29 سال پس از تهاجم ناجوانمردانه رژیم بعث عراق به جمهوری نوپای اسلامی ایران می گذرد؛ تهاجمی که هشت سال به طول انجامید و از خود خاطراتی تلخ و شیرین از رشادت ها و از خود گذشتگی ها از آن هایی که در قهقهه مستانه اشان و در شادی وصولشان ،. عند ربهم یرزقونند و آنانی که ماندند، با کوله باری از یاد یاران و روزگاران ایمان و ایثار و دلتنگی های امروز و سئوال های بیشمار که چرا از آن فضای معنوی وحدت آفرین فاصله گرفتیم؟
می گویند باید گفت، باید تصویر کرد، باید نمایش داد تا در این زمانه دور از مقدس ترین دفاع قرن بیستم، به یادگار بماند برای نسل های جدید و نسل های بعد. اما پرسشی بزرگ در این میان است؛ چگونه؟ پرسشی که تمامی ذهن دلسوختگان انقلاب و هشت سال دفاع مقدس را به خود مشغول ساخته است.
برای یافتن پاسخ این پرسش سهل و ممتنع خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران پای سخنان سردار سرتیپ احمد سوداگر، رئیس پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس نشست تا در این باره کلامی چند بگوید و بگویم.
-------------------------------------------------------------------------------
س: با گذشت حدود دو دهه از پایان جنگ تحمیلی هشت ساله، با یک جمعبندی، فعالیتهای فرهنگی، هنری و ... صورت گرفته در موضوع دفاع مقدس و نشر ارزشهای آن را چگونه ارزیابی میکنید؟ و آیا آنچه در جامعه در این زمینه بیان شده، مؤثر بوده و دفاع مقدس را با همان مختصات و ویژگیهای خود بیان کرده است یا خیر؟
ج: بیشک هر فعلی اثر خود را دارد اما چگونگی اثر مهمتر است تا اینکه ببینیم آیا اثر گذاشته است یا خیر. دفاع مقدس و جنگ، لایههای پیچیده عمیق و پنهانی دارد که دستیابی به آنها زمان زیادی میبرد و چند دهه طول میکشد. به عنوان نمونه، نگاه امام به دفاع مقدس چیزی نیست که اکنون دستیافتنی باشد و نمیتوانیم بگوییم محققان ما به عمق نگاه امام به جنگ پی بردهاند. دیدگاه امام به جنگ از زوایه نگاه بینالملل شاید خودش چند دهه طول بکشد. درک عمق این جمله امام که میفرماید چنان سیلی به صدام بزنیم که از جایش بلند نشود، زمان زیادی نیاز خواهد داشت و حتی اکنون که صدام و رژیم بعث در عراق از میان رفته، باز هم این جمله زوایایی خواهد داشت که بر ما پنهان است و در آینده مشخص خواهد شد. در واقع لایههای سطحی موضوع دفاع مقدس، بحثهای تبلیغاتی و فرهنگی هنری است که در نمایشگاهها و یادوارهها و شبهای خاطره مطرح میشود؛ به عمق که میرویم خواهیم دید که دفاع مقدس از کمیت و کیفیت بیشتری برخوردار بوده است. اما باید اذعان داشته باشیم که در همین سطح اولیه فرهنگی هنری نیز در بسیاری جاها به بیراهه رفته و نتوانستهایم رسالت خود را به انجام برسانیم. ما بهترین زندگی اجتماعی را در دوران دفاع مقدس و در جبهههای نبرد مشاهده میکردیم و این ادعا با شکلهای مختلف قابل اثبات است. شادابی بود، عبادات، تفریحها و انسانیت از همه زوایای آشکار و پنهان آن تراوش میکرد. باید دید چه چیزی باعث میشد کسی که مأموریت سه ماهه دارد که به جبهه بیاید، یکباره به صورت داوطلبانه سه ماه را به چهار سال تبدیل میکند و در جبهه میماند، یا کسی که برای دو سال سربازی آمده، یکباره تا پایان جنگ میماند. هزاران نمونه از این دست وجود دارد. و این مصادیق است که این سؤال را ایجاد و پررنگ میکند که چطور شد جوانها و نوجوانهای نسل امروز با نگاه تردیدآمیزی به زندگی اجتماعی دفاع مقدس نگاه میکنند. این تردید در نسل امروز، بیانگر آن است که نارسایی داشتهایم. اگر بخواهیم به دلایل این نگاه تردیدآمیز بپردازیم سه احتمال وجود خواهد داشت:
1- یا اینکه مفاهیم رفتار نیروی انسانی و رفتار اجتماعی، فردی و بین فرد و فرماندهش که شاکله زندگی او را تشکیل میدهند، دارای این همه بالندگی نبوده که بخواهد برای نسلهای آینده جذاب باشد.
2- یا اینکه نسلهای بعدی از نظر ژنتیکی و رفتاری و خصلتی تفاوتهای ماهوی با آن نسل داشتهاند و دارای خصوصیاتی مغایر با نسلهای قبلی هستند و بر این اساس، این مفاهیم و تعاریف و واژههای روانگرا را پس میزنند و میلی به بهترین زندگی اجتماعی و تابلوی زیبای شجاعت ندارند.
3- و یا اینکه انتقالدهندگان در چگونگی انتقال و موضوعات قابل انتقال از نظر کمی و کیفی نقایص عدیدهای داشتهاند.
مورد اول را که به راحتی میتوان رد کرد چرا که نمیتوان گفت دفاع مقدس از این قدرت بالندگی برخوردار نبوده است و دلیل آن نیز همان جاذبهای بوده که در ماندگاری نیروهای مختلف در جبهه
داشته است. گزینه دوم نیز که بیشک در مباحث روانشناسی و جامعهشناسی مضحک است. بنابراین، باید اعتراف کرد ما که وظیفه تحقیق و پژوهش و فرمولیزه کردن مباحث دفاع مقدس را داشتهایم دچار نقصان بودهایم.
س:چه نقصانی در موضوع نشر ارزشهای دفاع مقدس رخ داده و چه اهمالها و کوتاهیهایی صورت گرفته است. در واقع تأکید دارم که در مورد سخنانتان مصداق بیاورید تا موضوع روشنتر شود؟
ج: همین که نتوانستیم تفاوت دفاع و جنگ را برای نسلهایمان مورد واکاوی قرار دهیم، تعاریف و مبانی اولیه آن را نشان دهیم و تأکید کنیم که ما مورد هجوم قرار گرفتیم و به ما حمله شد، نشان میدهد که ما دچار نقص جدی بودهایم؛ گاهی حتی رفتارمان بیانگر عکس این واقعیت بوده است. فیلمهای ما جنگ را یک جنگ کیلویی و بدون مأموریت و بدتر از جنگ سرخپوستها نشان داده است. حال آنکه ما از اردیبهشت سال 59 مورد هجوم دشمن بودیم نه از شهریور. بالغ بر 800 شهید دفاع مقدس تا پیش از 31 شهریور داشتیم، نه از تحرکات ضد انقلاب. دشمن تا 80 کیلومتر در خاک ما آمده و هویزه را صاف کرده است و این چیزی است که در کتابها و رمانهای تاریخ کهن دیده میشود. سوسنگرد ما را از بین بردند و به روستاها و مردمش تجاوز و تعدی کردند. روزهای اول جنگ بمباران شهرها را در دزفول و اهواز و آبادان داشتیم و در این بمبارانها مظلومترین شهر دزفول بود. هیچ سازمان جهانی به این مسائل اعتنا نکرد و ما هم نتوانستیم این مفاهیم مظلومانه را به خوبی بیان کنیم. آنقدر در فیلمهایمان دشمن را احمق نشان دادیم که برخی امروز میگویند اگر اینقدر دشمن احمق بوده پس چرا جنگ هشت سال طول کشید؟ نکته دیگر، مدیریت و رهبری و فرماندهی جنگ است که مغفول مانده است.
س: فرمودید دفاع مقدس لایههای پنهان و عمیقی داشته که بسیاری از آنها مغفول مانده و پرداختن به آنها زمان و کار زیاد میطلبد. کدام لایه از مباحث جنگ بیش از دیگر لایهها مغفول مانده است؟
ج: متأسفانه تاکنون هیچ بحث کامل و جدی پیرامون «حضرت امام و دفاع مقدس» صورت نگرفته است؛ اگر هم بحثی شده وجهه احساسی داشته نه استدلالی و پژوهشی. مباحثی که در شورای عالی دفاع مطرح شده نیز در هیچ جا به آن نپرداختهاند. شخص رهبر انقلاب حضرت آیتالله خامنهای در جنگ چه اثراتی داشتند و همچنین دیگر فرماندهان جنگ مانند شهید کلاهدوز و دیگر امرای ارتش و سپاه. در واقع مغفولترین زاویه جنگ مدیریت عالی آن است. ما 900 نفربار از اروند رد شدیم تا امضا کردیم که والفجرهشت انجام شود. برای بررسی تواناییهای دشمن و راهکارهای خود، بالغ بر 200 نفربار از هور رد شدیم تا عملیات خیبر را انجام دادیم.
نکته دیگر اینکه فرماندهی ما در جبههها به بچهها می گفت بیایید؛ در حالی در تمام جنگها و سازمانهای دفاعی دنیا به نیروها میگویند حمله کنید و بروید. باید دید که شهید خرازی، شهید زینالدین، شهید باقری، درویش و دقایقی در کجا به شهادت رسیدهاند؛ چراکه نگاه به این موضوع بیان خواهد کرد که تا چه حد فرماندهان دفاع مقدس، خود پیشقدم بودهاند.
شهید باکری یک روز قبل از شهادتش در عملیات بدر، آنجا که لشکر عاشورا به دلیل موانع زیادی که در مسیرش بود، نسبت به بقیه یگانها عقبتر بود، روی خاکریز با لهجه ترکی رجزخوانی میکند و پس از آن لشکر به راه افتاده و به دجله میرسد و از دجله با طراحی ظریفی رد شده و در جاده بصره- اماره با دشمن درگیر میشود؛ اینها همه نشانههای اهمیت و ظرافت فرماندهی عالی ما در دفاع مقدس بوده است که از آن غافلیم.
س: در شرایط کنونی و با ویژگیهای نسل امروز، برای گفتن و نوشتن درباره دفاع مقدس باید از چه زبان و ابزاری کمک گرفت، چگونه باید گفت، کدام جنبه از دفاع مقدس را باید برجسته کرد و به تعبیر بهتر، چه باید کرد؟
ج: به عقیده من و به تصریح همه آنان که هشت سال جنگ را با گوشت و پوست خود لمس کردهاند، پدیده دفاع مقدس آن قدر بزرگ و عزتمند است که اگر با همان وضعیت و شکل خودش تعریف شود، هیچ نیازی به ساخته و پرداختن ندارد. مجموعهای از علوم و معارف و فرهنگ را در خودش جای داده است. برای اخلاق فرماندهی کافی است یک نمونه از رفتار فرماندهان دفاع مقدس را با نیروهایش بازگو کنیم و اضافات هم لازم ندارد. شب های علمیات آن قدر بچههای ما بشاش بودند که مرور آنها انسان را به یاد روایاتی میاندازد که بیان میدارند صحابه امام حسین(ع) در شب عاشورا چهرههایی بشاش داشتند. اما متأسفانه فرهنگ دفاع مقدس ما را مخلوط کردند و گفتند که بچههای ما برای شهادت به جبههها میرفتند. کسی که برای شهادت به جبهه برود در فرهنگ اسلامی و در مباحث شهید مطهری، خودکشی کرده است. دوستان نادان، ما را به یک مسیری میبرند که نمیدانیم کجاست. باید به جرأت بگویم که کسی برای شهادت نرفته، بلکه برای انجام تکلیف رفته است و برای سعادتمندی رفته است اما در این راه باکی از شهادت هم نداشته است.
من این مسئله را ناشی از دوستان نادان میدانم. درباره انقلاب هم همین اتفاق افتاده است. به گونهای مطرح کردهایم که گویا انقلاب باعث پیدایش جنگ بود؛ حال آنکه اگر پیش از جنگ را نگاه کنیم، پیش از انقلاب نیز این موضوع بوده است و اختلافات میان ایران و عراق وجود داشته است. آخرین جنگ شاهنشاهی ایران و عراق در سال های 55 و 56 بوده که لشکر 92 و 16 قزوین همه آماده شده بودند. قبل از بهمن 57 موضوع جنگی بین ایران و عراق بوده است. اگر اینها را بیان کنیم، خواهیم دید که این موضوع منتفی میشود که انقلاب باعث جنگ شده است بلکه حتی انقلاب باعث شد جنگی که به طور حتم بین ایران و عراق اتفاق میافتاد به بهترین شکل و عزتمندانه اداره شود. قبل از صدام نیز موضوع ما و عراق وجود داشته و حتی از زمان نادرشاه هم ما با عراق مسئله داشتیم که در آن زمان طرف ما عثمانی بوده است.
اما انقلاب اسلامی تصوری را برای دشمن پدید آورد که جمهوری اسلامی به دلیل نوپایی نخواهد توانست مقاومت کند و یک هفتهای تمام ایران را تصرف خواهند کرد. ما این مسائل را بیان نکردیم. بیان این مسائل نشان خواهد داد که دفاع مقدس ما اصلیترین و اساسیترین عمود خیمه انقلاب است و این ستون، ارتش نویی را برای انقلاب درست کرد که به صورت ماهوی با ارتش پوشالی شاهنشاهی که همه اتکایش به استکبار جهانی بود، تفاوت داشت. دفاع مقدس، ارتش ما را از یک ارتش دولتی به ارتشی ملی و بسیجی تبدیل کرد و این از برکات دفاع مقدس بود. جنگ، عمود اصلی انقلاب شد و دیدیم زمانی که آمریکاییها خواستند بیایند و جزایر خلیج فارس را به اعراب بدهند، مانور عظیم دریایی برگزار شد و مقام معظم رهبری خود حضور یافتند و این توطئه نیز خنثی شد. دفاع مقدس این انقلاب را بیمه کرد.
متأسفانه عزیزان انقلاب و همراهان امام بسیار تقیه میکنند و مطالب را بازگو نمیکنند و برای این سکوت نیز دلایلی میآورند. اما امروز خوشبختانه یک اتفاق خوبی افتاده و عزیزان دفاع مقدس و انقلاب با دیدن این کاستیها، پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس را تشکیل دادند. این پژوهشگاه یک نگاه عمیق پژوهشی به دفاع مقدس دارد، نه نگاه فرهنگی و تبلیغی و بناست از کانال رویکرد علمی و آکادمیک وارد بحث دفاع مقدس شود. در یک مفهوم کلی یک نظریه و تئوری را مطرح کرده که جنگ باعث تغییر و تحولات بنیادی و اساسی در همه اقوام و ملل است. جنگ تنها مفهوم و اتفاقی است که نظامهای سیاسی، مرزها، شرایط اقتصادی و ویژگیهای سیاسی و اجتماعی کشورها را عوض میکند و آثار مختلفی دارد. در واقع جنگ مجموعهای از علوم را در خود جای داده است. بدون وجود این علوم، امکان اینکه این جنگ به این نتیجه برسد، وجود ندارد. بر این مبنا، از نزدیک به سه سال پیش پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس، شکل گرفته و نگاهش به جنگ یک نگاه آکادمیک و علمی است. در واقع ما در پژوهشگاه معتقدیم باید دید که جنگ منهای مدیریت و رهبری، منهای مهندسی و پزشکی و منهای جامعهشناسی و روانشناسی چه خواهد بود. تاکنون در پرداختن به موضوع دفاع مقدس چهار رویکرد داشتهایم:
1- ارزشمحوری، فرهنگمحوری و تبلیغاتمحوری که از دوران انقلاب با محوریت حضرت امام شروع شد و باعث انقلاب شد و در دوران جنگ نیز باعث حضور مردم در دفاع شد و جنگ را هم به خوبی به سرانجام رساند و اکنون نیز ادامه دارد؛ مجموعههای روایت فتح شهید آوینی و کارهای انجمن سینمایی دفاع مقدس از این دسته هستند.
2- رویکرد تاریخنگاری و تاریخمحوری که طبق آن مجموعههایی شروع کردند به ثبت و ضبط وقایع؛ مرکز تحقیقات سپاه، مرکز معارف شهید صیاد در ارتش و بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس در ستاد کل نیروهای مسلح نیز در این گروه جای دارند.
3- رویکرد دیگری که به نشر فرهنگ و ارزشهای دفاع می پرداخته، یادوارههای شهدا و از این قبیل است.
4- رویکرد نقادی و انتقادی به دفاع مقدس که بیشتر از ناحیه احزاب و گروههای سیاسی شکل گرفته و متأثر از نگاه حزبی به جنگ بوده است. فعالیتهای نهضت آزادی و جبهه ملی در این زمینه از این قبیل است. این گروهها بیشتر بر مسئله تداوم جنگ پس از فتح خرمشهر دست گذاشته و با نگاه حزبی آن را نقد میکردند. بیشتر این نگاهها بازدارنده بوده و مخرب، نه سازنده و مؤثر.
اما باید توجه داشت که این رویکردها هیچکدام از زاویه علمی به موضوع نگاه نکردهاند و خوشبختانه، رویکرد علمی و آکادمیک در پژوهشگاه آغاز شده است. پژوهشگاه معتقد است که جنگ مفهومی است که توانسته اثرگذاری بینالمللی داشته باشد و تحولات زیادی را به وجود آورده است. در نتیجه جنگ دارای علومی است که باید استخراج شده و مورد واکاوی قرار گیرد. بر این اساس، ما دو واحد اختیاری آشنایی با دفاع مقدس در دانشگاه آزاد اسلامی آغاز کردهایم و از مهرماه سال جاری نیز بناست در دانشگاههای دولتی هم این طرح اجرا شود. در نظر داریم در آینده هم دو واحد اجباری آشنایی با دفاع مقدس در رشتههای مختلف ارائه کنیم.
ما معتقدیم راز ماندگاری دفاع مقدس در این است که مفاهیم ارزشی آن مورد تحقیق و پژوهش قرار گیرد و تبدیل شود به فرمولهای کاربردی و در مراکز آموزشی و آموزش عالی ترویج، و در کلاسهای درس تدریس شود.