگری حتی عبادتهایی چون نماز و روزه نمی تواند جایگزین آن شود. نماز با این که ستون دین است و روزه و حج و جهاد و واجبات مالی دیگر، هیچ کدام در این روایات، ملاک درجۀ یک مسلمانی و یا برای ارزیابی درستی و یا نادرستی افراد معرفی نشده اند، و بلکه راستی و امین بودن از چنان شاخصی برخوردار شده است. صداقت شاخص نخستینی است که نشان می دهد که یک جامعه تا چه میزان به دین و دینداری پا بند است. با راستی و صداقت و امانتداری، می¬توان به دست آورد که مردم یک جامعه و رهبران دینی و زمامداران امور آن، از چه میزان اعتبار و تقیدی به دینداری برخوردارند.
روشن است که این دست از آموزه ها هرگز به معنای نفی نماز و روزه و حج و دیگر تکلیف الهی نیست. آنها تکلیفهایی هستند که در جای خود لازم و واجبند، اما برای رزیابی و درستی و نادرستی افراد، باید ملاکهای دیگری را در نظر آورد.
این نکته هک گفتنی است که، وقتی از صداقت و راستی سخن می گوییم، منظور تنها صداقت در گفتار نیست، بلکه صداقت باید در همۀ ابعاد وجود آدمی جاری و با آن عجین باشد. انسان راست و درست، و صادق و بی شیله پیله، تنها کسی نیست که با زبان راست می گوید. بلکه همۀ وجودش راست و درست است. در یک عبارت: انسان صادق؛ همانی است که خداوند به مؤمنان فرمود: اتقو الله و کونوا مع الصادقین.

انتهای پیام

دیدگاه شما