پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: خلیج فارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عمان راه دارد و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم می شود. کشورهای جمهوری اسلامی ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیج فارس هستند، اما در این میان سواحل شمالی خلیج فارس تماما در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارند.
خلیج فارس در واقع محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است. از نظر راهبردی در منطقه خاور میانه، به عنوان بزرگ ترین و مهم ترین مرکز ارتباطی بین این سه قاره است و بخشی از یک سیستم ارتباطی شامل اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند است. به همین دلیل از دیرباز مورد توجه قدرت های جهانی و همچنین بازرگانان و تجار دنیا بوده است. همچنین این منطقه منبع مهم انرژی جهان است. در مجموع خلیج فارس از نظر جغرافیای سیاسی، استراتژیک، انرژی و تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم و حساس در دنیا محسوب می شود.
شاه عباس صفوی به کمک انگلیسی ها توانست در 21 آوریل 1622 میلادی هرمز را از چنگ پرتغالی ها درآورد تا این خلیج برای همیشه از سیطره بیگانگان خارج شود. فرمانده دلیر سپاه ایران که در این جنگ موفق به شکست پرتغالی ها که خود را ابرقدرت قرن شانزدهم می دانستند و بیرون راندن آنها از جزیره هرمز شد، امام قلی خان نام داشت. البته به دلیل نقش شاه عباس در این جنگ بندر گمبرون (گمبرون واژه ای پرتغالی به معنای خرچنگ است) به نام بندر عباس تغییر نام داد و تا کنون نیز بر همین نام باقی مانده است.
اما این تمام ماجرا نبود. ظاهرا مستکبرین جهان قصد نداشتند از این تنگه استراتژیک، که دسترسی به آب های آزاد و منابع غنی نفت و گاز تنها شمه ای از جذابیت های آن است، دست بردارند. از این رو آنها که دیگر به طور مستقیم نمی توانستند وارد این عرصه شوند پیروزی خود را در غبارآلود کردن منطقه و اختلاف انداختن بین کشورهای حاشیه آن دیدند.
تاریخچه نام خلیج فارس
نام تاریخی این خلیج، در زبان های گوناگون، ترجمه عبارت «خلیج فارس» یا «دریای پارس» بوده است. همچنین در تمام سازمان های بین المللی نام رسمی این خلیج، «خلیج فارس» است.
جنجال بر سر نام خلیج فارس که سعودی ها، اماراتی ها و کویتی ها سردمداران آن هستند، صرفا با اهداف سیاسی مقابله با ایران انجام می شود. جریانی که البته ریشه در سال ها پیش دارد. در دهه 1330 خورشیدی به تحریک انگلیسی ها کشورهای عربی از نام جعلی برای خلیج فارس استفاده کردند.
پس از ملی شدن نفت ایران و خلع ید از شرکت های انگلیسی و قطع روابط ایران و انگلیس، ابتدا نماینده سیاسی انگلیسی مقیم بحرین از سال 1329 خورشیدی عبارت ساحل عربی را برای منطقهٔ جغرافیایی بخش جنوبی خلیج فارس که متعلق به عربهای تحتالحمایه انگلیس بود، مرسوم ساخت و سپس تلاش های زیادی صورت دادند که این نام را به کل خلیج فارس تعمیم دهند. این امر آغاز ماجرایی شد تا به امروز هم سیاستمداران و رسانه های کشورهای حاشیه خلیج فارس دست از آن برنداشته و به آن دامن می زنند.
آنها حتی پا را فراتر از انتخاب نام جعلی برای خلیج فارس گذاشته و هر از چند گاهی ادعاهایی در زمینه برخی جزایر خلیج فارس دارند. البته به دلیل اینکه خودشان هم بر نادرست بودن این ادعاها واقف هستند در آن پافشاری نمی کنند.
تلاش های ایران برای جلوگیری از تحریف و یک گاف دیپلماتیک
در آبان ماه سال 1383 برای اولین بار نشریه نشنال جغرافی از عنوان جعلی برای خلیج فارس استفاده کرد تا خشم ملی ایرانیان را برانگیزد. البته نوشتن طوماری با 120 هزار امضا به این مؤسسه مدیران آن را مجبور به عذرخواهی و پذیرش اشتباه خود کرد.
اقدام دیگر ایرانی ها در راستای مقابله با این تحریف نام خلیج فارس این بود که در 21 تیر ماه سال 84 شورای عالی انقلاب فرهنگی سالروز اخراج پرتغالی ها از خلیج فارس را به عنوان روز ملی خلیج فارس نامگذاری کرد.
نکته جالب توجه این است که هیچ گاه مسئولان ایران، بعد و حتی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی حاضر به پذیرش نامی غیر از خلیج فارس برای این مکان نشدند. این در حالی است که یکی از هنجارشکنی های رئیس جمهور سابق کشورمان بر هم زدن این سابقه تاریخی بود. محمود احمدی نژاد در سال 86 در اجلاس سران کشورهای حاشیه خلیج فارس ( که در آن اجلاس به رسم کشورهای عربی از عنوان جعلی برای خلیج فارس استفاده شده بود) شرکت کرد تا این اولین و آخرین حضور یک مقام سیاسی ایران در این اجلاس باشد. رئیس دولت نهم جلوی بنری نشست که در آن از عنوان جعلی برای خلیج فارس استفاده شده بود.
نام خلیج فارس در منابع اسلامی
در ۷۵ کتاب مهم اسلامی اعم از تفاسیر مشهور قرآن، کتاب های حدیث معتبر و صحاح سته و کتب تاریخی اسلام و کتاب های اسفار و ممالک و مسالک، نام بحر فارس و خلیج فارس ثبت شده است. اعراب مسلمان، به غیر از نام بحر الفارسی (دریای پارسی) و خلیج فارس هیچ نام دیگری را برای این دریا به کار نبرده اند و این اسم از طرف حکومت های ایرانی، ترک و عربی هم که در 1200 سال بعد منطقه را تحت سلطه خود داشتند مورد احترام قرار گرفت.
پژوهشگران اسلامی نظیر استخری، مسعودی، بیرونی، ابن حقول، مقدسی، مستوفی، ناصرخسرو، الطاهر بن مطهر المقدسی (بشاری)، ابوالقاسم بن محمد بن حوقل و نظایر آن که مطالعه در پیرامون این دریا را تا قرن 15 ادامه دادند نیز در آثار و مکتوبات خود از آب های جنوب ایران به نام های بحر فارس، البحر الفارسی، بحر مکران، الخلیج الفارسی و خلیج فارس یاد کرده اند.
حتی از این جغرافی دانان نقشه هایی به جا مانده است که اقیانوس هند را البحر الفارسی نام نهاده اند. مسلمانان متخصص در دانش جغرافیا این عنوان را از دو تمدن باستانی اخذ کرده و همزمان مورد استفاده قرار دادند. به این صورت که پارسا درایای ایرانی را بحر فارس و سینوس پرسیکوس یونانی را خلیج فارس می نامیدند و حتی مقصود از دو دریا در سوره الرحمن قرآن را نیز همان دریای فارس و دریای متوسط می دانستند.
ابوعلی احمد پسر عمر معروف به ابن رسته در کتاب الاعلاق النفیسه که در سال ۲۹۰ هجری قمری نوشته، آورده است: «فاما البحر الهندی یخرج منه خلیج الی ناحیه فارس یسمی الخلیج الفارسی. اما از دریای هند خلیجی بیرون می آید به سمت سرزمین فارس که آن را خلیج فارس می نامند.