میدان بهارستان مهمترین کانون تحولات سیاسی ایران معاصر تا قبل از انقلاب اسلامی است. این تحولات در عرصه عمومی این میدان پدیدار گشته و همراه با خاطرات تلخ و شیرین بسیاری است.
در همین میدان عدل مظفر شکل گرفت و مرحوم معمارباشی، حسین لرزاده، ساختمان مجلس را بنا کرد.
از همین میدان سالداتها، سربازان سیلاخوری و قزاقها به فرماندهی لیاخوف روسی، مجلس شورای ملی را به توپ بستند؛ پایگاه هواداران و مخالفان نهضت ملی شدن نفت و سخنرانیهای پرشور دکتر مصدق هم در همین فضا بود ترور برخی از مهمترین شخصیتهای فرهنگی و سیاسی معاصر از قبیل مدرس، ملکالشعرای بهار، عشقی، یحیی، واعظ قزوینی، امینالسلطان و عباس آقای تبریزی که او را به قتل رساند، محمد مسعود و حسنعلی منصور در همین پهنه روی داد. هر چند برخی از آنها نافرجام ماند.
تعداد تشییعکنندگان جنازه عباس آقای تبریزی آن قدر زیاد بود که به پدیدهای در آن دوره تبدیل شد.
افشار طوس، رئیس شهربانی وقت هم از پیرامون همین میدان ربوده شد. از سوی دیگر راسته کتاب فروشها و چاپخانهدارها در ضلع شرقی همین میدان است در ضلع شمالی میدان کتاب فروشی اسدی قرار داشت که محل آمد و شد اهل قلم از قبیل احمد مهدوی دامغانی ـجلالالدین همایی ـ محیط طباطبایی و محمد تقی دانشپژوه بود.
مجموعههای نگارستان، نخستین آموزشگاه عالی کشور (دانشسرای عالی)، هنرستان کمالالملک، مدرسه شهید مطهری، کتابخانههای ارزشمند مجلس شورای ملی، سپهسالار و مجموعه ارجمند ایرانشناسی، موزه هنرهای ملی مرکز تحقیقات و مطالعات اجتماعی و برخی از قدیمیترین مؤسسههای انتشاراتی مطبوعاتی و چاپخانهها، سینماها و تئاترهای تهران در کوچههای اطراف همین میدان نشو و نما کرد. از کوچههای تاریخی میدان بهارستان کوچه نظامیه، محل زندگی بسیاری از نمایندگان شهرستانی مجالس سابق بود.
عکاسی تهامی که عکسهای قدیم تهران را عرضه میکرد در همین محدوده، خاطرههای بسیاری از تهرانیها را به ثبت میرساند، که هرگوشهای از این میدان خاطراتی دارد. نخستین جلسات فرهنگستان اول هم در کتابخانه مدرسه سپهسالار گذاشته میشد.
حلقه فضلای تهران از قبیل آقایان مجتبی مینوی، احمد آرام، احمد راد، مهدی محقق، سید محمد محیط طباطبایی، مرتضی مطهری، سید علی موسوی بهبهانی، عبدالله نورانی، سید جعفر شهیدی هر هفته در روزهای چهارشنبه در همین مدرسه تشکیل میشد.
مرحوم مدرس سالها، نیابت تولیت مدرسه عالی سپهسالار را عهدهدار بود و در همان جا به موقوفات مدرسه که زنجان یا بجنورد را در بر میگرفت رسیدگی میکرد.
کمی آن سوتر، با فاصله کوتاهی از این مجموعه پهنه تأثیرگذار دیگری است که نام بلند «ایران» را به خود اختصاص داده است.
چهارراه آب سردار، در خیابان ایران، یادآور قنات حفرشده توسط حسن خان و حسین خان، سرداران بزرگ جنگهای ایران و روس است. اینان بودند که فرمانده بزرگ ارتش روسیه، سیسیانوف را در حملهای غافلگیرکننده از پای درآوردند که یکی از مواد عهدنامه تحمیلی گلستان خروج این دو برادر از قفقاز و نواحی مرزی بود. در ابتدای خیابان ایران از سمت جنوب خانهای بزرگ، میراثی و تاریخی است که محل برخی از مهمترین اسناد تاریخ معاصر و به ویژه مشروطیت به شمار میرود و نخستین سرود ملی ایران در آن جا اجرا شد: خانه حاج امینالضرب که در آن دو تن از بزرگان تاریخ و فلسفه زندگی کردهاند؛ یحیی مهدوی که بیشترین جوایز کتاب برگزیده سال در رشته فلسفه را دریافت کرد و برادرش اصغر مهدوی مصحح کتاب سیرهالنبی(ص).
در میانه خیابان خانه کوچکی است که محل زندگی آیتالله خامنهای بود و سالهای دیگر هم در اجاره آیتاللههاشمی، آیتالله طالقانی هم در همین خیابان خانهای داشتهاند. در سوی دیگر خیابان دانشکده هنرهای دراماتیک و مهمترین مرکز هنرهای تجسمی قرار داشت که میتواند موزه هنر انقلاب شود
خیابان ایران علاوه بر همه اینها یادآور نام امام راحل است و دوران پرشور و با نشاط انقلاب اسلامی و حضور سرنوشتساز امام در بهمن 57 در مدرسه علوی را به یاد میآورد. این مدرسه از مراکز مهم آموزشی و تربیتی بویژه در سالهای پیش از انقلاب بود و مرحوم حاج شیخ علی اصغر کرباسچیان معروف به علامه و مرحوم رضا روزبه بنیانگذاران اصلی آن بودند. نخستین بار قبل از 22 بهمن سیمای انقلاب، با بردی محدود از تلویزیونهای خانههای این خیابان دریافت شد. نخستین بار نیروی هوایی ارتش در همین مکان با مرحوم امام بیعت کردند. نخستین دولت پس از انقلاب در همین جا معرفی شد و مرحوم مهندس بازرگان حکم نخستوزیری را از امام دریافت کرد و حجتالاسلام فلسفی خطیب شهیر، پس از آن که سالها از واعظ و خطابه منع شده بود به سخن پرداخت. هسته نخستین بسیاری از نهادهای انقلاب هم در همین پهنه پایهگذاری شد.
در سال 87، شورای اسلامی شهر تهران سند ویژهای را به یاد امام راحل برای ساماندهی خیابان ایران تصویب کرده است و اکنون شایسته است پیوستگی تاریخی ـ سیاسی و هویت بخش این مجموعه با پهنه بهارستان، به دور از هر گونه سلیقههای حزبی و شخصی یادآور اتفاقات مهم دوره معاصر باشد. و جدا از الزام شهرداری تهران به اجرای این مصوبه، بحث حفظ و بازسازی میراث و هویت فرهنگی این مجموعه درخور توجه است. میدان بهارستان از ضلع شرقی به یکی از مهمترین راستههای فرهنگی ـ هنری ـ انتشاراتی پیوسته است. موزه هنرهای ملی ـ که متأسفانه در این سالها جا به جا شده و لازم است به جای خود بازگردانده شود ـ موزه دانشگاه تهران، ساختمان مسعودیه ـ که محل نخستین موزه ملی ایران بود ـ مدرسه کمالالملک و خانه صبا در همین مجموعه قرار دارد و خشت به خشت و آجر به آجر آن روزگاری خاطرههای بزرگی را رقم زده است.
اکنون، گسترش عرصههای عمومی و تبدیل میدان و خیابانهای اطراف به پیاده راه زمینهای برای توسعه و تعمیق ارتباط اقوام و فرهنگهای گونهگون ایرانیان است زیرا که در مجلس نمایندگانی از نقاط مختلف جغرافیایی و فرهنگی گرد میآیند. و حال که قرار است در فضاهای ارزشمندی این چنین مداخلهای صورت گیرد، شایسته مینماید به آن فراتر از پروژههای شهری، به عنوان طرحی ملی نگاه کنیم، چه بسا مجلس شورای اسلامی، دولت و دیگر نهادهای مسئول حفظ فرهنگ و تاریخ ایران برای تأمین اعتبارات ساماندهی این محدوده یعنی میدان بهارستان و خیابان ایران به صورت مجموعهای به هم پیوسته، شهرداری تهران را یاری رسانند که پیشنهاد میشود به دور از شتابزدگیهای معمول و با دوراندیشی و اجماع کارشناسی برای به سامان رساندن این مهم تلاش و خاطرههای ملی ایران حفظ شود