جامعهشناسی انقلاب اسلامی، یکی از تخصصهای دکتر علی محمد حاضری است. دکتر حاضری، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس و رئیس گروه جامعهشناسی انقلاب اسلامی در پژوهشکده امام خمینی است. وی پیش از انقلاب اسلامی، از مبارزان دانشجویی بوده است و پس از انقلاب نیز در عرصههای دانشگاهی و سیاسی حضوری فعال داشته و به علت تخصص علمی و حضور در صحنههای عملی، دارای شناختی عمیق از ویژگیهای انقلاب اسلامی است. به همین سبب، با وی درباره ریشههای تاریخی انقلاب اسلامی گفتوگویی کردیم، دکتر حاضری، مقالهها و کتابهای متعددی نوشته است که از آن جمله میتوان به مقالههای «بررسی عوامل مؤثر بر وحدت نخبگان در حوزه فرهنگ (مورد: حوزه و دانشگاه)»، «فرایند بالندگی ایدئولوژی انقلاب اسلامی»، «هویت تاریخی و انسانشناسی انقلاب: عامل مغفول تبیینهای انقلاب اسلامی»، «چرخش فرهنگی در قلمرو مطالعات انقلابهای اجتماعی با تأکید بر انقلاب اسلامی» و کتابهای «انقلاب و اندیشه: مباحثی در جامعهشناسی انقلاب اسلامی» و «مروری تحلیلی بر مطالعات انقلاب اسلامی و روحانیت و آیین انقلاب اسلامی» اشاره کرد.
***
جناب دکتر حاضری، در ابتدا تشکر میکنم که این مصاحبه را با موضوع «بررسی ریشههای تاریخی انقلاب اسلامی» پذیرفتید. به نظر میرسد که در دستهبندی نظریاتی که در صدد تبیین این موضوع هستند، دو رویکرد کلی را میتوان شناخت؛ رویکردی فرهنگی که در پی یافتن ریشههای فرهنگی و اندیشهای انقلاب اسلامی در میان مردم یا اندیشمندان است و رویکردی نهادی یا ساختاری که تحولات اجتماعی و طبقاتی را مبنا قرار میدهد. ارزیابی شما از نظریات مختلفی که به دنبال تبیین ریشههای انقلاب اسلامی هستند، چیست و از دیدگاه شما کدام یک از این دیدگاهها بهتر میتوانند انقلاب اسلامی را تبیین کنند.
من قبل از اینکه بخواهم در مورد اوضاع جامعه ایران چنین قضاوت کنم که باید ابعاد فرهنگی، اندیشهای و نگرشی در تحلیل مسائل اجتماعی پررنگتر باشد، میخواهم اشاره کنم که اساساً، علوم اجتماعی جدید در مورد تغییرات بقیه جوامع هم با یک چرخش نظری تحت عنوان چرخش فرهنگی مواجه هستند. آن جوامع نیز پذیرفتهاند که اگر به نقش متغیرهای فرهنگی و اندیشهای کمتوجهی شده، به سبب غفلت بوده است. گویا در پس امور اقتصادی و اجتماعی و سیاسی که معمولاً
آنها را متغییرهای کلیدی تحولات میدانند، متغییرهای فرهنگی قرار دارند.امروزه در جوامع دیگر هم این دیدگاه، در مطالعات و رویکردهای جامعهشناختی و علوم سیاسی جدید، نقشی تعیینکننده و سهم و وزن بالایی دارد. بر همین اساس، معتقدم، میتوانیم انقلاب اسلامی را محصول تحولات فکری و اندیشهای در دو وجه متفاوت بدانیم که توانستند در نقطهای مناسب، با هم نوعی سازگاری و آشتی پیدا کنند و نهایتاً انقلاب اسلامی، محصول تعامل و برقراری ارتباط مناسب میان این دو جریان اندیشهای بود.
وجه نخست، تحولات معرفتی و اندیشهای درون جهان اسلام و بهخصوص جهان تشیع بود. معرفت تشیع در دورهای از نفی کامل قدرت و حکومت در عصر غیبت، بهتدریج ـاز صفویه به بعدـ به پذیرش مشروط قدرت متمایل و به این مسئله منتهی شد که قدرت سیاسی، که در این دوره شاه و سلطنت است، به شرط اینکه مروّج شیعه و احکام اهل بیت باشد، مشروعیت پیدا میکند و حمایت میشود.
همزمان با این وجه، وجه معرفتی دیگری هم مطرح بود. از صفویه به این سو، دستگاه معرفتی اخباریگری رواج پیدا کرد که بیشتر به نقل روایت و ظاهر نصوص توجه میکرد و عملاً عقل، برهان و استدلال در آن به محاق رفته بود یا تعطیل شده بود. این وضعیت، رکود علمی و معرفتی سنگینی در جهان تشیع به وجود آورد. ولی به مرور، در درون نهاد علم و روحانیت، واکنشهایی نسبت به این جریان شکل گرفت و کسانی مانند ملاصدرا که بر اساس نگرشهای اخباریگری به حاشیه رانده شده بودند، نوعی بازاندیشی و توجه دوباره به مقولات معرفتی عقلانی و عرفانی را مبنا قرار دادند و نهایتاً به اصطلاح فقهی، نوعی «اصول»گرایی (گرایش به علم اصول) غلبه یافت؛ منطقی که بناست از سطح لفظ و عبارت فراتر برود و محتوا و عمق علوم و احکام دینی را از طریق تعقل در مبناها استنباط کند.
این نگاه معرفتشناسانه که نوعی توجه دوباره به مبنای استدلالی و فلسفه احکام و معارف دینی را مد نظر داشت، باعث شد معرفت دینی از سطح به عمق برود و با معرفت فلسفی و نگاه علتکاوانه آشتی کند و معرفت دینی با واقعیات اجتماعی، سیاسی و عالم هستی، رابطهای عِلّی پیدا کند.این تحولات که در وجه اندیشهای، مشروعیت قدرت سیاسی به صورت مشروط و در حوزه معرفتی، جریان «اصول»گرایی را موجب شده بود، شاخهای از نهاد روحانیت تشیع را به سمت ظرفیت «نقادی وضع موجود» رهنمون شد که در عرصه سیاسی، منجر به نقادی قدرت و نحوه عمل سلطان و حکومت میشود.
در رویکرد اندیشهای پیشین، اساساً نهاد روحانیت رابطه خود را با قدرت و سیاست قطع کرده بود و با حاکم جور، کاری نداشت و با او احساس بیگانگی میکرد و امور مرتبط با حکومت و قدرت، به او مربوط نبود. اما در این نگاه جدید، عملکرد حکومت، به نهاد روحانیت مربوط است و روحانی، باید نظارت کند تا ببیند مشروعیت قدرت با شرایط او انطباق دارد یا نه.
درست در همین برهه زمانی که جامعه ایران از درون دچار این تحولات بود، وزش نسیم اندیشهها از غرب به ایران هم آغاز شد؛ غربی که از یکی دو قرن پیش، تحولات فکری عظیمی را از سرگذارنده بود و وارد عصر روشنگری شده بود. غرب در این دوره، اندیشههای انسانباوری و خردگرایی و در حوزه سیاست نیز قانون، کنترل و نظارت بر قدرت و حق تعیین سرنوشت و دیگر مقولات از این جنس را از سر میگذراند.
جامعه ایرانی، از ابتدا دو واکنش متضاد به این جریانهای اندیشهای داشت. عدهای با توجه به رکودها و خسارتهایی که نهاد علم و دانش به خودش دیده بود، نوعی سرخوردگی و یأس از درون جامعه ایران پیدا کرده بودند و به سرزندگی و شادابی تجدد و اندیشههای غربی، اقبالی تمامعیار نشان دادند. بنابراین، ما با عدهای روبهرو هستیم که دستگاه معرفتیشان، عبور از خود و اقبال تمام عیار به غرب است. نقطه مقابل این جریان، کسانی هستند که در مقابل این اندیشههای وارداتی، موضعی کاملاً مخالف داشتند و آن را نمیپذیرفتند و به خود و اندیشههای خودی نیز نگرش انتقادی نداشتند و آن را دربست میپذیرفتند؛ یعنی دفاع تمامعیار و بدون نقادی از خود و نقد تمامعیار اندیشههای غربی.
من در یک کلام، میخواهم بگویم کل انقلاب اسلامی ایران، محصول روند حرکتِ متنافر این دو جریان، به سمت یک نقطه تلاقی است. از دید من، انقلاب اسلامی این نقطه تلاقی است. در انقلاب اسلامی، ما «خود» را باور داریم، اما نه بدون نقد؛ یعنی دیگر آن «خود»، «خودِ» بدون بازنگری و نقد نیست و از سوی دیگر، غرب هم نقد شده است؛ یعنی نه دفاع مطلق از خود و نه پذیرش مطلق اندیشههای غربی، بلکه «خود»ی که آن را در پرتو روشها و دستاوردها و آموزههایی که از غرب گرفتهایم، واکاوی و نقد میکنیم و جریان اندیشههای غربی را هم، به استناد مبناهای اصیل خودمان نقد میکنیم؛ هرچند ممکن است در این نقدها، دریافت هم داشته باشیم. انقلاب اسلامی، محصول چنین جریانی است.
در پرتو آموزههای مدرن، فهم دقیقتر و کاملتری از اسلام شد و اگر مدرنیته هم عناصر مطلوب و سازگاری با هستیشناسی معرفت دینی داشت، پذیرفته شد. بخشهای ناسازگارش با مبانی اعتقادی و فرهنگی ما نقد شد و برخورد کلی و یکدست با آن نشد. لذا، انقلاب اسلامی محصول اخذ دستاوردهای عقلانی غرب و اتکا بر مبانی هستیشناسی معرفت دینی، دررعین پالایش پیرایهها و تحجرگراییهاست.
همان طور که فرمودید، آشنایی با اندیشههای غربی موجب شده بود که جریانهای روشنفکری متعددی دورن جامعه ایران شکل بگیرد و در آستانه انقلاب اسلامی، عموم روشنفکران و اندیشمندان، تحت تأثیر اندیشههای لیبرالیستی یا مارکسیستی قرار داشتند. چگونه شد که یک ایدئولوژی اسلامی توانست انقلاب را به وجود بیاورد و رهبری آن را هم شخصیتی روحانی بر عهده بگیرد؟
من قبلاً در مقالهای با عنوان «فرآیند بالندگی ایدئولوژی انقلاب اسلامی» به طور مفصل درباره همین موضوع بحث کردهام، اما به اجمال، باید بگویم اینکه در فرآیند انقلاب اسلامی، شاهد غلبه ایدئولوژی اسلامگرایی هستیم، متضمن دو برداشت متفاوت است؛ یکی اینکه بگوییم اسلام به همان
معنایی که در جامعه حضور داشت و در طول تاریخ فهمیده شده بود و جامعه ایرانی صدها سال با آن زندگی کرده بود، از همه این ایدئولوژیهای وارداتی برتر بود و مردم ما توانستند این برتری را تشخیص بدهند، دیگر اینکه بگوییم نه، اسلام بازسازی شده ما از این ایدئولوژیها برتر بود. من این نگاه دوم را مدنظر دارم.
اسلامی که در انقلاب اسلامی پذیرفته شد، اسلامی نبود که ما به صورت سنتی میفهمیدیم. در اسلام سنتی، جای چندانی برای حق تعیین سرنوشت مردم وجود نداشت؛ یعنی با وجود آنکه این مسئله، در اصل متون دینی وجود داشت، چنین فهمی از آن رایج نبود. در اسلام رایج جامعه ما، استثمار انسان، بهوضوح نفی نشده بود. ما فهمی از روابط اقتصادی در اسلام نداشتیم که استثمار را نفی کند؛ به عکس، بیش از هزار سال اسلام و تشیع در ایران وجود داشت و روابط ارباب و رعیتی بسیار ظالمانه و استثمارگرانهای هم موجود بود و بنیان این روابط، در منظومه فقهی موجود نفی نشده بود. من اشاره میکنم که آن اسلام و آن فهم رایج اولیه، نمیتوانست چنین جذابیتی داشته باشد.
اسلامی که امام در انقلاب مطرح کرد، نسبت به حق انسانها برای تعیین سرنوشت خودشان، موضع شفاف و روشنی داشت و آزادی و کرامت انسانی را ارج مینهاد. لیبرالیسم در مقابل اسلامی که چنین موضعی دارد، خلع سلاح میشود. لیبرالیسم ادعا میکند من میخواهم به انسان آزادی و کرامت بدهم و تو باید با همه پیشینه فرهنگی، تمدنی و اعتقادی خودت وداع کنی تا این را بپذیری. بخشی از تفکرات تجددخواهانه ما اینگونه موضعی داشتند. حالا اگر قرائتی از اسلام مطرح باشد که این ارزشهای مطلوب لیبرالی، مثل احترام به آزادی و کرامت انسان و حاکمیت انسان بر سرنوشت اجتماعی و سیاسی خویش را به رسمیت بشناسد و آن را در تضاد با توحید و معاد و امامت نداند، چنین اسلامی از آن لیبرالیسم عریانِ سکولار، مطلوبتر است. سوسیالیسم نیز زمانی که مطرح شد، جاذبههایی داشت و آن هم جوهره عدالتخواهی و نفی استثمار انسان و ترسیم جامعهای بود که در آن شکافهای عظیم طبقاتی نباشد و انسانها در آن به سمت برابری حرکت کنند. این، ارزشی مطلوب و برای جوامع جذاب بود و خیلیها را به خود دلمشغول میکرد؛ بهخصوص تا زمانی که این ایدهآلها توأم با عملکرد حکومت جبار استالینیستی نشده بود.
اما وقتی این سوسیالیسم، با همه جذابیتهایش، در حکومتی استالینیستی جلوه کرد و این آرمان سوسیالیستی با شدیدترین اختناقهای نظامی دیکتاتور توأم شد، زیر سؤال رفت.
آنگاه قرائتی از اسلام مطرح شد که در چهره علی(ع) و امام حسین(ع)، جلوه آزادگی و عدالت، یعنی همان ارزشهای لیبرالیستی و سوسیالیستی را مییافت. این بود که برایش مطلوبیت پیدا میکرد. اسلامی که موفق شد از لیبرالیسم و سوسیالیسم جلو بزند، اسلامی نبود که ارزشهای این مکاتب را نفی میکرد، بلکه اسلامی بود که نشان میداد ارزشهای اصیل این مکاتب، در اسلام متجلی است.
برای مردم ما، اسلام امام، با برابری، نفی استثمار، عدالت اقتصادی ـالبته نه به معنای مارکسیستی و نفی مالکیت خصوصی و مسائل دیگر، بلکه به معنای گرایش به سوی کاهش نابرابریهای اقتصادیـ و آزادی و کرامت انسانی توأم بود. در واقع، اسلام غالب در انقلاب اسلامی، اسلامی نیست که به جنگ سوسیالیسم و لیبرالیسم رفته است، بلکه این اسلام، مبانی تفکر توحیدی و الهی خود را با ارزشهای مطلوب آن ایدئولوژیها در خود داشت. چنین ایدئولوژیای که به مردم این امکان را میدهد که در عین حفظ ارزشها و باورهای خودشان، از مزایای آن مکاتب هم بهرهمند باشند، گزینه بسیار مطلوبی برای آنان میشود.
جناب آقای دکتر، تبیین حضرتعالی بسیار بدیع و روشنگر بود؛ از این جهت که شما در این تبیین، برخلاف اتهامی که برخی روشنفکران سکولار به انقلاب اسلامی میزنند و آن را حرکتی ارتجاعی و رو به گذشته معرفی میکنند، این واقعه را انقلابی مترقی و متجدد معرفی میکنید. این دسته از روشنفکران، عموماً روی بحرانهای رژیم شاهنشاهی تأکید دارند و علل فروپاشی رژیم شاه را در این بحرانها جستوجو میکنند. شما چه برآوردی از این بحران و این نظریات دارید؟
به نظر من، بحرانهای رژیم شاه را میتوان در سه عرصه دید یا اساساً با سه رویکرد مبنایی بررسی کرد.
نخست، چیزی است که جان فوران مطرح میکند که مدرنیزاسیونی که شاه در ایران دنبال میکرد، ذاتاً مدرنیزاسیونی از بالا و توسط دولتی وابسته بود که اقتضای ذاتیاش محافظت از منافع بیگانه است. این مدرنیزاسیون صوری و وابسته، با ساخت جامعه دچار تعارض است و موجب بحران میشود. در واقع در یک نگاه، مشکلات رژیم شاه از این مسئله برمیخیزد که فرایندهای نوسازی و مدرنیزاسیون جامعه ایران، درونجوش و پاسخگوی نیاز درونی جامعه ایران نبود. این فعالیتها و اقدمات در بطن خودش، تأمین منافع قدرت سلطهگر را مدنظر دارد و با منافع ملی دچار تعارض میشود. تعارضات در برخی اقشار زودتر اثر میکند و حوزههای علمی، تجاری و برخی از گروههای فرهنگی که منافع و حیاتشان در گرو بنیانهای درونی اقتصاد است، زودتر با بحران مواجه میشوند.
نگاه دیگر، بسیار خاصتر و سیاسی است. به این معنی که مشکل و بحران اصلی این مسئله، عناصر توسعهایاش نبود؛ حتی این نگاه، در مجموع، ارزیابی مثبتی از حوزههای اقتصادی، اجتماعی و علمی رژیم شاه دارد و معتقد است دستاوردهای خوبی در این زمینه داشته است.
این دیدگاه، مشکل اصلی رژیم را نظام سیاسیِ استبدادی میدانست. این نظام استبدادی و بسته که در آن، گردش نخبگان تعطیل است و پستها و مسئولیتها به صورت شبکهای خانوادگی، در بطنش جریان دارد، ذاتاً با مدرنیزاسیون اقتصادی و اجتماعی ناسازگاری دارد. یعنی وقتی شاه، روند مدرنیزاسیون را آغاز میکند، به اقتضای آن، نیروهای جدیدی وارد جامعه میشوند، تحصیلکردگان میآیند و تحولات فکری، جمعیتی، افزایش سواد، رشد رسانه، ارتباطات اجتماعی و آشنایی با تغییرات دنیای مدرن جوامع پیشرفته، بالأخره اتفاق میافتد. این تحولات، اقتضای دیگری نیز دارد؛ باید فضای سیاسی باز شود. ولی چون این اتفاق نیفتاده، مشکل جامعه ایران از زاویه انسداد ساخت سیاسی شاهنشاهی ظاهر میشود.این نگاه، مشکل جامعه ایران را توسعه وابسته، مدرنیزاسیون وابسته و تحول اقتصادی اجتماعی نمیداند. این اشکالها، در هر جامعهای ممکن بود اتفاق بیفتد، اما اگر ساخت قدرت، ساختی شایستهسالار بود و سیستم در درون خودش امکان طرح و جستوجوی راهحلهای منطقی ضعفها و مشکلاتش را داشت و آدمهای نامناسبی که کاستیهایشان بحران میآفرید، نقد میشدند و کنار میرفتند و جایشان را افراد شایسته
میگرفتند، بحرانها حل میشد. بر این اساس، این نظریه مشکل اصلی رژیم شاه را فضای انسداد سیاسی میداند که بحرانها و مشکلات را انباشته کرد.
اما گروه دیگری اشاره میکنند که آنچه رژیم شاه را از پا درآورد، نه بحران اقتصادی و نه به این معنی بحرانهای سیاسی بود، بلکه بحران در عرصه فرهنگی و نظام ارزشی بود که موجب فروپاشی رژیم شد؛ چراکه شاه و کارگزاران فرهنگی رژیم شاه، اصولاً دل در گرو نظام هنجاری و ارزشی دیگری داشتند که با جامعه خودشان بیگانه بود و نمیتوانستند متوجه شوند که این اقداماتِ بیگانه با جامعه، بالأخره واکنش اقشار پایبند به ارزشهای اسلامی و فرهنگ خودی را در پی دارد.
تلقی من این است که هرچند میتوان در وزندهی به این دیدگاهها و بحرانها بحث کرد، اینکه برخی از این نگاهها را حذف کنیم و همه را در پرتو یکی ببینیم و یکی را علتالعلل بدانیم، چندان درست نیست؛ یعنی همه این بحرانها بودهاند و نارضایتیهای جامعه ایران، معلول ترکیب این سه با هم بوده است. انسداد سیاسی فی نفسه مشکل داشت و ساختار سیاسی نیز موجب بحران اقتصادی شد و این مشکلات، با نارضایتیها در جنبه فرهنگی و اعتقادی همراه شد و همین موضوع، موجب فراگیری انقلاب ایران شد. تردیدی نیست که رژیم شاه، در سالهای پایانی عمرش، بهکلی از نظر اجتماعی فاقد پایگاه شده بود و هیچ نیروی اجتماعی از آن حمایت نمیکرد و این هنر شاه بود که همه را از خود رانده بود. اگر رژیم شاه، تنها دچار یکی از این بحرانها بود، چنین نبود که همه گروهها را از خود براند، بلکه مجموعه این پارامترها، ائتلاف بزرگی از مخالفان را پدید آورد.
به بحث رهبری حضرت امام اشاره داشتید. حال این سؤال مطرح است که پس از شروع نهضت حضرت امام در سال 42، آیا ما میتوانیم در بررسی روند مبارزات نهضت اسلامی، اشارات ایشان به این بحرانهای رژیم را ببینیم یا به عبارت دیگر، کدام جنبه از مشکلات رژیم برای ایشان پررنگتر بود و نقطه توجه ایشان محسوب میشد؟
به نظر من، مشی امام به گونهای بود که میتواند موفقیتی در نقد رژیم شاه تلقی شود. نکته مورد تأکید امام در روند مبارزه با رژیم شاه، عمدتاً بعد وابستگی شاه به امریکا و اسرائیل بود و اینکه شاه، اجنبی و بیگانه را بر جامعه اسلامی حاکم کرده است که این مسئله در نقطه اوج حرکت امام در مبارزه با کاپیتولاسیون، متجلی شد. برای روحانیت و مرجعیت، این مسئله بسیار منفور و زشت است که بفهمند و بتوانند نشان دهند که حاکم جامعه اسلامی، به نوعی با دشمنان دنیای اسلام پیوند دارد و حافظ منافع آنهاست. به نظر من، بخش عمدهای از نقادی امام متوجه این وجه حکومت شاه است.
بخشی از نقدهای حضرت امام هم متوجه استبداد شاه و تخلف شاه از همان قانون اساسی مشروطه است و نشان دادن این نکته که دولت و مجلس همه فرمایشی هستند. عمده انتقادات امام از این زاویه است. اشارات امام به بدبختی و فلاکت مردم و زاغهنشینیها و مسائل دیگر، وجود داشت اما مبنای اصلی امام نبود. اگر بخواهیم این مسائل را مبنا قرار دهیم، شاید نوشتهها و مطالب مارکسیستها از این زاویه بسیار گسترده بود.
اما نکتهای که من میخواهم مطرح کنم، این است که ایشان نگاه مثبت و مطلوب و رابطه خوبی با نهادهای دانشگاهی و عالمانی داشت که از زوایای دیگر نقد میکردند و آن وقت امام جمیع این نقدها میشد. اسلام و روحانیتی که به شریعتی، در مقام انسانی روشنفکر که کل مناسبات اجتماعی رژیم شاه را زیر سؤال میبرد، حمله میکرد، دیگر نمیتوانست نقاد وضعیت موجود باشد. اما موضع امام به گونهای بود که مخاطبان شریعتی را هم در خدمت نهضت خود قرار میداد؛ چون امام به نقادیهای شریعتی احترام میگذاشت و در نتیجه، نقدهای شریعتی، در ذیل حرکت امام قرار میگرفت.
شاید خود امام، استدلال فلسفی خیلی جدی در نقد علمی و فلسفی مارکسیسم مطرح نکرد، اما اگر این کار را مطهری یا بارزگان میکرد، حضرت امام در موضعی بود که مطهری و بازرگان در ذیل امام قرار میگرفتند و امام به آنها به دیده اقبال نگاه میکرد. لذا، میخواهم بگویم حضرت امام به گونهای حرکت میکرد که نقدهای کارشناسی روشنفکران و دانشگاهیان، در خدمت نهضت او قرار میگرفت، اما خود امام وارد آن عرصهها نمیشد.
برای جمعبندی این مبحث، میخواهم دیدگاه شما را درباره ارزشها و آرمانهایی بدانم که مردم در انقلاب اسلامی به دنبال تحقق آن بودند.
من فکر میکنم از دیدگاه جامعهشناسی، تقریباً در این تردیدی نیست که مردم در انقلاب اسلامی از موضع باور و علاقهمندی به اسلام حرکت کردند و انقلاب اسلامی محصول اسلامخواهی مردم بود. همین مجموعه کتابهای مربوط به شعارهای مطرح در انقلاب اسلامی ایران، حداقل به لحاظ کمّی نشاندهنده این است که آرمان و مطلوب و ارزشهای مورد نظر مردم، به نوعی با اسلام و تشیع گره خورده است. اما این نکته ممکن است موجب بدفهمی شود. این اسلامخواهی مردم، وفادار به مجموعه سربسته و مجهولی نبود. تلقی مردم از اسلام، ارزشهای دیگر را هم در خود نهفته داشت. برای این مردم، اسلام در جلوه حکومت علوی ظاهر میشد. از نظر این مردم و در آموزههای دینیشان، عدالت علوی آنقدر شاخص بود که در محکمه آن، حاکم و شهروند یهودی، همتراز مینشستند و قاضی میتوانست به نفع یهودی و علیه حاکم اسلامی حکم صادر کند. مردم این چهره از اسلام را میخواستند، نه اسلامی که در آن، اگر میلیونها نفر به چیزی معترض باشند، ندانند که برای دادخواهی باید به کجا رجوع کنند. هر دو این نگاهها، به عنوان اسلام معرفی میشود، اما همانطور که اشاره کردم، اسلامی که در انقلاب اسلامی مطرح بود،
آن ارزشها را در خود متجلی میکرد.
فرض مردم این بود که اگر اسلام باشد، آزادی، حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش و حق اعتراض به مسئولان و نابسامانیها و جامعهای مملو از این نقادیها خواهند داشت. لذا، درست نیست که فکر کنیم اگر مردم اسلام را میخواستند، یعنی آزادی نمیخواستند و یعنی عدالت نمیخواستند. مردم با انتخاب اسلام، ارزشهایی را که در مکاتب دیگر بود، نفی نکرده بودند، بلکه آن ارزشها را در اسلام، تأمین شده میدیدند.
به عنوان سخن آخر اگر مطلبی هست، بفرمایید.
من فکر میکنم که به هر حال، هر تلقی که از وقوع انقلاب اسلامی داشته باشیم و به هر معرفتی که دست پیدا کردیم، میتواند به آسیبشناسی بعدی انقلاب هم کمک کند. از دید من، بسیاری از آسیبهای بعد از انقلاب اسلامی، ریشه در همین ندیدن وجوه چندگانه ایدئولوژی انقلاب در پاسخگویی به نیازها و ضرورتهای جامعه دارد. لذا، اشتباه است که فکر کنیم اسلام و تحقق اسلام در جامعه، بدون توجه به آن شاخصهای دیگر متصور و ممکن است.