دکتر سید محمد صدر در کتاب «انقلاب و دیپلماسی در خاطرات سید محمد صدر» خاطرهای را از دوستی و توصیههای گلآقا به شهید رجایی بازگو میکند که در سالروز انفجار نخست وزیری خواندن آن خالی از لطف نیست.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران، وی میگوید: من و آقای صابری در دفتر روابط عمومی نخستوزیری باهم همکار بودیم. ارتباط گلآقا (کیومرث صابری) با شهید رجایی بهپیش از انقلاب بازمیگشت. هر دو آموزشوپرورشی بودند و اگر اشتباه نکرده باشم هر دو هنرستان «کارآموز» کار میکردند. ازاینرو گلآقا به شهید رجایی بسیار نزدیک بود.
صابری، چون رابطهاش با شهید رجایی نسبت به بقیه ما گرمتر بود، شوخی میکرد و گاهی با آن لهجه شیرین شمالیاش برای شهید رجایی لطیفه تعریف می کرد و مایه انبساط خاطر او میشد. گاهی وقتها ما نیز از این موقعیت استفاده میکردیم و آقا صابری را به سراغ شهید رجایی میفرستادیم؛ یعنی بعضی مواقع ما میدیدیم که آنقدر فشار روی آقای رجایی زیاد است که به مرحله سکته رسیده و نیاز دارد روحیهاش تغییر کند و حداقل با یک خنده از آن فشار بیرون بیاید، در این شرایط بود که از آقای صابری خواهش میکردیم سری به شهید رجایی بزند و از این نظر ایشان نعمت بزرگی بود. فارغ از این، ایشان توصیههای مناسبی نیز به شهید رجایی میکرد. ازجمله، چون شهید رجایی ساعات زیادی را به کار اختصاص میداد و وقتی برای خودش نمیگذاشت برای همین آقای صابری بسیار به شهید رجایی تأکید میکرد که «نخستوزیر نباید اینقدر کار کند. نخستوزیر حداکثر باید 8 ساعت کار اجرایی انجام دهد و ساعتی را نیز بنشیند طرح بدهد و فکر کند که اگر فکر تولید نشود ممکن است مشکلاتی پیش بیاید، غیرازاین که مریضی و خستگی ممکن است نخستوزیر را در خود بگیرد» البته آقای رجایی آنقدر ازنظر ایمانی و روحی قوی بود که شاید واقعاً کار او را از پا نمیانداخت؛ اما خود ایشان به ما توصیه میکرد که اگر میخواهید تا ساعت 10 و 11 شبکار کنید حتماً بعدازظهر نیم ساعتی را به استراحت اختصاص دهید و این توصیهای بود که خودش هم به آن عمل میکرد.( محمد قبادی، انقلاب و دیپلماسی در خاطرات سید محمد صدر ص 286 تا 289)
اشغال سفارت ترکیه و پاسخ شهید رجایی به سفیر ترکیه
ماجرای تظاهرات ارامنه و اشغال سفارت ترکیه در دوران نخست وزیری شهید رجایی یکی دیگر از از اتفاقات جالبی است که سید محمد صدر در خاطرات خود به آن اشاره می کند و از پاسخ شهید رجایی به اعتراض سفیر ترکیه می گوید
سید محمد صدر می گوید: ارامنه ایران و بلکه تمام ارمنیهای دنیا معتقدند که در سال 1915 میلادی دولت عثمانی، ارامنه ترکیه را قتلعام کرده است و به همین هرساله در این روز علیه دولت عثمانی که البته الآن دولت ترکیه بهجای آن قرار دارد، تظاهرات میکند. در ایران پیش از انقلاب رژیم شاه اجازه چنین تظاهراتی را به ارامنه نمیداد؛ اما بعد از انقلاب ارمنیها با مجوزی که از وزارت کشور گرفته بودند میخواستند با تظاهرات، این اعتراض و خواسته تاریخی خود را به نمایش بگذارند. تظاهرات ارامنه ازلحاظ قانونی بیاشکال شروع شد اما در ادامه مشکلاتی را ایجاد کرد.
به لحاظ قانونی و عقلایی در همه کشورهای آزادی که دموکراسی حاکم است، تظاهرات بدین ترتیب است که تظاهرکنندگان در این مواقع تا نزدیکی سفارت، جایی که وزارت کشور به آنها اجازه داده است، تظاهرات میکنند، شعار میدهند و چنان چه پیام، نامه یا یادداشت اعتراضی داشته باشند یک نفر از میان جمع به نمایندگی آن در یادداشت یا پیام را به سفارتخانه موردنظر تسلیم میکند؛ اما ازآنجاکه این تظاهرات جزو نخستین تظاهرات در جمهوری اسلامی ایان بود، درواقع دولت تجربه لازم را نداشت و از طرفی خواستههای انباشتهشده ارمنیها طی این سالها، تظاهرات را از مسیر قانونیاش منحرف کرد و منجر به حمله به سفارت، شکستن شیشهها، گروگانگیری دیپلماتهای ترکیه و خلاصه اشغال سفارت گردید.
این در شرایطی بود که رابطه ایران و ترکیه در وضعیت بسیار حساس و خطرناکی قرار داشت. در آن زمان شایع بود که گارد جاویدان در مرز ترکیه با ایران توسط آمریکاییها، آموزش میبینند و مترصد فرصتی مناسب هستند تا وارد خاک ایران شوند و دردسری جدی برای ایران و نظام جمهوری اسلامی ایجاد کنند. این شایعه بدان معنا بود که مرز ترکیه با ما، مرزی ناامن است. از طرفی کشور نیز در جنگ عراق بود و مجموع همه این موقعیتها، موضوع موردنظر را حساستر میکرد.
روزی که هنوز سفارت ترکیه در اشغال بود، سفیر ترکیه از آقای رجایی درخواست ملاقات کرد و ایشان بلافاصله با آن موافقت نمود. من نیز در این جلسه حضور داشتم و صورتجلسه مینوشتم. جلسه آموزندهای برایم بود. در آن زمان هنوز به وزارت خارجه منتقل نشده بودم و نمیدانستم این دیدار در آینده چه درسی را به من خواهد داد.
سفیر ترکیه پس از حضور در نخستوزیری و بعد از تعارفات اولیه، گفت پیامی کتبی از دولتش دریافت کرده تا برای نخستوزیری قرائت کند. در عرف دیپلماتیک، پیام کتبی بدون تحویل بهطرف مقابل، زمانی ارائه میشود که مطالب تند، خشن و غیر دیپلماتیک باشد که هیچ سفیری به خود اجازه نمیدهد با آن لحن سخن بگوید. با این پیشفرض سفیر شروع به خواندن پیام کرد و دکتر اجتهادی همزمان ترجمه میکرد.
مضمون پیام سفیر این بود که دولت ترکیه ضمن احترام به دولت ایران به اطلاع میرساند که در شرایط فعلی سفارت ما در تهران اشغالشده است و دیپلماتهای ما گروگان گرفتهشدهاند. همانطور که شما میدانید طبق قوانین بینالمللی، دولت ایران مسئول امنیت و حفاظت از سفارتخانه و دیپلماتهای ما است؛ بنابراین از شما میخواهیم هر چه سریعتر سفارتخانه را از اشغال تروریستها خارج کنید و کسانی که به گروگان گرفتهشدهاند را آزاد نمایید.
تا این جای پیام که اشاره کردم حرف بدی زده نشد اما پیام وقتی به اینجا رسید خیلی بد شد و آن این بود که اگر دولت ایران توان برقراری امنیت و حفاظت از سفارت را ندارد، دولت ترکیه اکنون یک فروند هواپیما آماده پرواز نموده تا کماندوهای خود را برای حفاظت از سفارتخانه وارد تهران کند تا امنیت تأمین گردد و این نیازمند اجازه پرواز از طرف دولت ایران است.
این پیام به لحاظ دیپلماتیک خیلی اهانتآمیز بود و لازم بود که آقای رجایی طوری به آن پاسخ دهد که هم مشکل حل شود، هم بحران تازهای بروز نکند و هم تندی پیام را با قدرت و از موضع برتر پاسخ دهد. شرایط بسیار سخت بود و من مدام در این فکر بودم که آقای رجایی چه میخواهد بگوید که همه این موارد در آن لحاظ شده باشد.
بعد از قرائت پیام سفیر آقای رجایی گفت «بسمالله الرحمن رحیم» ایشان بعد از تعارفات اولیه، سفیر ترکیه را خطاب قرارداد که؛ آقای سفیر شما سفیر کشور همسایهای هستید که البته ما برای ارتباط با آن همسایه اهمیت زیادی قائل هستیم، درعینحال من نیز نخستوزیر جمهوری اسلامی ایران هستم و شما بهخوبی میدانید که وقتی یک سفیر بخواهد با نخستوزیری ملاقات کند باید درخواست خود را به وزارت امور خارجه بدهد تا پس از بررسی و موافقت این درخواست به نخستوزیری ارسال شود در آنجا نیز باید برماجرای رسی شود و چنان چه با درخواست ملاقات موافقت شد، وقتی به شما اختصاص یابد و شما میدانید که این روند بیش از یک هفته به طول خواهد انجامید و این در حالی است که شما دو ساعت پیشتر درخواست ملاقات کردهاید و من این وقت را به شما دادهام و این نشاندهنده اهمیتی است که ما برای رابطه با ترکیه قائل هستیم.
با این ادبیات، آقای رجایی ابتدا موقعیت و جایگاه خود و سفیر ترکیه را تشریح کرد، ضمن اینکه منتی نیز بر سر سفیر گذاشت که در این فرست اندک او را پذیرفته است. بعد از این گوشزد، ایشان اشاره کرد، ما برای حفاظت از سفارتخانه شما در آن محل پلیس مستقر کرده بودیم و اینکه ارمنیهای ایران خواستههایی دارند و میکوشیدند این خواستهها را مطرح کنند؛ اگرچه حق حمله به سفارتخانه و اشغال آن را نداشتهاند. این اتفاق اولین بار است که رخ میدهد و بدان علت است که پلیس کافی در محل حاضر نبود ولی اکنون افراد لازم وارد کارشدهاند و در تلاشیم که زودتر این غائله خاتمه پیدا کند.
در همین زمان که آقای رجایی در حال گفتوگو بود، گزارش لحظهبهلحظه نیز (از سفارت ترکیه) نیز دریافت میشد. خسرو تهرانی، معاون امنیتی نخستوزیر لحظهبهلحظه وارد اتاق ملاقات میشد و گزارش کوتاه و مکتوب خود را ارائه میداد و مجدداً بازمیگشت. در آخرین بار، خسرو تهرانی یادداشت کودکی آورد و در مقابل آقای رجایی گذاشت. ایشان پس از مطالعه اعلام کرد؛ من خوشحالم که به شما بگویم اشغال سفارت به پایان رسید و تمام افراد ازآنجا خارجشدهاند و سفارت به همراه دیپلماتهای ترکیه در امنیت و آزادی کامل هستند و جمهوری اسلامی وظیفه خود را انجام رسانید. دیگر مشکلی وجود ندارد.
آقای رجایی گاهی لبخندهای خاص و معناداری میزد و در آنجا نیز وقتی سخنانش به اینجا رسید که «دیگر مشکلی وجود ندارد» سرش را با لبخند بالا گرفت و گفت: «اما در مورد آن هواپیما و کماندوهایش، من آن مطلب شما را نشنیده میگیرم و فکر میکنم که اصلاً چنین چیزی گفته نشده است» و ملاقات همینجا تمام شد.(محمد قبادی، انقلاب و دیپلماسی در خاطرات سید محمد صدر ص 292 تا 297)