سال های پایانی قرن بیستم را شاید به نوعی بتوان عصر گفت و گو نامید؛ زیرا گفت و گوی میان تمدن ها به یک موضوع مهم در سطح ملی و بین المللی تبدیل شده است . گویی این روزها اکثر قریب به اتفاق ملت ها گفتمان را جایگزینی برای جنگ جهت رفع منازعات بین المللی می دانند.در سالروز گفت و گوی تمدن ها که از سوی خاتمی، رییس جمهور اسبق کشورمان در سازمان ملل مطرح شد با نجف قلی حبیبی، عضو شورای مرکزی انجمن مدرسین دانشگاهها به گفت و گو نشسته ایم که مشروح آن را در پی می خوانید:
به طور خلاصه بفرمایید گفت و گوی تمدن ها چه جایگاهی میان ملل دارد ؟
گفت و گوی تمدن ها تلاش می کند این دیدگاه ها را به هم نزدیک کرده و اختلافات را کم یا حداقل کاری کند که به دشمنی و ناهنجاری های اجتماعی بین المللی نکشد. ملت ها و تمدن ها هر کدام سوابق ، پایه ها و مبانی فکری مختلفی دارند مهم این است که این مبانی فکری و اندیشه ها که در طول تاریخ ساخته شده اند بتوانند به جای این که به دشمنی با هم بپردازند سعی کنند به یک تعادل نسبی برسند . این مسیر با توجه به رشد فکری انسان امروز می تواند به رفع تعرض ها و جلوگیری از جنگ ها و خونریزی ها کمک کند یعنی حل مسائل از راه گفت و گو و تفاهم به جای خونریزی.
ابتدای سخن فرمودید گفت و گوی تمدن ها تلاش می کند "این دیدگاه ها " را به هم نزدیک کند. منظور از این دیدگاه دقیقا چیست؟
تمدن ها . هر تمدنی داری یک پایه فکری و نظریه است . ممکن است این دیدگاه ها با هم متعارض باشند و بخواهند به جنگ یکدیگر رفته و همدیگر را نابود کنند. گفت و گو در صدد است که ما به جای توسل به زور، بحث و تبادل اندیشه کنیم و به یک تفاهم نسبی برسیم هر تمدنی می تواند اصول خود را داشته باشد ولی لزوما معنی آن این نیست که بجنگد و دیگران را از بین ببرد .
اگر بخواهیم اصول و گفت و گو را از دیگاه امام (س) بررسی کنیم شما به چه نکاتی اشاره می کنید ؟
از مجموع رفتار و فرمایشات امام بر می آید که ایشان می خواستند به عنوان یک سخنگوی دینی ، بشریت را به تفاهم و صلح دعوت کنند. امام کوشش می کرد از این طریق پایه ها و مبناهای گفتمان خشونت را از بین ببرند . چرا جنگ می شود؟ چرا اختلافات شدت می گیرد؟ این چرا ها بر می گردد به هواهای نفسانی و طمع ها و این که یک تمدنی می خواهد بر بقیه تمدن ها مسلط شود و آن ها را ببلعد. امام (س) با دعوت دینی می خواهند بگویند که تمدن ها حرص و طمع های خود را کنترل کنند و عقلانیت را حاکم کنند در این صورت است که طمع های شیطانی زبانه نمی کشد . امام در زمان ما سخنگوی ادیان الهی بوده اند و کوشش می کردند که جنگ افروزی که نتیجه هواهای نفسانی است را بخشکانند. در این صورت ملت ها و تمدن ها می توانند در کنار هم زندگی کنند .
در مورد ادیان صحبت کردید .تلاش امام (س) برای نزدیک کردن ادیان الهی از طریق گفت و گوی تمدن ها چگونه بود؟
این از چند راه میسر می شود. اول این که خطاها را روشن کنند و مشخص کنند که اختلافات بر سرچه چیزی است ، چون قرار بر این است که عقل ، خرد و انصاف حکومت کند . ادیان الهی در اصولی با هم مشترک هستند البته ممکن است یک سری آلودگی ها در طول تاریخ اتفاق افتاده باشد ولی این اصول مشترک است. مثل اعتقاد به خداوند، معاد و زندگی برپایه شرافت انسانی. جاه طلبی های خارج از دین، دین ها را فاسد کرده است . امام تلاش می کردند که زنگارهایی را که بر حقیقت دین نشسته از بین ببرند تا دین چهره زلال و شفاف خود را به دست آورد. امام همه ادیان الهی را به وحدت دعوت می کردند تا دست از زورگویی و تجاوز بردارند . در این صورت است که امکان رشد معنوی برای انسان ها در جامعه فراهم می شود.
از دیدگاه امام چگونه باید با نظام بین الملل و ملت ها ارتباط برقرار کرد؟
بعد از انقلاب اتفاقاتی افتاد و ملت ها به سوی انقلاب گرایش پیدا کردند. شکل گیری انقلاب اسلامی از اراده ملت بود نه یک شخص یا جریان خاص و امام توانسته بود این اراده را بسیج کند. پس یک اراده جمعی پشت انقلاب بود. ملت ها که هر کدام نماینده یک تمدن بودند با انقلاب مشکلی نداشتند فقط دولت های زور گویی بودند که نمی خواستند یک جریان فکری جدید به وجود آید. آن روزها جریان فکری دو قطبی بود یعنی شرق به رهبری شوروی و غرب به رهبری آمریکا بود و این ها بر جهان مسلط شده بودند. امام با طرح اصول معنوی در صدد بودند که سلطه طلبی قدرت ها که ملت ها را در دو قطب جبهه بندی کرده بودند و خود بر آن ها مسلط شده بودند را از بین ببرند. امام می خواستند با این قدرت ها برخورد کنند نه برخورد قهری بلکه می خواستند که جوامع بشری را بر این سلطه طلبی ها و خسارت این سلطه طلبی ها آگاه کنند. امام در لابه لای سخنان خویش این قدرت ها را نیز دعوت به گفتمان و صلح می کردند و بیان می کردند که صلاح بشری کدام است . تمام تلاش ایشان بر تبیین مسائل بود و به همین دلیل در اواخر عمر معتقد بودند که آن چیزی که از انقلاب می خواستند یعنی همان صدور انقلاب به آن رسیده اند .
گفت گوی تمدن ها چقدر در رشد صلح جهانی و جلوگیری از جنگ و خشونت موثر است؟
اگرگفت و گو انجام شود موثر است . مشکل این است که در حال حاضر موانعی به وجود می آید که نمی گذارد این اتفاق بیفتد. ولی از همان زمان که جناب خاتمی در سازمان ملل این ایده را مطرح کردند تقریبا به اتفاق آراء سازمان ملل ، پذیرفته شد و این نشان داد که ملت ها به چنین امری احساس نیاز می کردند . حتی برخی کشورها در گوشه و کنار دفاتر رسمی ایجاد کردند تا این موضوع را پیگیری کنند .
هنوز هم این دفاتر وجود دارند و به دنبال پیگیری موضوع گفت و گو هستند؟
خبر دقیق ندارم ولی فکر می کنم بسیاری از کشورها یک واحد اداری برای این کار تشکیل دادند چون انسان ها متوجه شدند که مسائل با جنگ حل نمی شود بلکه از طریق گفت و گو است می توان به صلح رسید و حق طرفین محفوظ می ماند پس می تواند موثر باشد اگر طرف های جنگ طلب بگذرند که البته این قدرت ها تمایل دارند که مسلط باشند چون درگفت و گو هر کدام یک طرف قضیه می شوند و قدرت ها نمی خواهند طرف باشند در این صورت است که گفت و گوی تمدن ها دچار مشکل می شود. ولی از این که جهان از ایده گفت و گوی تمدن ها استقبال کرد نشان داد که جامعه جهانی تمایل دارد که به سمت گفت و گو حرکت کند.