نیمه شعبان بیشک تنها عیدی است که از یکسو شادی و سرور است و از سوی دیگر یادآور غمی به بلندای بیش از یک هزاره که سختیها و دشواریهای آن، این زمان را بسیار بیش از اینها مینمایاند. این عید بزرگ از سوی دیگر، یادآور نقطه اشتراکی است در میان همه ادیان وآن انتظار موعود است؛ انتظاری که شاید بیش از هر مکتب دیگری، در اسلام تشیع از آن سخن به میان رفته و برای آن اصول و معیارهایی طرح شده است. هرچند که در میان پیروان اهل بیت نیز درباره «چگونه منتظر بودن» اختلاف دیدگاههای بسیاری وجود دارد، اما به گفته دوست و دشمن، پویاترین، زیباترین و در عین حال اثرگذارترین شکل انتظار را میتوان در اندیشه والای امام خمینی یافت که با الهام از عاشورای سرخ حسینی به استقبال آینده سبز مهدوی میرود. در آستانه جشن بزرگ نیمه شعبان، پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران، به واکاوی ابعاد مختلف دیدگاه منتظرانه حضرت امام خمینی(س) در گفتوگو با آیتالله رحمت، امام جمعه سابق تنکابن و جانشین آیتالله توسلی در دفتر امام خمینی(س)، پرداخته است. متن این گفتوگو به این شرح است:
1- از منظر حضرتعالی، «دیدگاه منتظرانه حضرت امام خمینی» بر چه مبانی و اصولی استوار است؟
امام نسبت به همه مسائل اسلامی با دیدگاه خاص خود توجه داشتند. همان طور که مستحضرید در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، انجمنی به نام حجتیه جان گرفت که به ظاهر علیه بهائیت و در مسیر مهدویت فعالیت میکرد اما در اساس افکارشان مشهود بود که مستنداتشان به برخی روایاتی است که از جهت سند و محتوا مشکل دارند. برخی روایات بیان میدارند امام زمانی، در عصری ظهور میکنند که زمین پر از ظلم و جور شده است و حضرت تشریففرما میشوند تا زمین را از عدل و داد پر کنند. بر اساس این تفکر که اکنون نیز متأسفانه دنباله آن مطرح است و برخی جریانات در سطح کشور عملا آن را پیگیری میکنند، جماعتی بر این باورند که برای ظهور امام زمان باید همه جا را به فساد کشید تا حضرت ظهور کنند.
در مقابل اینها، دیدگاه امام بود که فرمودند ما برای ظهور حضرت باید زمینه ظهور را فراهم کنیم. اگر در خانه منتظر میهمانی هستیم بیشک منزل را آماده و مهیا میکنیم تا آنکه منتظَر است بر ما وارد شود. عقل سلیم نیز بر همین اصل صحه میگذارد. براین اساس، اگر منتظر امام زمان هستیم باید زمینه تشریففرمایی ایشان را فراهم کنیم. از طرفی امام خمینی مطرح میکردند، اگر بنا باشد انتظار به معنی پر کردن همه جا از ظلم و فساد باشد، پس حضرت ولی عصر برای چه غیبت کردند، حال آنکه پیش از غیبت صغری و کبری همه حدود و سرزمینها تحت ظلم و فساد بود و حکومتهای بنیعباس به عنوان اخلاف بنیامیه فسادی ایجاد کرده بودند که ولی خدا نمیتوانستند در محیط جامعه به صورت علنی زندگی کنند؛ لذا پدر بزرگوارشان حضرت امام حسن عسگری(ع) به ایشان وصیت کردند که فرزندم دیگر در شهرها نمان چون همه جا را فساد گرفته و مفسدان درصدد کشتن شما هستند. بر این اساس و طبق دیدگاه امام خمینی(س)، اگر بنا باشد ما هم همه جامعه را به فساد بکشیم، دیگر جایی برای آمدن ولیعصر وجود ندارد. امام خمینی میفرمودند که ما باید آنچه را در توانمان هست به کار بگیریم که محیط و منطقه
خود را آماده کنیم تا حضرت تشریف بیاورند. بر این مبنا، زمینه ظهور آن حضرت این است که ما منطقه عدل و فارغ از فساد و تباهی ایجاد کنیم؛ لذا امام خمینی تلاش کردند حکومت اسلامی برقرار کنند.
حکومتی که حضرت امام خمینی به دنبال تشکیل آن بودند، طبق همه سخنان و مرقوماتشان، حکومتی است که احکام اسلامی در آن پیاده شده و با هرگونه ظلم و فسادی مخالف است. در واقع در نگاه امام خمینی، زمینهسازی ظهور تنها به زمینهسازی عدل و مخالفت با هرگونه ظلم ممکن است.
حضرت امام در مطلبی بسیار ظریف میفرمایند که اگر کسی محکوم به اعدام است از نظراسلام کسی حق ندارد با درشتی با او صحبت کند و سخن رکیک به او بگوید. اگر کسی محکوم به اعدام است، نباید سیلی بخورد و اگر کسی به او سیلی بزند، شخص محکوم به اعدام در همان حال که برای اجرای حکم میرود میتواند تقاضای قصاص کند و همه مسلمین وظیفه دارند شرایطی را به وجود بیاورند که وی بتواند قصاص کند. در چنین جامعهای است که زمینه ظهور قائم آل محمد فراهم میشود و در چنین جامعهای است که خود به خود اصحاب خاص حضرت که معروف است عدد آنها 313 تن است، پرورش مییابند. در دامن مادرهایی که در جامعهای یکپارچه عدل رشد یافتهاند یاوران حضرت تربیت خواهند شد؛ همانگونه که حضرت امام فرمودند از دامن زن مرد به معراج میرود و مگر امکان دارد که در دامن زنانی فاسده و در محیطی فاسد، مرد به معراج رفته و پا در رکاب حضرت ولیعصر باشد. بیشک باید زمینه حکومت حضرت، عدل باشد. دیدگاه حضرت امام درباره انتظار فرج این بود که باید جهان را مملو از عدل کنیم. در شعارهای دوران دفاع مقدس، امام میفرمودند «جنگ، جنگ، تا رفع فتنه از عالم»؛ هدف این است که ما زمینه حکومت
عدل ولیعصر را که باور داریم حکومتی جهانی است، فراهم کنیم و دنیا را به سوی عدل هادی شویم و در چنین شرایطی است که خداوند تبارک و تعالی ولی خود را خواهد فرستاد. بهترین شاهد این بیان، انقلاب اسلامی است که دیدیم در دوران فساد ستمشاهی، مردم به سمت عدل اسلامی حرکت کردند و زمستان 57 با همیاری و همدلی مردم به بهاری تبدیل شد که با وجود کمبود سوخت و نفت، مردم هرچه را در خانه داشتند با همسایههایشان تقسیم میکردند و زمینهای فراهم شد که خداوند «جمهوری اسلامی» را که هیچ کس انتظارش را نداشت به مردم عنایت کرد. این نظام با چنین پیشینهای و چنان زمینه شکلگیری باید بتواند زمینهساز ظهور قائم آل محمد باشد.
اما متأسفانه امروز میبینیم که ورق برگشته و آنان که در مقابل دیدگاه امام بودند، سکانداری میکنند و مظالمی را که امروز شاهد هستیم، ایجاد کرده و توجیهات شرعی نیز برای آن میآورند.
2- به عقیده شما و با توجه به اندیشه حضرت امام خمینی(س)، آسیبهایی که در شرایط کنونی متوجه فرهنگ مهدویت و انتظار منجی است، کداماند؟
بزرگترین آسیبی که متوجه مهدویت است، کشاندن مردم به سمت و سوی شعار بدون شعور است. تمام هم و غم امام راحل این بود که مردم شعور و آگاهی داشته باشند و شعارها از شعور برخیزند و بزرگترین آسیبی که به این فرهنگ اصل وارد میشود، این است که هزاران هزار تن از جوانان و زنان و مردان ما از سراسر ایران اسلامی، هر شب چهارشنبه در مسجد جمکران جمع شوند، در حالی که از کنار حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه گذشتهاند بیآنکه به زیارت آن بانوی بزرگوار رفته باشند. متأسفانه مسجدی که بر فرض هم به دستور امام عصر احداث شده باشد، آنقدر اهمیت یافته که در مقابل حرم مطهر حضرت معصومه قرار میگیرد؛ حرمی که در زمره بیوتی قرار دارد که به فرموده خداوند، اذن دعا کردن و ذکر حق به دستور خداوند در آنها داده شده است. بیشک اگر ما مردم را به سمت این بیوت سوق دهیم، شعارها را با شعور و آگاهی همراه کردهایم. مسجد جمکران یک شعار است که اگر بپذیریم واقعا مسجد امام زمان(عج) است، مسجد امام حسن عسگری در شهر قم که با کمکهای دو امام بزرگوار ساخته شده، بیتردید از اهمیتی بیشتر برخوردار خواهد بود که به آن بیتوجه هستیم. متأسفانه ما داریم مردم را به سمت شعار
بدون شعور سوق میدهیم و این گناهی بزرگ است که حضرت ولیعصر نیز آن را نخواهد بخشید.
یا مثلا در مراسماتی که مداحان اهل بیت، برگزار میکنند، اشعاری با مضامینی عجیب و غریب و با لحن و آهنگهایی خوانده میشوند که بزرگترین آسیب را به فرهنگ مهدویت و انتظار وارد میسازند. باید مضامین دعای ندبه را برای مردم تبیین کرد. عدهای هستند که میگویند دعای ندبه سند قطعی ندارد و مشخص نیست که حتما از امام معصوم نقل شده باشد؛ حال آنکه حضرت امام خمینی میفرمایند برخی روایتها را از متن روایت درک میکنیم از امام معصوم صادر شده است چراکه آن متن را غیرمعصوم نمیتواند با چنان صلابت و کلمات و عباراتی بیان کند. متن دعای ندبه نیز از این موارد است که انسان به عقل و دل درک میکند که از بیان معصومین است و طبق روایات از ناحیه امام صادق(ع) صادر شده است. اگر میخواهیم آسیبها را بشناسیم و زاویه خود را با امام زمان تشخیص دهیم، بهترین راه این است که دعای ندبه را بخوانیم و در فهم آن تلاش کنیم. امام صادق(ع) در این دعای پرفضیلت از ابتدای خلقت آسیبها را بیان میکنند و دوران یکیک پیامبران و ائمه اطهار را طرح میسازند و به این شکل راه را به ما نشان میدهند.
3- حضرت آیتالله! به نظر میرسد این روزها پرداختن ما در بسیاری از فعالیتهای فرهنگی که در زمینه مهدویت و انتظار انجام میدهیم، این فرهنگ را به بحث ملاقات با امام زمان منحصر میسازد. در این زمینه دیدگاه حضرت امام خمینی و سیره عملی ایشان چگونه بود؟
امام عصر(عج) خود تأکید دارند که اگر کسی ادعای رؤیت ما را کرد، تکذیب کنید. حضرت امام خمینی نیز روی این مسئله بسیار حساس بودند و منقول است که فردی آمده بود برای دیدار امام که ادعای ملاقات با امام زمان میکرد و مدعی بود که از جانب آن حضرت برای امام خمینی پیام دارد. امام فرموده بودند که بروید از امام زمان بپرسید، فلان وسیله من که گم شده کجاست. امام اینگونه افراد را دروغگو و کذاب میدانستند و این درست با روایات نیز تطبیق دارد. امروز میبینیم که برخی درباره امام خمینی غلو میکنند و برخی مطالب را عنوان میسازند که امام خود در دوران حیات شان به شدت از آن منع میکردند. ما قاطعانه باور داشتیم که امام خمینی مورد توجه امام عصر هستند همانطور که در گذشته نیز علما و بزرگانی مورد توجه ائمه اطهار بودهاند. شیخ مفید اعلیالله مقامه، شخصی به خدمتش رسید و گفت که مادری از دنیا رفته و بچهای در شکم دارد، شیخ به او گفت که بروید مادر را غسل دهید و دفت کنید. آن مرد در میان راه، صدایی را شنید که آقایی به او فرمودند پهلوی چپ مادر را بشکافید و بچه را بیرون آورده و سپس مادر را دفن کنید. بعد از مدتی مرد در حالی که همان بچه را در
آغوش داشت با شیخ مفید برخورد کرد و به شیخ گفت که این همان کودکی است که شما گفتید مادرش را دفن کنیم و ماجرا را برای شیخ تعریف کرد. شیخ مفید از آن پس تصمیم گرفت که دیگر فتوا ندهد تا اینکه نامهای از حضرت حجت به دستش رسید که ای برادر محکم ما، شما خطا میکنید امام ما پشتیبان شما هستیم و هر جا اشتباه کنید ما مواظبیم و جلوی اشتباهتان را میگیریم. بر همین اساس بودکه حضرت امام میفرمودند ما به وظیفه عمل میکنیم و نتیجه با خداست. امام تأکید داشتند که بر اساس آنچه از اسلام درک میکنیم، عمل میکنیم و در این مسیر نیازی به رؤیت امام زمان نیست. البته در برخی روایات نیز آمده که بسیاری از مردم ممکن است حضرت حجت را ببینند اما ایشان را نمیشناسند کمااینکه داستانهای واقعی بسیاری هست که فلان بزرگی حضرت را دید و نشناخت اما پس از پایان ملاقات، بر اساس روایات و شواهد دریافت که ایشان حضرت ولیعصر بودهاند؛ این با ادعای ملاقات و رؤیت تفاوت دارد. متأسفانه سیدی هست در نجف اشرف که ادعا میکند برادر خانم امام زمان است. اینها کذب محض است و امام خمینی با اینها مخالف بودند، با اینکه کسانی ملاک عمل خود را دیدار با امام زمان بگذارند و بعد
هم برای توجیه رفتار خود ادعا کنند که این خواست امام زمان است.
4- شما از انجمن حجتیه سخن گفتید. چگونه در شرایط کنونی میتوان این خط و جریان فکری را شناخت؟
یکی از مبانی فکری این جریان، تأکید بر «حکومت اسلامی» به جای جمهوری اسلامی است. این یک انحراف فکری است. این جریان فکری مدعی هستند که در زمان غیبت حضرت ولیعصر هم آن کسی که ولایت را داراست منصوب از سوی خداست. در صورتی که این موضوع از جهت مبانی فقهی و علمی خلاف واقع است و با دیدگاه امام خمینی نیز مغایرت دارد. ما در دوران غیبت کبری، نواب عام داریم؛ یعنی همان فقهای واجد شرایط. مَن کَانَ مِنَ العُلَما ساءنا لنفسه، حافظا لدینه و ... یعنی از میان علما آنکه دنبال هوای نفس و ریاست نباشد. در روایت هست که اگر دیدید مجتهدی دنبال ریاست است او راهزن دین شماست. فقیه واجد شرایط ولایت باید حافظ دینش باشد نه حافظ ریاست و قدرت خود.. مُخَالِفا لِهَوا یعنی با هواهای نفسانی مخالف باشد. اگر فردی علیه من نظری داشت، اگر من مخالف هوای نفسانی باشم، او را تا سرحد نابودی نخواهم کشاند. مُطیعا لامر مولا یعنی اطاعت امر مولا کند. این امر نشان میدهد که ولی امر باید دارای این خصوصیات باشد و شخص خاصی نیست که بگوییم از جانب خدا منصوب شده است. امام میفرموند که اینچنین ولی امری را اگر مردم به دنبالش آمدند ولایتش به فعلیت درمیآید. البته
در جهت کلی ولایت، ولایتی که ما به آن معتقدیم دنباله ولایت انبیا و اولیاست و در طول آنهاست ولی به این معنی نیست که دقیقا منصوب از جانب خداوند باشد. ما نصی نداریم که خداوند بعد از معصومین علیهم السلام، افرادی را برای ولایت منصوب کند. متأسفانه عدهای نیز در سراسر کشور هستند که توجه به اصل این مبانی ندارند و کورکورانه از این شعار که تنها به ظاهر شعار خوبی است تبعیت میکنند، بیآنکه به عواقب آن توجهی داشته باشند.