نود و هفتمین نشست تخصصی بنیاد باران عصر روز سهشنبه (27 بهمنماه) با موضوع «سیاست و اقتصاد ایران در پسابرجام» و با سخنرانی ناصر هادیان، استاد روابط بینالملل دانشگاه تهران و حسین راغفر، استاد اقتصاد دانشگاه الزهرا در محل مرکز همایشهای بینالمللی رایزن برگزار شد.
به گزارش جماران به نقل از بنیاد باران، متن کامل سخنان دکتر ناصر هادیان، سخنران بخش نخست این نشست با محوریت «سیاست ایران پس از برجام» به شرح زیر است:
من صحبتی در سه، چهار ماه پیش در شورای آتلانتیک در واشنگتن داشتم که درباره آن نکاتی مطرح شد که اگرچه از سخنان من برداشت شده بود، اما تنها بخشی از آن سخنان بود، در آن زمان هنوز کنگره امریکا برجام را تصویب نکرده بود و بحثهای زیادی درباره آن مطرح بود، موضوع صحبت من هم هستهای نبود و مربوط به منطقه بود و در پایان آن جلسه، مجری مراسم پرسشی را مطرح کرد و نظر من را درباره برجام جویا شد و من هم درباره برنامه هستهای حدود ده سال وقت گذاشته بودم و با توجه به اینکه مخاطبم اعضای کنگره آمریکا بودند و با توجه به تأثیری که میخواستم بر این مخاطب بگذارم، در مقام پاسخگویی به آن سؤال برآمدم، به نظر من وقتی قرار است به بحث درباره موضوع برجام و مسائل هستهای کشور بپردازیم باید به سه پرسش اساسی پاسخ دهیم، یک اینکه «چه میخواهیم؟»، دو اینکه «چرا میخواهیم؟» و سه اینکه «به چه قیمت میخواهیم؟» که من این سه پرسش را بهصورت مفصل طرح کردم و دربارهاش سخن گفتهام. من اولین بار در سنای امریکا در سال 2003 یا 2004 طرح کردم که گزینهای به نام «ظرفیت» وجود دارد و ما به دنبال یک ظرفیت هستیم و بعد پنج سال پیش به همراه یکی از همکارانم این مفهوم بیشتر پالایش کردیم و شد ظرفیت یا توانمندی قانونی و توانمندی کامل که سه بخش داشت: توانمندسازی یک سیستم ارسال معتبر، اشراف کامل بر چرخه سوخت و یا حداقل غنیسازی و نیز مطالعه روی کلاهک که هر سه اینها تشکیلدهنده توانمندی کامل است و پاسخ دادم که ما به دنبال توانمندی قانونی هستیم و اینکه چرا میخواهیم؟ با در نظر گرفتن اهداف مهم سیاست خارجی، آنچه بیش از همه منافع ما را تأمین میکند، ظرفیت قانونمند است. و اینکه چه هزینهای برای آن خواهیم کرد هم دربارهاش بحث مفصلی کردهام که در اینجا از آن عبور میکنم.
دوستانی که در اینجا به نقد مسئله برجام میپردازند به هیچکدام از این سه سؤال پاسخ نمیدهند در حالی که این سه سؤال فوقالعاده کلیدی است و تا به آنها پاسخ ندهیم نقدی که میکنیم نقدی است که مثل تیری در تاریکی میماند.
مشخصاً درباره ارزیابی برجام چهار ملاک ارائه کردم یکی مسئله زمان، وزن استراتژیک، ترکیب استراتژیک و نیز مسئله بازگشتپذیری یا بازگشتناپذیری که با توجه به این چهار ملاک به بررسی برجام پرداختم و با توجه به این ملاکها نقدهای جدی علیه برجام دارم اما بعد گفتم که البته به چهار دلیل از برجام حمایت میکنم، سه دلیل به تبعات برجام بازمیگردد و یکی در درون برجام است.
اولین آن مسئله غیرامنیتی سازی کردن ایران است، امریکا بهعنوان مهمترین بازیگر امنیتی ساز، چندین تلاش را در دورههای قبل برای امنیتی سازی ایران کرده بود اما موفق نشده بود و برای اولین بار در دوران احمدی نژاد موفق شدند ایران را امنیتی سازی کنند که شاخصش قطعنامههای شورای امنیت بود به این نتیجه رسیدند که میتوانند روابط ما را هم پرهزینه کنند و این دعواهای نتانیاهو و عربستان به خاطر هستهای نیست، آنها از این ناراحتاند که غیرامنیتی سازی شویم که اگر بشویم وضعیتمان خیلی فرق میکند و ما الان در مسیرش قرار داریم
آنچه توانست ما را بهعنوان تهدیدی برای امنیت و صلح جهانی معرفی کند برنامه هستهای ما بود، اسرائیل برنامه داشت که بهواسطه رابطه خاص خود با امریکا بهعنوان مهمترین بازیگر امنیتی ساز ما را امنیتی سازی کند و بنابراین الان هم نگرانی اصلی آنها همین است که بر اثر برجام هم شکل خواهد گرفت.
دومین دلیل برای حمایت از برجام، عادیسازی است که دو معنا دارد یکی عادی شدن روابط میان دو کشور که البته به معنای از بین رفتن اختلافات میان آن دو نیست بلکه ناظر بر عادی شدن روابط است و نه حل اختلافات، و دیگری اینکه غرب و بهویژه آمریکا موفق شده بود که ما را بهعنوان کشوری که کارهایی عجیبوغریب میکند به دنیا معرفی کند و حالا در اثر برجام ایران دارد بهعنوان کشوری نرمال به دنیا معرفی میشود همانطور که آقای ظریف دارد به زبان متعارف دنیا سخن میگوید و همینطور آقای روحانی همچنین عمل میکند.
دلیل سوم هم بحث اصلی من در سخنانم خواهد بود، وضعیت منطقه است که شرایط مناسبی ندارد و دوستان ما در منطقه تحت فشار قرار دارند، بهطوریکه وقتی دولتمردان اسرائیل به منطقه مینگرند میبینند که لیبی که از دست رفتهاست و لبنان و عراق هم وضعیت مناسبی ندارند و اوضاع در سوریه هم که وخیم است و نیز افغانستان و یمن هم که در درگیری هستند و در چنین شرایطی هیچکس به فکر حقوق فلسطینیان و مسئله شهرکنشینیها نیست و چه چیزی برای اسرائیل میتواند بهتر از این باشد؟ به نظرم در تصورات بدون محدودیت خودشان هم نمیتوانستند به چنین وضعیتی دست یابند که در آن هر کس دیگری را بکشد به نفع آنها خواهد بود.
آمریکا مواضعش مثل اسرائیل نیست در این موضوع ولی خیلی هم عجلهای برای ورود به ماجرا و عوض کردن اوضاع ندارد و تا زمانی که تهدید به سمت عربستان و اردن نرود وارد عمل جدی نمیشود.
دلیل سوم برای حمایت از برجام این است که به ما فرصتی میدهد تا کمی به وضعیت منطقه تمرکز کنیم چراکه پیش از این وزارت خارجه کاملا متمرکز بر بحث مذاکرات هستهای بود و بقیه بخشهایش ظاهراً تعطیل شده بود و الان فرصتی مییابیم تا کمی به وضعیت منطقه بیندیشیم و اینکه برای خروج از این وضعیت چه میخواهیم بکنیم.
چهارمین دلیل هم که مربوط به خود برجام است این است که تحریمها برداشته میشود و برداشته شدن تحریمها کمکی خواهد بود به سامان گرفتن شرایط اقتصادی کشور و کاسته شدن از فشاری که به اقتصاد ما وارد میآمد.
درباره منطقه باید بگوییم که در حال حاضر در منطقه، موضوع مرزهای جغرافیایی است و ما هنوز نتوانستهایم که این تئوری را توسعه دهیم که مسئله دولت-ملت را توضیح دهد چرا که قرائت سنتی در اسلام این است که همه با هم خواهر و برادرند و مرز جغرافیایی را نمیشناسد و نسبت به سرزمین و دولت تعریفی وجود ندارد و مرزها، مرزهای ایمانی است. معضل و مشکل ما در جهان اسلام همین است و میبینیم که هر از گاهی یک گروه به پا میخیزد تا به نام اسلام یک خلافت ایجاد کند و فراسرزمینی هم باشد و میگوید که مرزهای موجود را هم نمیشناسد.
در اروپا هم که دولت-ملتها شکل گرفتند و جنگها را تقویت کردند. مرزهایی که از صدها سال پیش شکل گرفتهاند و ما هم آن را بهصورت جبری پذیرفتهایم، هماکنون مورد تهدید قرار گرفته است؛ مخصوصا داعش که بخشی از سرزمینهای چند کشور را در اختیار دارد و نیز اینکه بهطور کلی دولتهای چنین کشورهایی از لحاظ نفوذ در جامعه در حال تضعیف شدن هستند. بازیگران غیردولتی هم دارند تقویت میشوند و قدرت میگیرند و نقش بیشتری را هم بازی میکنند، مثل داعش و طالبان.
نکته آخر اینکه رادیکالیسم در منطقه در حال گسترش است. البته هر نوع رادیکالیسمی را هم نمیتوان رد کنیم، بلکه منظور آن رادیکالیسمی است که منجر به خشونت میشود در حال رشد است و امر مطلوبی هم نیست.
سوریه وضعیت نامطلوبی دارد و ما هم چون در آن درگیر هستیم برای ما اهمیت دارد ولی باید توجه کنیم که نهایتا اهمیت سوریه برای ما اهمیت ابزاری است نه ذاتی. به این معنا که در دورهای شاید حمایت ما از کشوری مثل لبنان ایدئولوژیک بود و اعتقادی، اما امروزه بیشتر استراتژیک است چرا که اسرائیل صراحتا دارد ما را تهدید میکند و ما هم در تهدیدات وقتی اولویتبندی میکنیم، چهار تهدید اصلی داریم، تهدید اولمان امریکا بعد اسرائیل، بعد نظم جهانی و دست آخر هرجومرج در منطقه است و اگر ما اولویتبندیمان به این شکل است، عمق استراتژیک ما که بر اساس تهدید است در لبنان تعریف میشود و کشور ما در آنجا منبع بازدارنده دارد. یعنی در آرایش نظامی که امروز کاملا دفاعی است دو منبع بازدارنده داریم: یکی موشکهای خودمان است و دیگری موشکهای حزبالله لبنان. موشکهای حزبالله امروز برای ما مهمتر از موشکهای خودمان است چرا که به اسرائیل نزدیکی بیشتری دارد. پس اهمیت لبنان برای ما اهمیت ذاتی دارد نه ابزاری، اما سوریه تا آن حد که در جبهه مقاومت قرار دارد اهمیت دارد. اما بعد از آن اهمیتش برای ما یک اهمیت ابزاری و وسیلهای است. همانطور که عراق و افغانستان برای ما ارزشهای ذاتی دارند چراکه ناامنی در آنها سببساز ناامنی در ایران نیز ممکن است بشود.
در این رابطه دو دیدگاه وجود دارد: یکی خود را مولد امنیت میداند و معتقد است ایران باید بهعنوان یک نیروی ثباتساز وارد عمل شود و منطقه را امن کند تا ناامنی به کشور راه پیدا نکند و فکر میکنم این دیدگاه رسمی و تصمیمگیران ما است. اما دیدگاه دوم که دیدگاه رقیب آن است میگوید ما عقبنشینی کنیم و فقط از منافع حیاتی خود دفاع کنیم. از طرفی دیدگاه اول میگوید که در حال حاضر ما در کنترل چهار پایتخت عرب هستیم و تنها ما و مؤتلفین ما مثل حزبالله و ارتش سوریه و عراق هستند که با داعش میجنگند و اگر ما با داعش نجنگیم چه کسی با آنها خواهد جنگید؟ آنچه که میتواند ماتریکس را عوض کند این است که اگر ما با داعش نجنگیم و خطوط قرمز خود را در عراق و سوریه مشخص بکنیم و بگوییم اگر مردم سایر مناطق سوریه و عراق میپذیرند که داعش در آن مناطق حکومت بکند، حکومت بکند و تا زمانی که به خطوط قرمز ما نزدیک نشده ما هم به داعش کاری نخواهیم داشت در این صورت داعش نمیرود به سمت جایی که میداند شیعه با آنها میجنگد، بلکه به سمتی میرود که در آنجا پایگاه طبیعی دارد مثل اردن، یمن و عربستان است و در آن موقع است که امریکا احساس میکند که باید بیاید و دخالت کند و آنوقت ماتریکس عوض میشود و به نظر من تا زمانی که چنین اتفاقی نیفتد، ماتکریس منطقه تغییر نخواهد کرد. در زمان جنگ ما نیز نفع امریکا این بود که جنگ، پیروزی نداشته باشد و الان هم امریکا همین کار را میکند و در حال حاضر هر اتفاقی بیفتد و هرکدام از طرفین ضربه بخورند به نفع امریکا خواهد بود.
رفتن یا ماندن اسد ماتریکسی را در منطقه عوض نمیکند و درنهایت نظر من این است که ما مهمترین نیرو و کشوری هستیم که تمامیت ارضی کشورهای سوریه و عراق را نگه داشتهایم و اگر ایران حمایت خود را بردارد عراق و سوریه تجزیه میشوند، چراکه نیروهای تجزیهکننده در کشورها فراوان است و اگر چنین اتفاقی بیفتد، معلوم نیست فردای لبنان و عربستان چگونه خواهد بود. و دیدگاه دوم در این زمینه پاسخی ندارد که اگر در عراق اعلام استقلال بشود ما چه سیاستی خواهیم داشت در عراق؟ اگر ما داریم تعیین میکنیم که از بغداد و جنوب عراق حمایت میکنیم، یعنی دیگر کاری به کردستان عراق نداریم؟ و اگر در آنجا اعلام استقلال شود ما چه دیدگاهی خواهیم داشت؟ به نظر میرسد در دیدگاه دوم چنین مواردی چندان مورد توجه قرار نگرفتهاند و ما باید به دیدگاهی منسجم در این رابطه برسیم و ببینیم میخواهیم در برابر این پرسشها چه پاسخی داشته باشیم؟
حسین راغفر: اقتصاد ایران، رفاقتی است
در بخش آخر نود و هفتمین نشست تخصصی بنیاد باران، دکتر حسین راغفر، با محوریت «اقتصاد ایران در پسابرجام» به سخنرانی پرداخت که متن کامل سخنان وی به شرح زیر است:
قبل از آغاز بحثم لازم است که این تذکر را بدهم که تحلیلهای بنده ممکن است خیلی خوشبینانه نباشد البته برای آنچه خواهم گفت شواهد تاریخی نیز موجود است. برای آغاز بحث به ساختارهای اقتصاد ایران اشاره میکنم و اینکه آمار تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در ایران از ۱۳۳۸ تا ۱۳۹۱ چگونه بوده است. سهم تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در کشاورزی از ۳۸ تا ۹۱ بسیار نازل است در حالی که ظرفیتهای بسیار بزرگی در این حوزه در ایران وجود دارد. در بخش صنعت و تولید هم وضعیت بسیار پرنوسان است و تنها بخش خدمات که عمدتا یعنی تجارت سهم فراوانی دارد و این نشان میدهد که ساختار اقتصاد ایران از دوران قاجار تاکنون بهجز دورههایی کوتاه، سلطه سرمایهداری مالی و تجاری است و نشان میدهد صنعت و تولید چه فعالیت پرهزینه و پرخطری است. در چنین اقتصادی، فعالیتهای غیرمولد فراوان است و به سلطه سرمایه مالی تجاری که بسیار برای اقتصاد کشور مخرب است، میانجامد و این نشان میدهد که ساختار اقتصاد ایران تحت تأثیر منافع یک گروه خاصی در کشور از زمان قاجار تاکنون بوده است. در اقتصاد هر زمان که فعالیتهای غیرمولد سودهای بالایی میدهند تولید شکل نمیگیرد و تولید یک فعالیت پرهزینه است. و در دورههایی که چنین نبوده است به فشاری که بر منابع نفتی ما وارد شده است بازمیگردد. ازجمله نیمه اول پهلوی اول و نیز نهضت ملی شدن نفت و بعد هم دورهای از دهه اول انقلاب که بهجز این سه مقطع کوتاه بقیه دورهها سلطه سرمایه تجاری تعیینکننده فعالیتها در اقتصاد ایران بوده است.
ویژگیهایی که مختص اقتصاد ایران است یکی سلطه پارادایم سرمایه تجاری و مالی است که ویژگیاش در مقایسه با سرمایهداری تجاری سنتی این است که اولی خواهان التهاب در بازار است و سود خود را در بحران به دست میآورد و در مقابل سرمایهداری صنعتی خواهان ثبات است. و التهاباتی که بهکرات در جامعه شاهدش هستیم بخشی از آن میتواند محصول سلطه صاحبان سرمایههای تجاری باشد.
ویژگی دوم اقتصاد ایران وابستگی به منابع طبیعی است یعنی درآمدهای عمومی کشور نه از سر نوآوری ابتکار یا سختکوشی بلکه از درآمدهای بادآورده نفتی است.
نابرابریهای عظیم اقتصادی اجتماعی و نیز رشد نازل اقتصادی که معلول همان نابرابریهاست ویژگیهای سوم و چهارم اقتصاد ایران است. بهخصوص بعد از پیروزی انقلاب عمده رشد اقتصادی ایران بهطور متوسط دو و 2/3 درصد است که با توجه به ظرفیتهای بزرگ کشور، بسیار نازل است.
ویژگی پنجم اقتصاد ایران عقبماندگی نهادی است که ناظر بر قوانین و مقررات و ارزشها و هنجارها است که در جامعه ما مبتنی بر مصرفگرایی است و سختکوشی و خلاقیت در جامعه ما پاداش نمیگیرند.
ویژگی ششم اقتصاد ایران، سلطه فساد است که البته بسیار گسترده است و در حوزه اقتصاد هم باقی نمیماند و به همه حوزهها هم گسترش مییابد و مجموع این ویژگیها از اقتصاد ایران، یک اقتصاد غارتی و انگلی به معنای آنکه گروه عمدهای منافعشان از تلاش دیگران حاصل میشود و خودشان مثل انگل عمل میکنند و از بخشهای تولیدی و مولد که بخش عمدهای از آن منابع نفتی است تغذیه میکنند و به همین دلیل الگوی توزیع منابع نفتی در ایران یکی از اصلیترین متهمین شرایط کنونی اقتصاد ایران است. و اینکه چگونه حکومت و دولتها بر سر چاه نفت نشستهاند و درآمد حاصله را به هر شکل که دلشان میخواهند توزیع میکنند.
اقتصاد ایران ویژگی دیگرش این است که اقتصادی رفاقتی است به این معنا که آنهایی که در حاکمیت هستند میتوانند منابع را آنگونه که دلشان میخواهد به دوستان و نزدیکان توزیع کنند. وجود ۱۶۰ هزار میلیارد تومان دیون معوقه بانکی در دوره دولتهای نهم و دهم خودش بهترین نشانه برای اقتصاد رفاقتی است و این تنها دیونی است که بانکها پرداخت کردهاند و بازنگشته است، صدها هزار میلیارد تومان دیگر دادهاند که به دوستان و رفقا دادهاند و خودش منبع بسیاری از نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی است که فردی یک میلیارد تومان در سال ۷۸ از بانک وام گرفته است امروز هیجده میلیارد تومان پرونده دارد در دادگاه که باید پس بدهد و صدوپنجاه تا دویست میلیون به قاضی پرونده رشوه داده است و حکم گرفته که از روزی که وام را گرفته ورشکست بوده است و معنای این حکم آن است که فقط کافی است همان یک میلیارد تومان اولیه را بازپس دهد. و جالب اینجاست که صدها پرونده اینگونه در دادگاه است و همه یاد گرفتهاند که چنین روشی را پیش بگیرند و با پرداخت دویست میلیون باج، حکم بگیرند که از روز اول ورشکسته بودهاند.
در دولتهای نهم و دهم این فاجعه در حد بسیار بیسابقهای بزرگ شد که عوامل بسیاری دارد و یکی از آن عوامل انسداد سیاسی است که در آن دوران به وجود آمد و نیز درآمدهای بیسابقه نفتی که میزان پنجاهوشش درصد کل درآمدهای ارزی ایران از سال ۱۳۳۸ تا پایان ۱۳۹۲ در دوره دولتهای نهم و دهم حاصل شده بود و این درآمد بزرگ با همراهی انسداد سیاسی و بسته شدن نشریات سبب شد که دوستان هرطور که میخواهند از این درآمد برای نزدیکان و اقوام خود استفاده کنند که نابرابریهای عجیبوغریبی هم حاصل آن بود.
یکی از ویژگیهای اقتصاد رفاقتی دسترسی به منابع بانکی است که میتواند طبقات اجتماعی افراد را هم در مدت کوتاهی تغییر دهد و دومین ویژگی آن نیز توزیع فرصتها و اعطای انحصارها و شبه انحصارها به دوستان و رفقا است که یکی از اصلیترین موانع توسعه در ایران است. همچنین شکلگیری گروههای مسلط صاحب منافع بزرگ، یعنی گروههایی از داخل حاکمیت و دولت وارد اقتصاد شدهاند و گروههای قدرت - ثروت را شکل دادهاند و فرصتها را به شکل نابرابری توزیع میکنند و در مقابل هرکسی که علیهشان موضعگیری کنند باقوت دفاع میکنند و طبیعی است که امکانات فوقالعاده زیادی دارند. دهها نشریه در ایران امروز کارشان ترویج خرافههای مدرن مثل سلطه بازار و عرضه و تقاضا است. این هم یکی از اشکالات اساسی اقتصاد ایران این است که فلسفه اداره حکومت نداریم.
سومین ویژگی اقتصاد رفاقتی، دستکاری در نظام قیمتگذاری است و بارها در ایران اتفاق افتاده است که حجم عظیمی از موبایل وارد میشود و فردا تعرفهها بالا میرود و میلیاردها دلار از جیب مردم به جیب صاحبان انحصارها و شبه انحصارها رفته است و اینها مافیاها و غولهایی هستند که ساختار موجود را حفظ میکنند و این ساختار نابرابر در حوزه اقتصاد، ساختار نابرابر در قدرت را شکل میدهد و به همین دلیل همهجا را هم فاسد میکند و پدیدهای است که ما در ایران امروز با آن مواجه هستیم.
ایران علاوه بر اینکه یک فلسفه سیاسی برای اداره اقتصاد خود ندارد دچار کوتهفکری و کوته نگری در سیاستگذاریهاست و ما همواره جلوتر از بینی خود را نمیبینیم و این مورد را در قراردادهای اخیر خود با کشورهای خارجی میبینیم، فرانسه تا پنج سال دیگر قرار است که تمام خودروهایش برقی شود و بنابراین مشخص است که این شرایط انتقال و فروش یک تکنولوژی فرسوده و منسوخ و آلودهکننده هوا به دیگر کشورها چطور میشود. قرار بوده است که النود در ایران بهطور کامل در ایران تولید شود ولی در حال حاضر ۵۵ درصد آن وارداتی است به همین دلیل است که سیاستی که تحت عنوان خروج از رکود تورمی مطرح میشود سبب میشود که ۱۲۰ هزار خودرو ظرف چهار روز فروش میرود و منتفعان آن هم در کشور، شرکتهای بزرگ فولاد، پتروشیمی، بانکها و خودروسازها هستند و مردم در این منافع حضور ندارند.
در مجموع اقتصاد ما دچار کوته نگری در سیاستگذاری، انباشت کم سرمایه و مصرف زیاد است و چنین اقتصادی اصلا امکان توسعه ندارد و با توجه به توضیحات آقای دکتر هادیان، وقتی چنین وضعیتی را در بستری سیاسی قرار میدهیم بسیار دلهرهآور است.
شکلگیری جامعه بازاری که من مخالف آن نیستم و بازار را یک سازوکار برای تخصیص منابع میدانم که در مواردی جواب میدهد و در مواردی هم جواب نمیدهد اما سلطه جامعه بازاری محصول این تفکری است که امروز در جامعه ما وجود دارد که مردم کلیه خود را میفروشند تا نیازهای اساسی خود را تأمین کنند.
این وضعیت نابرابریهای هولناکی است که جامعه با آن روبهرو است و اینها اشکال طغیان است چراکه طغیان ضرورتاً آتش زدن پمپ بنزین نیست، بلکه فرار مغزها و سرمایهها از کشور یک طغیان است، اعتیاد و گسترش آن یک طغیان است و افراد بهجای آنکه پمپ بنزین را آتش بزنند، خودشان را آتش زدهاند و اینها محصول این سیاستهای اقتصادی است.
سیاستهای اقتصادی کشور در شرایط کنونی نهتنها راهحل برخی از مشکلاتی که به آنها اشاره کردم، نیست بلکه عملاً تداوم همین شیوه مألوفی است که بر کشور حاکم بوده. بنابراین امید به اینکه پسابرجام معجزه کند، بدون اصلاحات ساختاری و نهادی در کشور، حرف مبتذلی است. هیچ اتفاقی نخواهد افتاد و میتواند فقط به بازگشت اقتصاد ایران به دوران پهلوی منجر شود که بازارهای یک کشور هشتادمیلیونی در اختیار تولیدکنندگان خارجی قرار گیرد و این جاذبه اصلی برای سرمایهگذار خارجی است، آنها در ایران به دنبال بازار هستند و نه تولید و این سخن هم که ما آنها را مشروط کردهایم که چنین و چنان کنند در عمل مشخص خواهد شد. همانطور که قرار بوده است النود، صد در صد در ایران ساخته شود و قرار بوده است که ارزانترین خودروی بهاصطلاح ملی باشد اما امروز ۴۵ درصد آن ساخت ایران است.
بنابراین امروز در ایران ما نهادهای گوناگونی داریم و یک دولت نداشته و دو دولت داریم که یکی از آنها پنجاه درصد اقتصاد را در دست دارد و به هیچکس پاسخگو نیست و بسیار هم مقتدر است. دولت دوم پنجاهدرصد دیگر اقتصاد را در دست دارد و در مقابل دولت اول هم بسیار خاضع است در مقابل بنگاههای بزرگی هم که سهم عمدهای از آن متعلق به دولت اول است، نیز بسیار خاضع است و در مقابل بنگاههای کوچک و متوسط بسیار قاهر است و به همین دلیل منابع اندکی هم که در کشور شکل میگیرد به سمت بنگاههای بزرگ حرکت میکند نه به سمت بنگاههای کوچک که عمده شغل در ایران نیز توسط همین بنگاههای کوچک و متوسط است که خلق میشود و حتی در همین دو سال و نیم گذشته هم صدها واحد تولیدی در کشور تعطیل شدهاند.
مادامیکه ما فلسفه سیاسی روشنی در حوزه اقتصاد نداشته باشیم، ولو اینکه دولتهایی با نیتهایی خالص سرکار بیایند، قدرتهایی که ساختارها را به معنای واقعی کنترل میکنند، امکان اصلاحات به کشور نمیدهند.
بنابراین اینکه پسابرجام چه نتیجهای برای کشور خواهد داشت، منوط به این است که دولت چه برنامهای دارد و ما تا به حال برنامهای از دولت که بتواند ما را از این منجلابی که در آن گیر کردهایم، نجات دهد، ندیدهایم.