حجتالاسلام ادیب ضمن تأکید بر اینکه «تریبون انقلاب باید مختص تفکری نگهداشته شود که امام آن را قبول داشت و به آن در رفتار و عمل پایبند بود»، هشدار داد: تفکری که به یمن انقلاب اسلامی و اندیشههای امام، از در بیرون رفته، در برخی عرصهها تلاش دارد از پنجره به درون بازگردد.
اصالت و کارآمدی؛ دو مبنای اصلی اسلام ناب محمدی
حجتالاسلام مسعود ادیب، عضو هیأت علمی دانشگاه مفید در گفتوگو با پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران درباره مبانی اسلام ناب محمدی (ص) در اندیشه حضرت امام خمینی (س) گفت: آنچه از کلام و عمل امام و رفتار حکومتی ایشان فهمیده میشود، اسلام ناب بر دو پایه اصلی اصالت و کارآمدی استوار است.
وی افزود: در واقع، اسلام ناب محمدی در اندیشه امام خمینی (س) فهم، اجتهاد و تلقی از اسلام است که اصالت خود را از دست نداده باشد. از این منظر، ما حق نداریم برای خوشایند کردن اسلام با ذائقه روزگار، در اصول و مبانی اصلی آن تغییر و تحریفی ایجاد کنیم؛ بلکه باید آنچه وحی الهی، حکم خداوندی و ارزشهای اصیلی است که خداوند تبارک و تعالی به پیامبرش (ص) وحی فرموده و پیامبر و اهل بیت او در عمل خود نشان دادهاند، دقیقا همانها باید محور تدین و بسط دین در جامعه باشد.
ادیب با تأکید بر اینکه «قرآن حقیقتی است که مثل خورشید جاری بوده و در همه اعصار بر حیات آدمیان میتابد»، اضافه کرد: در روایات ما، تعبیر به اینکه اسلام با جریان ماه و خورشید در جریان و در حرکت است، بسیار به چشم میخورد. بر این اساس، این دین، برای دورهای خاص و برای مردمی خاص نبوده بلکه برای همه انسانها آمده و ارزشها و اصول آن بر قدر مطلق انسانی حاکم است.
وی در این زمینه به نامهنگاریهای حضرت امام با یکی از شاگردانش اشاره کرد و گفت: فتوای حلیت مشروط شطرنج و موسیقی از سوی حضرت امام، با واکنش ایشان مواجه شد و وی از امام خواست که «ساحت قدسش را از اینگونه مسائل به دور نگه دارد و ضرورتی در نشر آنها دیده نمیشود» ولی پاسخ امام بسیار کوبنده و قاطع و در عین حال بنیادین و حاکی از یک مبنای جدید و جریانساز است. حضرت امام در پاسخ فرمودند: «آنگونه که جنابعالی از اخبار و روایات برداشت دارید، تمدن جدید به کلی باید از بین برود و مردم کوخنشین شده و یا برای همیشه در صحرا زندگی کنند» و در ادامه از شاگرد خود می خواهند که «تنها خدا را در نظر بگیرید و تحت تأثیر مقدسنماها و آخوندهای بیسواد واقع نشوید، چراکه اگر بناست با اعلام و نشر حکم خدا به مقام و موقعیتمان نزد مقدسنماهای احمق و آخوندهای بیسواد صدمهای بخورد، بگذار هرچه بیشتر بخورد.» (صحیفه امام، ج21، صفحات149 تا 152).
ادیب تصریح کرد: اینکه امام در اواخر عمر شریف خود چنین بیاناتی و فتاوایی دارند، نشان از عمق اعتقاد ایشان به مقتضیات زمان و مکان است. در واقع حضرت امام دو رکن اسلام ناب محمدی یعنی اصالت و خلوص دین و همچنین کارآمدی و به روز بودن آن را همواره در نظر داشتند و در رفتار حکومتی و زندگی فقهی خود به طور کامل به آن پایبند بودند.
وی ضمن تأکید بر اینکه «روحانیت به عنوان مروج، پاسبان و بسط دهنده و شرحدهنده اسلام ناب محمدی باید این خصلتهای حضرت امام و ارکان اسلام ناب محمدی را نصب العین خود قرار دهد»، خاطرنشان کرد: روحانیت باید به لحاظ فکری این دو ویژگی را در اندیشه خود داشته باشد و به لحاظ عملی، آنها را اجرا کند. البته روحانیت به عنوان الگوی جامعه، وظایف دیگری نیز دارد که باید در وهله اول، فهم اصیلی از اسلام داشته باشد.
ادیب ادامه داد: در دوران قبل از انقلاب، شاهد برخی فهمهای متأثر از مارکسیسم از اسلام بودیم. گاهی وقتها اتفاق میافتاد که پیشفرضهای افراد باعث تفسیرهای خاص میشد که نمیتوانست با اصالت اسلامی سازگار باشد. طبیعتا روحانیت اصیل باید فهمش از اسلام فهم اصیلی باشد. از طرفی دیگر، جنبه کارآمدی و بهروز بودن ارزشهای اسلامی را هم باید در نظر داشت. روحانیت اگر میخواهد مخاطبانش را در جامعه از دست ندهد و با نسل جوان ارتباط داشته باشد، باید مسائل روز را بفهمد، پیگیری کند و برای آنها پاسخی داشته باشد.
وی ضمن اشاره به تأکیدات حضرت امام بر لزوم ارتباط عمیق و قوی روحانیت و دانشگاه، گفت: حضرت امام تأکید داشتند که ارتباط روحانیت و دانشگاهیان باعث پیشرفت کشور و تعالی جمهوری اسلامی خواهد شد و این نشاندهنده دغدغهای است که امام نسبت به این دو قشر داشتند.
عضو هیات علمی دانشگاه مفید همچنین اضافه کرد: در عین حال، روحانیت غیر از اینکه یک سمت رسمی شرح و تفسیر و نگهداری از دین دارد، در واقع زندگی شخصی و عملی روحانیون هم الگوی مردم است؛ لذا روحانیت باید از اخلاق اسلامی، تقوا و دنیاگریزی و از خصلتهایی که باعث ترویج ارزشهای دینی در جامعه میشود، برخوردار باشد. امام میفرمایند روحانی باید چنان باشد که مردم وقتی او را دیدند به یاد رسول خدا بیفتند. هرچه از این آرمان فاصله بگیریم؛ طبیعتا از اسلام ناب محمدی دور شدهایم.
اسلامی که به کور کردن چراغ اندیشه دعوت کند از نظر امام، اسلام آمریکایی است
ادیب در ادامه این گفتوگو، درباره مرزبندیهای اسلام ناب محمدی با اسلام آمریکایی گفت: تعبیر اسلام آمریکایی در واقع متأثر از شرایط زمان و مکان بوده است؛ اما باید دانست که انحراف و کجراهه اختصاص به اکنون که آمریکا در دنیا قدرت برتر است ندارد، بلکه در همان قرن اول اسلام هم تلقی غلط و کج راههای از اسلام را وجود داشت که آن را دیگر نمیشود اسلام آمریکایی نام نهاد و در واقع همان اسلام اموی یا اسلام معاویه است.
وی اضافه کرد: دهه اول انقلاب سالهایی رویارویی و مقابله شدید میان ما و آمریکا بود و بر این اساس، حضرت امام نام این تلقی غلط را که ویژگیهای خاص خود را دارد، اسلام آمریکایی گذاشتند. امروز نیز که این رویارویی کم و بیش استمرار دارد، باید این دو تلقی از اسلام را از هم بازشناخت و تفکیک کرد.
ادیب تصریح کرد: حضرت امام بر وحدت تکیه و تأکید بسیار داشتند و تلقیای که به تفرقه و جنگ میان فرق مسلمانان ختم شود از نظر امام، اسلام آمریکایی است. اصولا چون آن زمان وهابیون تلاش زیادی برای تفرقه و ارتباط وسیعی هم با آمریکا داشتند، شاید یکی از عواملی که امام نام این تلقی را اسلام آمریکایی گذاشتند، همین بود.
وی در ادامه اظهار داشت که «اسلام ناب و اصیل در تفکر امام به تلاش و کوشش اجتماعی و مجاهده و فداکاری برای نیل به ارزشها تأکید دارد» و افزود: اسلامی که به سکون و جمود و رخوت و بیتعهدی در مقابل اجتماع دعوت کند، از نظر امام، اسلام آمریکایی است.
ادیب ادامه داد: اسلام ناب همه عرصههای زندگی انسانی را به فضایل دعوت میکند و اسلامی که عرصه اجتماع را فراموش کند و زندگی را به ساحتی از ساحتهای خود محدود سازد، از نظر امام، اسلام آمریکایی است.
وی افزود: اسلام ناب به حمایت از حق و حقیقت، حمایت از دردمندان و محرومان دعوت میکند و اسلامی که حق را زیر پا گذاشته و محرومان جامعه را فراموش کند، از نظر امام اسلام آمریکایی است.
عضو هیات علمی دانشگاه مفید با بیان اینکه «اسلام ناب به عدالت، رعایت موازین و رعایت قانون دعوت میکند»، گفت: هرگونه تلقی از اسلام که بخواهد قانونشکنی کند و در واقع اسلامی که به قانونشکنی منجر شود، اسلام آمریکایی است. اسلام ناب از نظر امام، اسلامی است که به روشنگری، فهم و بازبودن فضای اندیشه دعوت میکند و اسلامی که به تحجر، تبعیت بیچون و چرا و کور کردن چراغ اندیشه دعوت کند از نظر امام، اسلام آمریکایی است.
وی اضافه کرد: اسلام ناب محمدی اسلامی است که آزادی انسانها و حق و حریم آنها را به رسمیت میشناسد و اسلامی که به استبداد دعوت کند، اسلام آمریکایی است.
امام هیچگاه به ساختارشکنی و برآشفتن فضای بینالمللی دعوت نکردند
وی با اشاره به «مرزبندی میان اسلام ناب محمدی و اسلام آمریکایی در مواجهه با استکبار و طاغوت» گفت: وقتی قرار شد بر اساس حق حرکت کنیم، باید این حق در زندگی عملی ما بازتاب پیدا کند، طبیعی است هر مانعی که بر سر راه حق پیدا شود، از نظر فرهنگ اسلامی طاغوت است. این مانع گاهی در نفس ماست؛ به این صورت که هواهای نفسانی و منیت ما مانع اجرای حق میشود و گاهی این مانع در جامعهایست که در آن زندگی میکنیم که همان قدرت استبدادی و طاغوتی است.
ادیب همچنین اظهار داشت که «گاهی این مانع در سطح جهان و عرصه بینالمللی مقابل حق میایستد» و گفت: این مانع، سلطه جهانی طاغوت یا استکبار جهانی نام دارد. در اندیشه امام، مبارزه با این سلطه به این معنا نیست که ما میخواهیم با همه دنیا بجنگیم؛ بلکه باید در ضمن ستیز با استکبار، در عرصههای دیپلماتیک با روشهای دیپلماتیک پیش برویم و ادبیات و گفتارمان به گونهای باشد که توان نفوذ در جهان را داشته باشد؛ کما اینکه مبارزه با طاغوت نفس، معنایش رهبانیت نیست. باید زندگی متعارف داشت اما در عین حال پاس داشت که طاغوت نفس بر ما مسلط نشود.
وی همچنین تأکید کرد که در عرصه مبارزه با استبداد نیز این معنا مستقر است و گفت: کمااینکه مبارزه با استبداد به معنای فرار از قانون و به هم ریختگی اوضاع ملی و ساختارشکنی در سطح ملی نیست، ساختارشکنی در سطح بینالمللی و مبارزه با هنجارهای بینالمللی هم به معنای طاغوتستیزی بینالمللی نیست.
ادیب یادآور شد: امام ضمن اینکه یک عارف و معلم اخلاق است در عین حال هیچگاه زندگی رهبانی نداشته و مردم را به زندگی رهبانی دعوت نکرده است. در عین اینکه یک مبارز ضد استبداد است، نه تنها پس از انقلاب ساختارهای مستقر در رژیم شاهنشاهی را ویران نکردند بلکه سعی داشتند از آنها به نفع مردم و انقلاب استفاده کنند و خودشان هم هرچه زودتر سعی کردند نظام را ساختارمند کنند. امام در عین اینکه یک مبارز ضداستکبار است، در عین حال هیچگاه به فرار از دیپلماسی، به ساختارشکنی و شعارهای تندی که به برآشفتن فضای بینالمللی منجر شود، دعوت نکردند و خودشان هم عملا این کار را نکردند.
توزیع عوامپسندانه امکانات اگر به دور از اغراض سیاسی هم باشد، تنها جود است نه عدالت
این عضو هیات علمی دانشگاه مفید همچنین با اشاره به نگاه اسلام ناب محمدی به عدالت اجتماعی و دیدگاههای حضرت امام در این زمینه، گفت: عدالت اجتماعی یعنی توزیع عادلانه امکانات کشور، فرصتها، قدرت و منزلت و ثروت که مسلما یک اصل اساسی است و فقدان آن معنای حکومت اسلامی را از میان میبرد؛ در واقع، حکومتی اسلامی است که حق هر کسی به او اعطا شود.
وی تأکید کرد: معنای عدالت در اسلام ناب، توزیع فقر نیست؛ کمااینکه معنای عدالت پخش گداپرورانه امکانات نیست. عدالت به این معنا نیست که ساختار جامعه را به هم بریزیم و خیال کنیم در این مسیر به مستمندان کمک کردهایم.
ادیب، با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین در این زمینه گفت: فردی از حضرت پرسید جود و سخاوت بهتر است یا عدالت، امام علی فرمودند که عدالت از جود و سخاوت بهتر است چراکه جود و سخاوت یک ویژگی موقت و محدود است؛ اما عدالت یک قانون فراگیر است. از همین جا میتوان فهمید عدالتی که امیرالمؤمنین مطرح میکند و قطعا امام هم همین مدنظرشان بوده، یعنی داشتن یک ساختار محکم و منسجم که در آن حق هر کس به او برسد و انسانها امنیت خاطر و آسایش روحی داشته باشند. اما معنای عدالت این نیست که ما هر ازگاهی با روشهای عوامپسندانه شروع به توزیع امکانات کنیم که این مسلما اگر صادقانه و به دور از اغراض سیاسی باشد، نهایتا جود است که در مرحله پایینتری از عدالت قرار میگیرد. قطعا نظام حکومت باید بر عدالت به معنای داشتن نظم، انضباط و برنامههای مشخص استوار باشد.
آنان که با برانگیختن دشمنی علیه نظام فضا را غبارآلود میکنند، مروجین اسلام آمریکاییاند
وی با بیان این مطلب که «مروجین اسلام آمریکایی در شرایط کنونی دو گروه هستند»، گفت: عدهای آگاهانه به نفع این فکر در جهان کار میکنند که طبیعتا آنهایی که به رخوت، فرار از مسئولیت، فراموش کردن ارزشهای اجتماعی دعوت میکنند مروجین اسلام آمریکایی هستند. اما گروهی دیگر که غیرمستقیم به اسلام آمریکایی دعوت میکنند، کسانی هستند که به تندروی، خشونت، ساختارشکنی و از بین بردن هنجارها معتقدند و نمونه بارزش را میتوان در رفتار القاعده و طالبان دید. درست است که این جریان به حسب ظاهر تفنگهای خود را به طرف آمریکا نشانه رفتهاند یا علیه آن شعار میدهند؛ اما در عمل آب به آسیابی میریزند که گندم آمریکا در آن آرد میشود.
ادیب با بیان اینکه در داخل کشور نیز میتوان ردپای این تندرویها را یافت، افزود: در داخل کشور کسانی هستند که به بیتعهدی، رخوت و خمودگی دعوت میکنند و آنان که بر سبیل تندروی، هنجارشکنی و ساختارشکنی میروند و با هیاهو و شعارهای تند و برانگیختن دشمنی علیه جمهوری اسلامی عملا فضا را غبارآلود میکنند، مروجین اصلی اسلام آمریکایی هستند.
تریبون انقلاب باید مختص اندیشه امام نگهداشته شود
وی در ادامه ضمن تأکید دوباره بر اینکه «دو بال و بازوی محکم اسلام ناب محمدی، اصالت و کارآمدی است»، به بیان ویژگیهای جریان تحجر به عنوان خطری که حضرت امام درباره آن هشدارها دادهاند پرداخت و افزود: تحجر عملا بازوی کارآمدی را از کار میاندازد؛ ضمن اینکه خیلی وقتها تحجر، خلوص و صداقت و اصالت اسلام را هم مورد تهدید قرار میدهد. تحجر آن است که به جای دریافت ارزشهای دین و نکات جانپروری که در تعالیم دینی وجود دارد، به قالبهای خاصی که در دورهای دین در آن قالبها عمل میکرده، بپردازیم؛ حال آنکه دین برای همه بشریت آمده و باید آن را جوری فهمید که با همه دستاوردهای بشری و در همه ادوار، بتواند مأموریت و رسالت حیاتبخش خود را به جا آورد.
عضو هیات علمی دانشگاه مفید با تأکید بر اینکه «دین این ظرفیت را دارد که بتواند همزمان با تحولات جامعه بشری، رسالت خود را انجام دهد»، اظهار داشت: تحجر یعنی از بین بردن این ظرفیت و نادیده گرفتن آن و این آفتی است که اگر گریبانگیر ما شود، چون جامعه به فرمان ما عمل نمیکند، عملا باعث به انزوا رفتن دین خواهد شد.
وی در ادامه به وظیفه حوزههای علمیه در تبیین اسلام ناب محمدی و تفکیک آن از اندیشههای انحرافی اشاره کرد و در ارزیابی عملکرد حوزه علمیه در اینباره در طول 30 سال گذشته گفت: واقعیت این است که نسل انقلاب و یاران امام در حوزه های علمیه، همه عمر و توان خود را در مبارزه و سالها را در زندانها گذرانده که به این دلیل، در بدنه حوزه آنچنان که شاید و باید رسوخ نداشتند؛ لذا نوعی گسست و فاصله میان بعضی لایههای تفکر سنتی که از این تغییر و فضای جدید دور بود، و نسل فعال پرتحرک دهه اول انقلاب ایجاد شده بود. اما خوشبختانه در یکی دو دهه اخیر، تا حدودی اوضاع عوض شده و لااقل در نسل جوان حوزه تغییر بزرگی دیده میشود و جوانان بسیاری در میان طلاب حضور دارند که علاوه بر مطالعات بسیار در علوم حوزوی، در علوم دانشگاهی و حوزه های جدید هم صاحب تحصیل، تألیف و نظر هستند.
ادیب تصریح کرد: امروز به یمن انقلاب و به برکت هشدارهای امام، در آن نقطه نگرانکنندهای که حضرت امام به آن حساسیت داشتند، نیستیم و از آن عبور کردهایم، با این حال هنوز هم شرایط ایدهآل نیست و تفکری که به یمن انقلاب اسلامی و اندیشههای امام، از در بیرون رفته، در برخی عرصهها تلاش دارد از پنجره به درون بازگردد.
وی در پایان اظهار داشت: البته مراد سخن این نیست که این تفکر نباید در جامعه وجود داشته باشد و راه را بر آن ببندیم؛ هر فکر و تلقی آزاد است که در جامعه نفس بکشد و خود را معرفی کند؛ ولی به اسم انقلاب نباید خود را معرفی و از بلندگو و تریبونهای انقلاب نباید استفاده کند. تریبون انقلاب باید مختص تفکری نگهداشته شود که امام آن را قبول داشت و به آن در رفتار و عمل پایبند بود.