پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران - ویژه نامه نوروزی روزنامه ایرانظریف را بیشتر به عنوان اعلام کننده مواضع هستهای ایران میشناسند، دیپلمات کارکشتهای که پشت میز مذاکره با ورزیدهترین دیپلماتهای جهان مینشیند و با چانهزنی میکوشد تا منافع ملی ایران را از وضع اقتدار تأمین و تقویت کند و اغلب با لبخندی بر لب و آرامش، مقابل جمع خبرنگاران یا گفتوگوهای اختصاصی با نمایندگان رسانهها مینشیند تا با لحن دیپلماتیکش پاسخگوی سؤالات و ابهامات مربوط به دوران پس از آغاز مذاکرات باشد. اما اینکه روحانی و ظریف با چه تحلیلی از دیپلماسی امریکا؛ زمان را برای آغاز مذاکره جدی هستهای مناسب دیدند و اینکه با چه مبنای تحلیلیای، دستیابی به مذاکرهای «برد- برد» را امکانپذیر میدانستند، از جمله سؤالات کلیدی است که کمتر به آن پرداخته شده است. ظریف با صبر و حوصله پاسخگوی پرسشهای "ایران" در این باره شد و نکته بارز تحلیل او تسلطش بر مبانی نظری و تجربی سیاست بینالملل و نوسانهای
استراتژی امنیت ملی امریکا بود که به دلیل تمرکز افکار عمومی روی مذاکره هستهای، این توانمندی او هنوز مغفول مانده است.
پیشفرضهایی که به ورود ایران به مذاکره با 1+5 درباره پروندهای منجر شد، موضوعی است که کمتر به آن پرداخته شده است. به هر حال با توجه به وجود تحریمها و فشارهای اقتصادی و حتی تهدید به جنگ به نحوی که بحث بر سر زمان و ساعت حمله به ایران بود، شرایط دشواری وجود داشت. در چنین شرایطی دولت امید بر سر کار آمد و شما سکاندار دیپلماسی شدید. اما به نظر میرسد که تصمیم برای ورود به مذاکره کار آسانی نبود. زیرا شرایط کاملاً نابرابر بود و ورود به مذاکره با این پیشفرض که امتیاز ندهیم و مذاکره برد- بردی را پیش ببریم دور از ذهن به نظر میرسید. با این حال آقای روحانی همچنان که شما هم در صحبتهایتان به آن اشاره کردید، نگاه مثبتی داشتند و برنامهتان در مذاکرات بر بازی برد- برد بنا شده بود. تحلیلی که از سیاست خارجی امریکا و دیپلماسی دولت اوباما داشتید و فکر میکردید براساس آن میشود وارد مذاکره شد، چه بود؟
نگرش واقع بینانه به شرایط جدید بینالمللی مبنای تحلیلی بود که سبب شد احساس کنیم میتوانیم به نحوی وارد مذاکره
بشویم که هم مشکلات را برطرف کنیم و هم از منافعمان دفاع کنیم. اینکه رئیس مهوری امریکا را چه کسی بر عهده دارد در این تحلیل چندان عامل تعیین کنندهای به حساب نمیآمد زیرا ممکن است یک رئیس جمهوری امریکا سرسختی بیشتری در پذیرش شرایط داشته باشد و رئیس جمهوری دیگر کمتر، اما این سرسختیها فقط هزینه تطبیق شرایط را برای امریکا و طرفهای دیگر کم و زیاد میکرد و به اصل ماجرا خدشهای وارد نمیکرد.
براساس تحلیل درست از شرایط بینالمللی، هیچ کنشگری قدرت تحمیل نظراتش را بر روابط بینالملل ندارد. همه کنشگران و بویژه امریکا مجبورند برای اینکه بتوانند منافعشان را پیش ببرند وارد تعامل شوند و در این تعامل بده بستانهایی صورت میگیرد. کما اینکه امریکاییها برای اینکه بتوانند سیاست تحریم علیه ایران را پیش ببرند، مجبور شدند در طول دوره دوم ریاست جمهوری آقای بوش و ریاست جمهوری آقای اوباما با سایر کشورهای دنیا تعامل و بده بستانی را برقرار کنند. آنها منافع این سیاست را با دیگران تقسیم کردند و هر یک از طرفها به فراخور میزان حضورشان در روند امتیازاتی
گرفتند.
مصداقی میفرمایید که چه تعاملاتی صورت گرفت؟
مثلاً امریکاییها که در دوره اول ریاست جمهوری بوش با دادن هرگونه امتیازی مخالفت میکردند در دوره وزارت خارجه خانم رایس برای اینکه وارد تعامل با اروپا شوند پذیرفتند که ایران میتواند عضو سازمان تجارت جهانی شود یا میتواند قطعات هواپیما بخرد. من البته نمیخواهم وارد تک تک موارد شوم. ولی نکته این است که باور کنیم بازیگران در عرصه بینالملل برای اینکه اهدافشان را پیش ببرند، نمیتوانند یکجانبه عمل کنند. بلکه مجبورند به شکلی تعامل کنند. فهم این واقعیت باعث شد که ما به این باور برسیم که با توجه به قدرتی که جمهوری اسلامی ایران دارد و با توجه به این واقعیت که غرب نتوانست از اهرم تحریمها برای دستیابی به اهداف خودش علیه ایران به موفقیتی دست پیدا کند، فرصت ورود ایران به تعامل فراهم شده است. به این باور رسیدیم که میتوانیم وارد تعامل شویم و از شرایط سیال جهان و شرایطی که قدرت چندبعدی شده، ابزارهای بازی چند وجهی شده و بازیگران
متکثر شدهاند برای دستیابی به اهدافمان استفاده کنیم.
ورود به این تعامل بیش از هر چیز به درک عمیق نظری از روابط بینالملل، اشراف به واقعیات پرونده هستهای و اعتماد به نفس ملی نیاز داشت. اینکه باور کنیم که جمهوری اسلامی ایران کشوری قدرتمند است و قدرتش تنها در حوزه مقاومت نیست. بلکه در حوزه تعامل هم هست. درست است که این قدرت از مقاومت ما سرچشمه گرفته است اما به مقاومت محدود نمیشود و در تعامل هم میتوانیم از این قدرت بهرهبرداری کنیم. این خودباوری عمیق نسبت به توانمندیهای جمهوری اسلامی همراه با درک واقعی از شرایط بینالمللی باعث شد کهبنده و ریاست محترم جمهوری و بالاتر از آن رهبر معظم انقلاب احساس کنند که میشود وارد تعامل شد و مذاکره کرد.
چنان که شما هم اشاره داشتید، استراتژی ملی کشورها معمولاً ثابت است البته نوسانهایی دارد مگر اینکه اتفاقهای مهمی بیفتد. امریکا هم خارج از این قاعده نیست. اما اگر مقایسه کنیم در دوره بوش دو- سه ویژگی وجود داشت که در دوره اوباما تغییر پیدا کرد.
یکی همین یکجانبهگرایی بود که حتی منتظر اتحادیه اروپا نمیشد.
البته این یکجانبهگرایی مختص دوره اول ریاست جمهوری آقای بوش بود. در دوره دوم ریاست جمهوری او با آمدن خانم رایس در وزارت خارجه توانست بر کاخ سفید بیشتر تأثیر بگذارد و شما میبینید که چندجانبهگرایی در دوره دوم آقای بوش و البته به ضرر ایران آغاز شد. بوش که در دوره اول ریاست جمهوری اش در حالت تقابل با اتحادیه اروپا بود در دوره دوم به سمت همکاری با اتحادیه اروپا حرکت کرد. همزمان با این تغییر رویکرد اما در ایران اتفاقهایی افتاد و انتخاباتی برگزار شد که باعث تغییر نگرش ما شد و مجموعه این دو وضعیت باعث شد که امریکاییها در زمان بوش چندجانبهگرایی پیشه کنند. بنابر این، اینکه بگوییم اوباما یکجانبهگرایی را به چندجانبهگرایی تبدیل کرد دقیق و درست نیست. چیزی که میخواهم بگویم این است که شرایط بینالمللی حکم کرد و سیاستهای امریکا را تغییر داد، نه تغییر شخص. بله آقای اوباما شعار تغییر داد، زیرا او باید نماد تغییر
میبود. بوش چنان در استفاده از ابزار نظامی شکست خورده بود که هرگونه تلاش برای حاکم کردن تصور یا توهم هژمونی امریکا نیازمند تغییری فراتر از تغییر عادی ریاست جمهوری امریکا بود. حتی رنگ چهره رئیس جمهوری هم باید برای اولین بار در تاریخ امریکا مبین این تغییر میشد. این آن تغییر شکل است اما تغییر واقعی به دلیل فشار واقعیات بینالمللی از دوران خود بوش شروع شد.
یعنی میفرمایید آقای اوباما علت تغییر نبود معلول تغییر بود.
نیاز به تغییر آقای اوباما را به ریاست جمهوری رساند. کما اینکه کسانی که به غلط فکر میکردند آقای اوباما هیچ وقت رئیس جمهوری نمیشود، در این مبنای تحلیلی اشتباه داشتند. اماکسانی که امریکا و شرایط بینالمللی را بهتر میشناختند، قبل از ریاست جمهوری اوباما میدانستند که او رئیس جمهوری میشود.
یک ویژگی دیگری که در دوره آقای بوش بود، اولویت استفاده از ابزارهای نظامی بود یعنی سعی
میکردند که مناقشات بینالمللی را با ابزارهای نظامی حل کنند.
این سیاست هم مخصوص دولت بوش نبود. این سیاست از وقتی که امریکاییها توهم پیروزی در جنگ سرد را داشتند، یعنی در دوران بوش پدر شروع شد و در دوران آقای کلینتون ادامه پیدا کرد. اگر دوران کلینتون را با وجود همه اختلافات مبنایی که با بوش پسر داشت ملاحظه کنید، میبینید که دولت امریکا لااقل سالی یک بار از قدرت نظامی استفاده کرده است. اگر دخالت امریکا در کوزوو، سومالی، لیبی، سودان و اقدامهای نظامی شدیدی که در دوران آقای کلینتون در عراق انجام شد را در نظر بگیرید، آن وقت متوجه میشوید اتفاقی که در دوره بوش افتاد، یک تغییر ناگهانی سیاست نبود بلکه ادامه سیاست نظامیگری امریکا بود. امریکایی که تصور میکرد میتواند تفوق موقت نظامیاش را در بعد جنگ سرد با استفاده از ابزار نظامی نهادینه و دنیا را به یک دنیای تک قطبی با محوریت خودش تبدیل کند. توهمی که دنیا را 10 سال عقب انداخت و ضایعات و خسارات زیادی به باور آورد. این توهم در دوران بوش پسر در اقدامات
نظامی امریکا در عراق و افغانستان متبلور شد. اقداماتی که البته خود یک فعل و انفعال بینالمللی بود. چون نظامیگری، نظامیگری میآفریند و در واقع اقدامات تروریستی القاعده روی دیگر سکه نظامیگری امریکا بود. بنابراین،این طور نیست که با آمدن بوش سیاست کاملاً جدیدی اتفاق بیفتد یا آمدن آقای اوباما سبب شده باشد که اتفاق دیگری بیفتد.
شما میتوانید این روند را ببینید که دور اول ریاست جمهوری بوش به شکلی با یک فشار و دیدگاه جدیتری ادامه همان نظامیگری بود البته یک ابعاد جدیدی هم داشت که ناشی از برخی ناشیگریهای بوش بود و در دوره دومش به خاطر برخی شرایط بینالمللی تغییر کرد.
اگر ما به واقعیات ساختاری در نظام بینالملل تمرکز کنیم، میبینیم ارتباطی که بین کارگزار و ساختار وجود دارد ارتباط تنگاتنگ و پیچیدهای است؛ حالا این کارگزار میخواهد بوش باشد یا اوباما. اینکه گاه شرایط بینالمللی خود را بر فرد حاکم میکند یا فرد خودش را بر شرایط بینالمللی حاکم مینماید در واقع موضوع چند بعدی و متکثری
است.
مردم با این نگاه شما کمتر آشنا هستند و بیشتر بحث هستهای را از زبان شما شنیدهاند زیرا به هر حال موضوع روز هستهای بوده، اما فکر میکنم جالب باشد اگر توصیف شما را از روابط بینالملل و سیاست بینالملل داشته باشیم. الان اشاره کردید به تغییر، اگر بوش و اوباما را بخواهیم به عنوان نماد بگیریم، به هر حال تغییری اتفاق افتاده بود، به گفته شما از دوره دوم آقای بوش شروع شد و امتدادش شد دولت اوباما. این تغییر معلول چه علتهایی بود در سیاست بینالملل و سیاست داخلی امریکا یعنی چه الزاماتی باعث شد کاخ سفید یا ساختار حاکم بر امریکا به این نتیجه برسد که آن ساختار یکجانبهگرایی و استفاده از ابزار نظامی کاربرد ندارد یا هزینهاش خیلی زیاد است و دستاورد کمی دارد؛ افکار عمومی یا واقعیات اقتصادی؟
همه چیز، اینکه میگوییم قدرت متکثر شده و ابعاد و ابزارهای قدرت متکثر شدهاند به همین معناست که یک عامل نیست که قدرت را تعیین میکند. فشار
افکار عمومی، توان تحریک احساسات در کنار عوامل ارزشی و معنایی از جمله عواملی هستند که میتوانند ایجاد قدرت کنند. اما وقتی با نگرش مبتنی بر شرایطی که دیگر زمانش تمام شده به شرایط جدید نگاه شود نتیجهاش انتخاب سیاست غلط است. این سیاست نادرست در دوران کلینتون بود و در دوران آقای بوش با شدت و حدت بیشتری ادامه پیدا کرد. اما در نهایت مجبور شدند که آن را تغییر و کاهش بدهند. البته برای ما شکست سیاست نظامی گری امریکا قابل پیشبینی بود. من به عنوان نماینده ایران در سازمان ملل در سخنرانی که در شورای امنیت انجام شد، هشدار دادم که بسیاری از عواقب حمله احتمالی امریکا به عراق نامشخص است.
این سخنرانی چه سالی بود؟
فوریه 2003. متن سخنرانی موجود است. گفتم که بسیاری از عواقب حمله احتمالی امریکا به عراق نامشخص است. اما یک نتیجه آن کاملاً واضح است و آن اینکه این اقدام به گسترش افراطگرایی منجر خواهد شد که همین اتفاق هم افتاد. آنهایی که واقعیات را با دیدگاه واقعبینانهتر و با دیدگاه مبتنی
بر تحولات بینالمللی میدیدند، میتوانستند این اتفاق را پیشبینی کنند. حتماً داخل امریکا هم کسانی بودند که میتوانستند پیشبینی کنند. اما به هر حال تلاش آنها این بود که وضعیت قبلی تداوم پیدا کند و نهادینه شود. تلاشی که شکست خورد و تبلور آن شکست در حمله امریکا به عراق رخ نمود و نتیجه اش در تغییر آن سیاستها نشان داده شد.
با این حساب شما همان موقع که برنامهریزی میکردید برای استارت مذاکره این ذهنیت را داشتید که امریکا قدرت برتر نیست.
قدرت برتر هست منتها قدر قدرت نیست. واقعیت این است که امروز دیگر در دنیا هژمون نداریم. دنیا تک قطبی نیست و امریکا هژمون نیست. اصلاً شرایط هژمون شدن در دنیا وجود ندارد بلکه امکان بازی معقول هشیار تعاملی وجود دارد. اما اگر شما نگرش دیگری به روابط بینالملل داشته باشید، آن وقت امکان تعامل وجود ندارد و تنها امکان تقابل است. در صورتی که اگر نگرش درست داشته باشید (از دید بنده حالا که البته ممکن است کسی نگرش مرا قبول نداشته باشد)
آن وقت امکان این هست که وارد تعامل شوید و در این تعامل هم موفق باشید؛ بدون اینکه از اصولتان بگذرید یا تسلیم طرف مقابل شوید. طبیعتاً در دیدگاهی که امریکا را به عنوان هژمون میبیند، انتخاب بین تقابل یا تسلیم است. در حالی که تنها انتخاب تقابل و تسلیم نیست، تعامل هم یک امکان است که میتواند عزتمندانه باشد.
اینکه ما با چه نگاهی به عرصه سیاست خارجیمان نگاه کنیم در انتخاب استراتژی و تاکتیک مؤثر است... مثلاً دولت قبلی به تعبیر شما نگاهش این بود که اگر ما وارد مذاکره شویم، بهاحتمال زیاد به خاطر نامتوازنی قدرتی که وجود دارد، باعث میشود ما امتیاز بدهیم بنابراین تمایل چندانی به مذاکره نداشتند. آقای روحانی و شما نگاهتان این بود که در این شطرنج دیپلماتیک با توجه به شرایط جهانی که قدرتها دیگر خیلی یکهتاز نیستند، میشود وارد یک بازی برد- برد شد.
این به آن معنا نیست که شما فراموش کنید برخی قدرتها توان
تأثیرگذاری زیادی دارند. اما از سوی دیگر نباید این تصور یا توهم را داشته باشید که آنها میتوانند هر چه خواستند، عملی کنند. توان تأثیرگذاری بالا با قدرقدرت بودن متفاوت است. آنها توان تأثیرگذاری دارند و به همین دلیل هم هست که در بسیاری از مسائل مبتلابه جهان ایفای نقش میکنند.
قدرت سلسله مراتبی است؟
قدرت هیچ گاه در روابط بینالملل سلسله مراتبی نبوده است، زیرا سلسله مراتبی بودن قدرت به این معناست که قدرت بالاتر میتواند به قدرت پایینتر دستور بدهد و دستورش اجرا شود. تفاوت است بین اینکه ما یک امر طبیعی را بپذیرید که یک کشور بزرگتر است، جمعیتش بیشتر است، اقتصادش قویتر است یا قدرت نظامیاش بیشتر است تا اینکه بپذیرید این کشور هرچه بخواهد، میشود.
که چنین نیست.
چنین
نیست و هیچ وقت هم نبوده است. حتی در جهان دوقطبی هم این گونه نبود. اما در جهان دوقطبی شرایط متصلبتر و بازی سختتر بود. جهان فرا دوقطبی هنوز در حال گذار است و حتی بعضیها قائل به جهان فراقطبی هستند و میگویند لازم نیست بگوییم جهان چندقطبی زیرا قطبها اصلاً از اجناس مختلفاند. یک قطب قدرت ملی دارد و یک قطب قدرت دیگر قدرت غیرملی. همچنین اقطاب قدرت معنایی و قدرتهای دیگری وجود دارند. اگر بخواهیم بگوییم جهان چندقطبی به این معناست که چند قطب از یک جنس دارند با هم مقابله میکنند در صورتی که این طور نیست. قطبهای قدرت جنسشان با هم فرق میکند. یکی ملی است و دیگری غیردولتی، یکی غیرحکومتی و یکی از جنس معنایی. لذا در این شرایط شما میتوانید بازیگر و کنشگر مؤثر باشید، بدون اینکه الزاماً تک تک اهرمهای قدرتتان شما را با یک قدرت برتر در یک سطح قرار دهد.
با این دیدگاه جایگاه اروپا، روسیه و چین را در طرحی که برای مذاکرات داشتید، چگونه طراحی کرده بودید؟
میز مذاکره چندجانبه حاصل جمع جبری کسانی که دور یک میز نشستهاند نیست بلکه در کنشهایی که در درون مذاکرات چندجانبه اتفاق میافتد قدرتها بر همدیگر تأثیرات عجیبی میگذارند. مثلاً ممکن است عاملی که یک قدرت مثل فرانسه را به بازیگری و کنشگری وادار میکند این باشد که چقدر در بازی حضور دارد و نه الزاماً اینکه آیا دقیقاً منافعش اینجا هست یا جای دیگر. قدرت دیگری ممکن است نوع دیگری بازی کند. لذا وقتی وارد یک صحنه چندجانبه میشوید، با پیچیدگی خاصی طرف هستید که این پیچیدگی زمینه اقدام و کنشگری را فراهم میکند. حتی در دوران جنگ سرد نیز این محیطهای چندجانبه بوده که قدرت را تعدیل میکرده است. قدرت بیرونی وجود خارجیاش کاملاً مشخص است و بر بازیهای چندجانبه سایه میاندازد. اما این قدرت در بازی چندجانبه تعدیل میشود. مذاکرات 1+5 هم در نوع خودش یک صحنه نیمه چندجانبه یا دوجانبه- چندجانبه بود که ویژگیهای خاصی داشت. ویژگی هایی که الزاماً کار را راحتتر نمیکرد. در خیلی از موارد ما ناگزیر بودیم در چند حوزه همزمان حضور و کنش داشته باشیم.
یکی از سختیهای
مذاکره همین تعارض و تفاوت منافع طرفهای مذاکره بود که شما هم اشاره کردید.
این از خاصیتهای این واقعیت است که دیگر هیچ کس قدر قدرت نیست. یعنی امریکا هم در داخل همین گروه ناگزیر بود منافع دیگران را ببیند. این طور نبود که مذاکره با امریکا به معنای مذاکره با کل گروه باشد.
یعنی از اول هم ایران ترجیح میداد که چنین جمعی شکل بگیرد.
اینکه ما چه ترجیح میدادیم خیلی مطرح نبود. این واقعیتی بود که ما با آن روبهرو بودیم. انتخاب اولی که ما در سال 82 داشتیم، انتخاب سه کشور اروپایی بود. احتمالاً ترجیح ایران این بود که با سه کشور اروپایی کار را پیش ببرد. زمانی کهبنده مذاکره میکردم و آقای دکتر روحانی مسئولیت مذاکره را برعهده داشت، با این خط پیش میرفتیم. اما بعد از اینکه پرونده ایران در دوره آقای دکتر احمدینژاد به شورای امنیت ارسال شد، آن وقت
لامحاله شکل بازی عوض شد. برای اینکه شورای امنیت 5 عضو داشت و از آن تعداد تنها دو عضو در میان آن سه کشور اروپایی حضور داشتند. لذا بر خلاف اینکه میگوییم 1+5، درست این است که بگوییم 3+3. شما در سندها هیچ کجا 1+5 نمیبینید در اسناد نوشته شده است 3+3 یعنی سه کشور اروپایی که اول مذاکره را با ما شروع کرده بودند به اضافه سه کشور دیگر که به عنوان عرض ارسال پرونده ما به شورای امنیت به آن گروه اضافه شدند. لذا وقتی ما مذاکرات را به ارث بردیم، در واقع صحنه شکل گرفته بود و با قطعنامه شورای امنیت به رسمیت شناخته بود. میز مذاکره چیده شده بود و ما به عنوان یک بازیگر تلاشمان این بود که با نگرش دیگری این میز را به سمتی هدایت کنیم که بتواند به روند دستیابی به اهدافمان کمک کند.
فکر میکنید مذاکره با 3 کشور اروپایی بدون اینکه پرونده به شورای امنیت ارسال شود، میتوانست به نتیجه برسد بدون حضور امریکا؟
حتماً میتوانست با هزینه کمتری برای همه طرفها به نتیجه برسد. تقریباً یک سال و نیم اول مذاکرات
در دور اول ریاست جمهوری بوش شکل گرفت. منتها در آن دور هنوز دولت بوش نتوانسته بود شرایط چندجانبه را بپذیرد. در دور دوم ریاست جمهوری بوش تنها 6 ماه از مذاکراتی که آقای دکتر روحانی و بنده پیگیری میکردیم شکل گرفت. زمانی که دولت بوش به سمت چندجانبهگرایی حرکت کرد و در عوض ما با انتخابات ریاست جمهوری از چندجانبهگرایی دور شدیم. این دو تحول همزمان سبب شد که آن مذاکرات به نتیجه نرسد.
وقتی سکاندار دیپلماسی شدید، ذهنیتی که داشتید واقع بینانه بود و فکر میکنم هنر اصلی هم همین بود که اگر این نبود، اصلاً مذاکرات شروع نمیشد. مجموعهای که با آنها کار میکردید مشابه شما فکر میکردند یا کسانی بودند که اعتقاد داشته باشند که شرایط نابرابر است و مذاکرات شدنی نیست؟ سؤالم بیشتر متوجه همراهان خارج دولت است.
هم در داخل دولت و هم در داخل تیم مذاکره کننده نگرشهای متفاوتی وجود داشت. من نگرش خودم را داشتم و همراهان ما ممکن بود نگرشهای متفاوتی داشته باشند. الزامی هم ندارد که
در تمامی مبانی نگرشی، همه یک گونه فکر کنند. اما یک اجماعی در داخل مجموعه مذاکره کننده و ریاست محترم جمهوری وجود داشت که ما میتوانیم و ناگزیریم از اینکه بازی برد- برد را پیش ببریم. نه فقط جمهوری اسلامی بلکه همه طرفهای شرکت کننده در مذاکرات بر سر این موضع اجماع داشتند. ما به این تحلیل رسیده بودیم که طرف مقابل از تحریم ناامید شده و چون از تحریم ناامید شده، زمان آن است که راه جدیدی را مطرح کنیم و آن راه جدید میتواند موفق شود. لااقل ما در این باور همنظر بودیم. نتیجه آن دیدگاه این بود که به دلیل اینکه طرف مقابل همه اهرمهای فشارش را علیه ما استفاده کرده و ناکام مانده ناچار است راه جدیدی را که پیشنهاد میکنیم، بپذیرد.
این نکته که میفرمایید در روند مذاکرات هم دیده میشود. با استانداردهای دیپلماتیک تقریباً مذاکرات از جانب ایران و طرفهای مقابل استارت خورد و خیلی سریع اعضا دور یک میز نشستند هرچند در آن مراحل اولیه باز هم آن بیاعتمادی بود یک علتش فکر میکنید این نتیجهگیری آن طرفیها بود که تحریمها بینتیجه بوده و این طرف هم ایران فکر میکرد
که الان وقتش است که وارد مذاکره شود...
اینها همه بود. اینکه ما فکر میکردیم باید سریع اقدام کنیم و طرف مقابل هم از اقدامات قبلی ناامید شده بود. اما یک علت دیگر هم وجود داشت. واقعیت دیگر شکلگیری روندی در کنگره امریکا بود که زمانی عدهای میگفتند بازی زرگری است. اما الان همه متوجه شدهاند که دعوا دعوای اساسی بود و بازی زرگری در کار نبود. مجلس نمایندگان امریکا طرحی را با رأی بالا تصویب کرده بود و باید به سنا میفرستاد. این طرح روند قانونی خودش را پیشتر طی کرده بود اما شاید یک هفته بعد از انتخاب آقای روحانی در مجلس امریکا تصویب شد. بر اساس آن طرح علاوه بر اینکه تحریمهای جدیدی علیه ایران اعمال میشد و برنامهاش این بود که در یک دوره یک ساله صادرات نفت ایران را به صفر برساند. اما مهمتر از همه بر اساس آن طرح اختیار اجرا نکردن تحریمهای اعمال شده از سوی مجلس از رئیس جمهوری امریکا سلب میشد.
این در حالی است که توافق برجام بر اساس اختیار ریاست جمهوری امریکا شکل گرفته است. در صورتیکه اگر قرار بود مجلس امریکا این توافق را تأیید کند، توافق گرفتار وتوی صهیونیستها و نتانیاهو میشد که دیدیم چقدر تأثیرگذار است. مجلس امریکا آن طرح را تصویب کرده بود. قانونش موجود است. اما هنوز به سنا نرفته بود.
به لحاظ قانونی میتوانستند این مصوبه را تأیید کنند؟
من معتقدم که این طرح با قانون اساسی امریکا مغایرت دارد. اما کدام رئیس جمهوری امریکا در آن فضای سیاسی حاضر بود این طرح را به دیوان عالی کشور امریکا ببرد و ادعا کند که اختیاراتش نقض شده است. بنابر این عاملی که باعث شد همه طرفها تلاش کنند آن توافق اولیه یا توافق ژنو سریع شکل بگیرد، شکستن آن روند بود. زیرا در آن روند حتی اگر رئیس جمهوری امریکا قانون مصوب را وتو میکرد، مجلس نمایندگان موقعیت آن را
داشت که وتوی رئیس جمهوری را با دو سوم آرا برگردانند. بنابراین همه بازیگران به این واقعیت واقف بودند که ما باید آن روند را متوقف کنیم و آن روند از مسیر توافق ژنو متوقف شد.
در هیچ دورهای موضوع ایران تا این حد موضوع دعوای داخلی جناحهای مختلف امریکا نبوده است... درگیری که بین قوه مقننه و مجریهشان پیش آمد تا آنجا که حتی نتانیاهو را بدون اطلاع کاخ سفید به امریکا دعوت کردند و ایران به نقطه چالش اصلی دو حزب تبدیل شده بود. فکر میکنید علتش چه بود که سهم ایران در دیپلماسی و حتی سیاست داخلی امریکا تا این حد ارتقا پیدا کرد؟
دلیل عمده در واقع بازی است که خیلیها به آن عادت کرده بودند که همه مشکلات را بر گردن ایران بگذارند. بیش از همه نتانیاهو از این بازی سود میبرد. زیرا دیگر نه کسی درباره شهرکسازی با او حرف میزد و نه درباره حقوق فلسطینیها سخنی گفته میشد. همه وقت به این میگذشت که درباره پرونده هستهای ایران با اسرائیلیها صحبت کنند. اما این بازی برهم ریخت. مراحل بعدی هم که
برای برخورد با ایران چیده بودند روند بسیار خطرناکی برای امریکا بود. یعنی آقای اوباما لطفی به ایران نکرد. بلکه به امریکا لطف کرد و امریکا را از یک مهلکه نجات داد. البته فهم اینکه نباید بگذارد امریکا وارد این مهلکه شود نیز نقش کاربردی داشت. بالاخره ساختار و عوامل ساختاری وجود دارند اما کارگزار هم باید شعوری داشته باشد و سعی نکند با روندهای مطلوب مقابله کند.
این نقطه نظری که شما دارید دقیقاً مقابل نقطه نظر تعدادی از منتقدان تندرو شما است که طوری تفسیر میکنند و جلوه میدهند که گویا ایران رفت آنجا و کلی امتیاز داد و از روی ناچاری با دستاورد حداقلی برگشت یعنی برنده را آن طرف میز توصیف میکنند و کسی را که امتیاز کمتری به دست آورده و با رهاورد ناچیزی از مذاکرات برگشته را ایران میدانند این البته با واقعیات هم همخوان نیست اما مبنای تحلیلی منتقدان است.
در امریکا هم خیلیها مانند همین انتقاد را مطرح میکنند. البته منظورم سخنان تند و انتخاباتی امثال آقای ترامپ نیست. زیرا در دوره
انتخابات امریکا از این حرفها و حتی بدترش را زیاد خواهیم شنید و هر چه به روز رأیگیری نزدیک شوند موضعهای تندتری خواهند گرفت. اما حتی سیاستمداران عاقل امریکایی و عقلای حزب مخالف دولت امریکا معتقدند که امریکا در مذاکرات هستهای همه چیز داده و هیچ چیز بهدست نیاورده است. استدلال شان این است و بیانات اساسی و مطالب زیادی هم نگاشتهاند. لذا من اصلاً با این نوع نگرش منتقدان و مخالفان برجام موافق نیستم.
یک تفاوتی وجود دارد آنجا چون دو حزبی است و رقابتها تحت تأثیر اسرائیل است تا حدودی طبیعی است اینجا هم انتقاد حق همه است اما اینکه تصمیمی را که نظام گرفته تا این حد تنزل میدهند و دور از واقعیت جلوه میدهند خیلی منصفانه به نظر نمیآید.
ما هم خیلی اصراری بر انصاف آنها نداشتیم.
پیش فرض های ایران پیش از آغاز مذاکرات هسته ای از زبان آقای وزیر/
ظریف دیپلماسی آمریکا را کالبدشکافی کرد
کد خبر:
۱۲۴۹۱۶