پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران - سید عماد الدین محمودی: شاید کمتر کسی گمان می کرد که پیچیدن بوی باروت سوخته در سر سرای دانشکده فنی دانشگاه تهران، در ظهر شانزدهمین روز از هشتمین ماه یکی از سیاه ترین سال های تاریخ این مرز و بوم؛ راوی و حاکی حدیث حادثه روزگاری شود که در پی آن جوانانی اهل صداقت و سلامت را رویاند، شوراند، سوزاند و شکوفاند، که نه داعیه رسالتی پیامبرانه داشتند و نه سودای قدرت در سر می پروراندند. نه ردای ریاست بر تن می کردند و نه هاله قداست گرد خویش پیچیده بودند. جوانانی از شور ایمان لبریز و از عشق و امید جاری؛ در جست و جوی اصل و در آرزوی وصل. دانشجویانی که در طی این 60 سال از قربانی شدن و ریخته شدن خون پاک شان به پای آتش بیداد؛ نام شان و یادشان در هر زمانی و در هر زمانه ای و در هر زمینه ای تجسم راستین حقیقت مکتب و جنبشی شد که چه از ورای صلح، و چه به تمسک سلاح، و چه بر سبیل اصلاح؛ در راه مبارزه علیه استبداد، استثمار و استحمار می کوشد.
۱۶ آذر ۱۳۳۲ نقطه عطفی است که در پی آن پرچم مبارزه علیه رژیم استبدادی شاه، از «بازار» به «دانشگاه» منتقل می شود. این بار نوبت جوانان است تا روحیه آرمان گرایانه شان، جانشین منش و روش محافظه کاران کهنسالی شود که کودتای سیاه شاه، نتیجه اعمال تباه شان بود. با شکست حزب توده و استحاله جبهه ملی؛ عملا دانشجویان و جوانان در صف خط مقدم مبارزه قرار گرفتند. اتفاقی که مهم ترین نمودش شکل گیری سازمان های چریکی مسلمان و غیر مسلمان در اواسط دهه 40 از بطن همان دانشگاهی بود که قرار بود مدرنیزاسیون شاه را محقق کند. جوانانی که با طی فراز و فرود های تراژیک سال های دهه 50، تجسم آرمان شان را در چهره کسی یافتند، که «امام روح الله» نام داشت.
پس از پیروزی انقلاب و لزوم بازسازی کشور بر پایه نیروی انسانی، و با توجه به تصفیه کادرهای نظام سلطنتی و شورش ها و آشوب های سال های پس از انقلاب؛ که نتیجه ای جز تلخ کامی ملت در پی نداشت؛ بار اصلی توسعه و پیشرفت بر دوش جوانان افتاد. در طول سال های جنگ و تا پایان دوره حیات امام، دانشگاه مبدا همه تحولات و پشتوانه اصلی آبادانی و استقلال کشور بود.
با پایان دوران جنگ و پذیرش قطعنامه و پس از آن رحلت امام خمینی(س)، فصل جدیدی در دوران حیات دانشگاه گشوده می شد. با آغاز دولت سازندگی، روند گسترش کمی دانشگاه ها آغاز شد. تاسیس دانشگاه آزاد اسلامی و پذیرش گسترده دانشجویان عملا باعث شد تا فاصله میان کف جامعه و دانشگاه کاهش یابد. این امر عملا باعث می شد تا مطالبات دانشجویی به سطح مطالبات اجتماعی نزدیک شود. دفتر تحکیم که از آغاز دوره انقلاب فرهنگی تا اوان دهه 70 یگانه جریان حاکم بر دانشگاه بود، به دلیل تغییرات ساختاری دوره سازندگی دچار تحول می شد. تغییراتی که در برخی مواقع با روحیه عدالت طلبانه دانشجویانی که هنوز آرمان دوران جنگ را در سر داشتند، ناسازگاری داشت.
ابراهیم شیخ، از اعضای شورای مرکزی تحکیم در دهه 70می گوید:«به خاطر دارم که سال ۷۳ بود که بچه های دانشگاه تهران به وسیله آقای فاتح و آقای زاهدیان آن اعتراض را رهبری کردند. در قانون بودجه سال ۷۳ بیان شده بود که اگر دانشجویی یک واحد درسی را مردود شود، باید پولش را بپردازد. بچه های انجمن به شدت اعتراض کردند که با حمایت دیگر دانشجویان همراه شد. در حقیقت این اعتراض به دلیل اینکه به نتیجه رسید، منجر به ایجاد یک خودباوری در میان ما شد. در این اتفاق، در درجه اول بچه های دانشگاه تهران پیشگام بودند و سپس در میان دانشجویان سایر دانشگاه ها اعتراضات شروع شد. این اتفاق حادثه بسیار مهمی بود که نباید از کنار آن ساده گذشت. این اتفاق در واقع نماد مخالفت با سیاست های دولت وقت بود. این اتفاق نشان داد که جنبش دانشجویی و دفتر تحکیم، توان بسیج کنندگی دانشگاهیان و افکار دانشجویان را داراست و می تواند آنان را نمایندگی کند و به حرکت درآورد و همچنین آنان را رهبری کند. در حقیقت این معنای نهفته در پشت این حرکت بود.»
از طرفی در دهه 70 با ظهور ترم جدیدی از روشنفکری دینی، شاهد نوعی تغییر پارادایم در بستر فضای دانشگاه هستیم. مطرح شدن «عبدالکریم سروش» با ایده نقد «قرائت ایدئولوژیک از دین» و عبور از اسلام انقلابی دهه 60؛ زمینه های حرکت از پارادایم «عدالت طلبی» به «آزادی خواهی» را شکل داد. همچنین وقوع انقلاب رسانه ای با ظهور اینترنت و افزایش رسانه های جمعی در این پارادایم شیفت موثر بود. تحکیم که در اوایل دهه هفتاد با رویکردهای عدالت طلبانه ای که دولت میرحسین موسوی که «دولت امام» می خوانندش؛ رویکردهای دولت سازندگی و یقه سفیدهای کارگزارانی را نقد می کرد، در سال های میانی دهه هفتاد با گرایش به «آشتی دین و دموکراسی» که سروش آن را نمایندگی می کرد، شعار آزدی خواهی، توسعه سیاسی و دموکراسی می داد.
مجید فراهانی؛ از دیگر اعضای شورای مرکزی دفتر تحکیم و دبیر تشکیلات تحکیم در سال ۷۶ در باب روند حاکم شدن گرایش آزادی خواهی در فضای دانشگاه می گوید:« کم کم از سال ۷۴ و ۷۵ با تغییر پارادایم فکری انجمن های اسلامی دانشجویان، از «عدالت» به «آزادی» مواجه هستیم. به مرور بحث آزادی های مشروع مصرح در قانون اساسی، بحث دموکراسی خواهی، بحث آزادی اندیشه و اساسا آزادی های سیاسی؛ به مرور بر گفتمان های عدالت خواهی غلبه پیدا کرد. در مقابل هم شاهد شکل گیری جریانات و گروه هایی در مقابل این تفکر در جامعه هستیم. تشکیلاتی که به عنوان «انصار حزب الله» و یا «گروه های فشار» موسوم بودند. به عنوان مثال؛ جریان مدیران آن مقطع به عنوان گروه های فشار رسمی و انصار حزب الله به عنوان گروه های فشار غیر رسمی، با برخورد های خشنی که در محیط هایی دانشگاهی ایجاد می کردند، اجازه بروز و ظهور تفکرات مختلف در سطح دانشگاه ها را نمی دادند. یعنی یا به تجمعات دانشجویان مجوز داده نمی شد و یا اگر هم این تجمعات برگزار می شد؛ ما شاهد بودیم که به صورت فیزیکی حملاتی به این نشست ها انجام می گرفت. به عنوان مثال حمله ای که به همایش ۱۹ مهر ۷۴ در دانشکده فنی دانشگاه تهران که دکتر سروش به عنوان سخنران دعوت شده بود، انجام شد؛ بازتاب گسترده ای در سطح عمومی داشت. یعنی انجمن های اسلامی دانشجویان که به عنوان مثال در مورد بند « د» برنامه بودجه که درباره پولی شدن دانشگاه ها بود، اعتراض می کردند و آن را خلاف عدالت عنوان می کردند، کم کم به این سمت رفتند که مهم ترین چالش هایی که در سطح جامعه وجود داشت؛ بحث آزادی های فکری و سیاسی در سطح جامعه می باشد. به همین دلیل عمده فعالیت هایی که در سطح دانشجویی مشاهده می کنیم، به بیانیه هایی درباره آزادی های مشروع مصرح در قانون اساسی، جلسات تریبون های آزاد در دفاع از آزادی اندیشه در سطح دانشگاه تبدیل می شوند و عملا به وجه قالب فعالیت های دانشجویی تبدیل شد. به شکل خلاصه بخواهم عرض کنم؛ مشخصه اصلی این مقطع گذار از گفتمان عدالت به گفتمان آزادی به عنوان یک تغییر پارادایم در انجمن اسلامی دانشجویان و دفتر تحکیم وحدت است. تفکرات احیاگرانه اسلامی در داخل دانشگاه ها در شکل گیری این چرخش تاثیر فراوانی داشتند.»
با وقوع دوم خرداد، دفتر تحکیم وحدت که مدتی بود به حاشیه رانده شده بود، بار دیگر وارد متن قدرت شده بود. حال آنکه جای پرسش و تحلیل جدی وجود دارد که چطور جریانی که حامل گفتمان اصلاح طلبی و از مولفه های اصلی پیروزی دوم خرداد بود، در کمتر از 8 سال از خاتمی عبور کرد. غلبه نگاه پارلمانی در انجمن های اسلامی سبب حضور طیف ها و سلایق متنوع اعم از نهضت آزادی و جبهه ملی تا نیروهای پیرو خط امام بود. از این رو در سال های حاکمیت جریا ن اصلاحات تحکیم به نوعی دست اپوزوسیون خارج از کشور را در دست افراطیون داخلی و مخالفان دولت خاتمی قرار داد.
مجید حاجی بابایی از اعضای شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت، در باب علل فروپاشی تحکیم می گوید: «من فکر می کنم یک مساله بسیار مهم، باز شدن درب انجمن ها بود؛ یعنی به یک باره انجمن ها حالت پارلمانی پیدا کردند. یعنی حضور همه طیف های فکری ذیل تابلوی انجمن اسلامی، سبب فروپاشی ایدئولوژیک و در مرحله بعد فروپاشی تشکیلاتی شد. زمانی که یک مجموعه همگن و همفکر نباشد و از طرفی هم امکان کادرسازی وجود نداشته باشد، فروپاشی و انشعاب ناگزیر است. عامل بسیار مهم دیگر این بود که فعالیت دانشجویی در این دوره جذابیت فراوانی پیدا کرد؛ یعنی چون فضای جریان دانشجویی به سمتی رفت که افراد فعال آن به سرعت چهره شدند، این عوامل باعث ایجاد رقابت های درونی خشن شد. در واقع یک سری جذابیت های کاذب در این دوره به وجود آمد، درحالی که جنبش دانشجویی نباید این قدر جذاب می شد. ریشه این امر هم به لیست های انتخاباتی دادن و ارتباط با سیاسیون برجسته می رسد، مثلا در «کنفرانس برلین» در کنار سران روشنفکری و سیاسی کشور، رهبران جنبش دانشجویی هم حضور پیدا کردند. این امر باعث بیش از اندازه وزن دار شدن جنبش دانشجویی بود. لذا بسیار آسیب زا بود.»
با این اوصاف آنچه در پی می آید، بیان علل و دلایلی است که در پرتو آن می توان چارچوبی نظری در باب تفسیر و تحلیل علل امتناع بازگشت به ایده سنتی تحکیم را بنا کرد:
یک. هویت ژله ای و تلورانس نظری
کیست که نداند مجموعه انجمن اسلامی در کارنامه خویش، مقاطع پر نوسان و پر چرخشی را پشت سر نهاده؛ به گونه ای که گاه زاویه این چرخش ها به "180 درجه" نیز رسیده است. حاکم بودن گفتمان عدالت اجتماعی و بیگانه ستیزی در اواخر دهه 60، جای خود را به دغدغه حقوق مدنی و استقرار جامعه دموکراتیک در ایران داد. این موضوعات، مجموعه انجمن اسلامی را بدل به شخصیتی کرد که می خواهد همزمان روی 2 صندلی بنشیند؛ حال آنکه از عواقب و تبعات آن نا آگاه است. همچنین ایجاد و برقراری ارتباط نوستالژیک و غیر نقادانه با بسیاری از شخصیت های سیاسی در طول تاریخ معاصر، نوعی سیالیت و انعطاف پذیری فراخ دامنه ای را به وجود آورد، که حاکی از تلورانس نظری انجمن اسلامی است. شاید بتوان نمود عینی و ماحصل این شکاف را قرارگرفتن هویت دینی و ایدئولوژیک در برابر هویت دموکراتیک در طول دهه 80 تلقی کرد.
از مهم ترین شکاف های موجود در انجمن های اسلامی از آغاز شکل گیری دولت اصلاحات تا به امروز شکاف سنتی ـ مدرن است. شکافی که در قالب دفاع از سنت ایدئولوژیک و دینی انجمن های اسلامی، در برابر دفاع از ارزش های دموکراتیک و توسل به قاعده تبعیت از اکثریت در درون تشکیلات جلوه می کند. آنچه که به عنوان سنتز این 2 جریان ( فارغ از نیت ها و انگیزه های طرفین) بر جای مانده است؛ کلاف سردرگمی است که نه نشانی ازدموکراسی و انسجام یک پارلمان دانشجویی دارد و نه اصولا می توان خط مشی اعتقادی و دینی روشنی از آن به دست داد. گویی از پس این دوگانگی چیزی جز برخورداری از نوعی "هویت چهل تکه" برای این مجموعه باقی نمانده است. مساله ای که تحلیل کمی و کیفی آن مسلما در چارچوب و حوصله این مقال نمی گنجد.
دوم. گسستگی مقاصد از واقعیت ها
به اعتقاد نگارنده، انجمن اسلامی نمی تواند در مقام تعیین اهداف و مقاصد؛ درک و فهم روشنی از واقعیت ها و ضروریات فضای دانشگاه و جامعه دانشجویی به دست آورد و مقاصد خود را بر اساس حرکت عمومی جامعه تعریف کند. از این رو اقدام به "واقعیت سازی" و "خیال پردازی" کرده و در فضایی مشحون از خلا ضرورت هایی غیر واقع بینانه و موهوم را در ذهن خود خلق کرده است؛ بنابراین طبیعی است که موضع انجمن اسلامی نسبت به فضای دانشگاه و دانشجویان به نوعی قیم مآبانه و موهوم تلقی شود. لذا انجمن اسلامی توان لازم برای پیشبرد و نمایندگی مطالبات دموکراتیک دانشجویان را نداشته و از ظرفیت ذهنی لازم برای این امر نیز برخوردار نیست. لذا به نظر می رسد وقتی انجمن اسلامی می خواهد با بدنه دانشگاه خط مرزی بکشد، یا آن قدر آمیخته می شود که هویتش را از دست می دهد و یا اینکه به طور کلی به جدایی از دانشگاه می رسد.
واقعیت اینست که دغدغه های انجمن اسلامی، دغدغه عموم دانشجویان نیست و نبود. این امر نه معنای مثبت دارد و نه معنای منفی، اما به نظر می رسد این گسست هویتی و دغدغه ای، سبب از دست رفتن پشتوانه و مشروعیت انجمن اسلامی، از فضای دانشگاه می شود. خصوصا آنکه انجمن اسلامی، در ذهن دانشجویان به نردبانی برای دست یابی به کانون های قدرت و ثروت از طرف اعضای آن تعبیر شود. لذا به نظر می رسد سرنوشت محتوم تنفس در آسمان آرزوها جز سقوط آزاد بر زمین سفت واقعیت برای این جریان دانشجویی نبوده و نخواهد بود. چندی پیش و در جریان کشاکش استیضاح وزیر سابق علوم؛ دکتر فرجی دانا و عدم تمایل دولت به حمایت تشکل های دانشجویی ـ به عنوان مهم ترین پایگاه رأی دولت و رسمی ترین جریان اجتماعی حامی وزیر علوم ـ این پرسش بار دیگر و این بار به شکل جدی تر و عمیق تری اذهان بسیاری را برانگیخت، که چرا با روی کار آمدن دولت جدید؛ باز هم وقعی به نهادهای مدنی در جهت احقاق حقوق دموکراتیک و مشروع دانشجویان نمی شود. در این میان به نظر می رسد بیش از آنکه باید دولت را از این مساله نکوهش کنیم، باید به آن حق بدهیم. چرا که تجربه تاریخی ما نوعی هراس و بی اعتمادی نسبت به دانشگاه را در همه جریانات حاکم به وجود آورده است. به اعتقاد نگارنده پاسخ به چرایی این هراس را باید در اشتباهات استراتژیک نسل قبل تحکیم در رادیکالیزه کردن بی مورد فضای دانشگاه دانست.
سوم. پارادوکس های تئوریک درونی
انجمنی ها سیاست ورزان ناپخته ای هستند که مدتهاست از حل تناقضات نظری درونی خود ناکام مانده اند و همین چاله های نظری مسیر پیش رو را برای حرکت آنها با دشواری های متعددی روبه رو ساخته است. شکاف ها و تعارضات درونی انجمن، گاه به حدی می رسد که موجب ایجاد مرزبندی ها و تحولات داخلی عمیقی در داخل مجموعه گردد. به نظر می رسد مجموعه انجمن اسلامی دچار نوعی مرگ مغزی شده باشد، و به جای قوه عاقله، قوه عاطفه اش فرمان بری کند. وجود نگاه پارلمانی در داخل مجموعه، و اتخاذ رویکرد کالکتیویستی نسبت به عناصر هویتی آن، چنین پارادوکس هایی را طبیعی جلوه می دهد، لذا این نوع نگاه سبب شده است که امروز انجمن اسلامی در فضای کف دانشگاه حل شود و صرفا پوسته سخت خود را حفظ کرده باشد. امری که دیر یا زود با فرض باز شدن فضای داشگاه و جامعه ـ فرض محال که محال نیست ـ قابل پیش بینی به نظر می رسد. آنچه امروز به وضوح در بدنه این مجموعه به چشم می خورد غلتیدن در دامان نوع رادیکالی از رومانتیسم سیاسی و ورود به ورطه ای بدون چارچوب است.
چهارم. تحول در نحوه زیست دانشجویی
حقیقت اینست که سبک زندگی دانشجویان ورودی دانشگاه در سال های اخیر، با نسل های گذشته تفاوت بسیار زیادی پیدا کرده است. به نظر می رسد دانشجویان امروز شرکت در کنسرت را به حضور در برنامه مناظره سیاسی و یا سخنرانی ها ترجیح می دهند. همچنین رفتن به اردوی دانشجویی را بیش از فعالیت تشکیلاتی می پسندند. اصولا شکل گیری حلقه های مطالعاتی جدی در سال های اخیر به تعداد انگشتان یک دست هم نمی رسد. همچنین با توجه به ظهور شبکه های اجتماعی و گسترش و تنوع ارتباطات؛ نشریه های دانشجویی امروز برد بسیار محدودی پیدا کرده اند و اصولا مورد توجه واقع نمی شوند.اصولا در چنین شرایطی می توان انتظار حل شدن انجمن اسلامی در کف دانشگاه را نداشت؟ از طرف دیگر با صنعتی شدن دانشگاه و رشد بی رویه دانشگاه های آزاد، پیام نور و... می توان مفهوم واحدی از دانشجو و جنبش یا جریان دانشجویی ارائه داد؟ آیا می توان با ظهور چنین وضعیتی انتظار کنش و خواست آگاهانه و تمرکز تشکیلاتی داشت؟ آیا اصولا لزومی به تکرار تجربه توام با ناکامی گذشته، آن هم به صورت تقلیدی وعاری از هرگونه نوآوری و بازاندیشی درونی و صرفا از سر گرایشات رومانتیک وجود دارد؟
پنجم. گرایشات پوپولیستی
وجود نگاه پارلمانتاریستی در ساخت و بافت تشکیلات انجمن های اسلامی ناشی از عدم درک صحیح نسبت به تشکیلات و ماهیت آن است. هر چند وجود نارسایی های عمیق و انسدادهای فراوان در ساخت سیاسی کشور؛ اعم از فقدان وجود احزاب و عدم تکوین جامعه مدنی، سبب شده است تا همه دانشجویان منتقد مامنی جز انجمن های اسلامی برای پیگیری دغدغه های خود نیابند، اما بدون تردید نگاه پارلمانی به تشکیلات سبب می شود تا از عمق گرایشات و جهت گیری های مجموعه کاسته شود. لذا سنتز میان جمع کردن همه دانشجویان منتقد وضع موجود زیر سقف کوتاه و محدود انجمن اسلامی و تلاش برای ارائه تصویری کاریکاتوری از ریشه های هویتی آن؛ چیزی جز حرکت در ورطه پوپولیسم نخواهد بود.
به تعبیر دیگر ایجاد نوعی آشتی صوری بین همه جریانات سیاسی اصلاح طلب، به منظور ایجاد فضای جذب حداکثری راوی و حاکی همان پوپولیسمی است که انجمن اسلامی همواره خطر گسترش آن در فضای سیاسی کشور را فریاد می زند. بدون تردید تمسک به گرایشات پوپولیستی بیش از هر چیز به انجمن های اسلامی در طی دهه گذشته آسیب رساند.
سخن پایانی
طنز تلخی است که جریانی که منتقد وضعیت موجود است، خود بدل به نمونه بازتولید شده همان سیستم بشود. مسلما در ورای تعابیر شیرین دفاع از دموکراسی و آزادی، نباید اینگونه تعبیر شود که توتالیترهایی قبضه کردن یک تشکل دانشجویی را در سر می پرورانند. لذا می بایست ساختاری تعریف کرد که مبتنی بر یک استراتژی هدف دار باشد. تدوین استراتژی جدید هنگامی موثر است که کاستی و نقایص را برطرف سازد و افقی شایسته پیش روی مخاطبان خود قرار دهد. آری؛ دل خوش داشتن به الفاظ نوعی ساده لوحی است. در حالی که انجمن اسلامی بیمار و در بستر احتضار افتاده است، عده ای درصدد تکرار تجربه ای شکست خورده و بازی کردن در زمین اغیارند. در زمینه و زمانه ای که انجمن های اسلامی از فقدان حافظه تاریخی و عدم توانایی درتحلیل و نقد گذشته خود رنج می برند، احیای تشکیلاتی آن چون آب در هاون کوفتن است. بدون تردید فرو رفتن در گرداب پوپولیسم و رومانتیسم سیاسی مهم ترین خطری است که امروز در جریان تحول خواه دانشجویی موج می زند و آن را دچار نوعی از حودبیگانگی ـ به تعبیر کارل مارکس ـ کرده است. از این رو تغییر استراتژی مداوم، دور باطلی است که فقط به پیچیدگی بحران آن می افزاید و قادر نیست ادامه حیات آن را تسهیل کند. خود برتربینی و گریز از نقد موجب می گردد تا مجموعه تشکل های دانشجویی در مرحله تعیین اهداف، مطالباتش مغایر با دانشجویان باشد و در مرحله تعیین روش با استمداد از آنارشیسم و عصیان طلبی، به طور طبیعی در انحلال و اضمحلال فرو رود.