جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

میزگرد «دانشگاه، انتخابات مجلس»؛

سلیمانی: ورود جریان دانشجویی به انتخابات اشتباه بود/ سیاسی راد: چارچوب نظری برای فعالیت دانشجویی وجود ندارد/ فراهانی: ورود به انتخابات قهری بود

کد خبر: ۱۱۲۳۳۱
سلیمانی: ورود جریان دانشجویی به انتخابات اشتباه بود/ سیاسی راد: چارچوب نظری برای فعالیت دانشجویی وجود ندارد/ فراهانی: ورود به انتخابات قهری بود

جنبش دانشجویی در ایران سابقه ای تقریبا 70 ساله دارد. 70 سال پر از فراز و نشیب برای این جنبش وجود دارد که نقاط تاریک و روشن زیادی را در خود جای داده است. رفتار فعالان این حوزه به گونه ای بوده که این جریان گاهی در پستی و گاهی در بلندی بوده و هیچگاه این جریان نتوانست به یک ثبات برسد.

به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، سه قطره خون در 16 آذر 32 فضای جنبش دانشجویی را تغییر داد. دانشجو وارد فاز جدیدی از فعالیت ها شد. رفته رفته با نزدیک شدن به سال های ابتدایی دهه 50 پارادایم های این جنبش تغییر کرد. با وقوع انقلاب اسلامی نقش دانشجو پررنگ تر از قبل شد. دانشجویان پیرو خط امام سفارت آمریکا را تسخیر کردند و 444 روز این تسخیر به طول انجامید. دانشجویان در سال های ابتدایی انقلاب شعارشان برقراری عدالت بود، اما دانشگاه بعد از جنگ و استفرار دولت سازندگی و سپس روی کار آمدن دولت اصلاحات با تغییر پارادایم از عدالت خواهی به آزادی خواهی روبرو شدند. نحوه فعالیت دانشجویان در سال های ابتدایی دولت اصلاحات متفاوت از گذشته بود. دانشجویان لیست های انتخاباتی دادند و از سویی، تئوری هایی را در دانشگاه برنامه ریزی کردند که روندهایی را با خود به همراه داشت. برای بررسی تاریخچه سیاسی جنبش دانشجویی و نقش این جریان در انتخابات های اخیر به سراغ 3 تن از فعالان این جریان رفتیم تا این موضوع را بررسی کنیم. داوود سلیمانی عضو اسبق جبهه مشارکت، نماینده مجلس ششم از فعالان دانشجویی در دهه 60 است. دکتر مجید فراهانی نیز از فعالان جنبش دانشجویی در دهه 70 بوده است که امروز بر صندلی دبیرکلی حزب ندای ایرانیان تکیه زده است. علی سیاسی راد نیز از فعالان دهه 70 در دانشگاه است که بیشتر از جنبه تئوری به مطالعه جنبش دانشجویی پرداخته است. به باور میهمانان جنبش دانشجویی در ایران نیازمند باز تعریف و بررسی مجدد در پارادایم ها و اندیشه ها دارد تا بتواند به نقش اصلی خود در دانشگاه برسد. میزگرد پیش رو مجموعه بحث هایی با محوریت"دانشگاه، انتخابات، مجلس" است که از پیش روی شما می گذرد.

*سوال: به عنوان آغاز بحث، با توجه به انباشت تجربه سیاسی و تاریخی جریان دانشجویی؛ چه پیش از انقلاب و چه پس از پیروزی انقلاب؛ به نظر می رسد که جریان دانشجویی، جایگاه و نقش خود در ساخت سیاسی جامعه رابه درستی نیافته است. به تعبیری، جریان دانشجویی نه باید ادامه ساختار قدرت و اهرم اجرایی حاکمیت باشد و نه باید در مقام «اپوزوسیون» نظام فعالیت کند. تجربه ای که دفتر تحکیم وحدت در طول سال های پس از انقلاب، هر 2 را به نحوی از سر گذرانده است. با توجه به این مساله از نظر شما حدود و صغور فعالیت دانشجویی در امر سیاست چیست؟ با توجه به عدم توسعه احزاب و ساختار سیاسی در کشور، جریان دنشجویی تا چه میزان باید در سطح حرفه ای سیاست ورود کند؟

-داوود سلیمانی: البته همانطور که اشاره کردید، در اثر خلاء احزاب و نهادهای سیاسی که حامل گفتمان مردم سالاری و دموکراسی هستند، ما شاهد جایگزینی فعالیت برخی از جریانات و نهاد های غیر سیاسی هستیم که این نهادها جایگزین سازمان های سیاسی حرفه ای می شوند. البته مقصود از سازمان های غیر سیاسی، نهادهایی است که کارکرد اصلی آنها امر سیاست نیست. ضمن اینکه در پاسخ به این سوال باید به زمینه های تاریخی و اجتماعی شکل دهنده جریان دانشجویی هم توجه شود. همانطور که تاریخ هفتاد ساله جنبش دانشجویی نشان می دهد، وضعیت این جریان نسبت به بقیه جریانات سیاسی کشور فراز و نشیب بسیاری داشته است. گاهی فقط رسالت جنبش دانشجویی، رسالت مذهبی بوده است. گاهی هم با ظهور و بروز جریانات متنوع فکری، اعم از چپ مارکسیستی و نیروهای ملی، این تفکرات در دانشگاه بروز و نمود داشته اند. در برخی مقاطع، جنبش دانشجویی رسالتی را که بر عهده یک حزب سیاسی حرفه ای بوده است، به دوش کشیده است. من معتقدم در خلاء احزاب و نهادهای سیاسی، بیشتر مسئولیت فعالان سیاسی را دانشجویان بر عهده داشته اند.

پیش از انقلاب فرهنگی، جریانات متنوع سیاسی در فضای دانشگاه فعال بودند. اینطور هم نبود که تنها این تشکل ها و جریانات، فعالیت صنفی داشته باشند؛ چرا که از سال های ۵۲ و ۵۳ جنبش دانشجویی به معنای اعم و انجمن های اسلامی به معنای اخص و در اثر انشعاب سازمان مجاهدین خلق، کاملا رنگ و بوی سیاسی به خود می گیرد. همچنین دستگیری دانشجویانی که چه با مشی انقلابی و چه با مشی اصلاحی پیش از انقلاب در دانشگاه فعال بودند، به وقوع پیوست، به این مساله دامن زد. بنابراین دانشجو پیش از انقلاب حامل اصلی فعالیت سیاسی است. در حالیکه پیش از این دوره و در دهه های پیشین فضای دانشگاه و جریان دانشجویی بیشتر ایدئولوژیک است. به نظر من نقطه اثر و نقطه عطف ورود جریان دانشجویی به فعالیت سیاسی، با ظهور اندیشمند و روشنفکری چون مرحوم «دکترعلی شریعتی» قابل تعریف است. از اواخر دهه 40 نیروهای مسلمان نگاه سیاسی را به طور عام تر در دانشگاه می پذیرند. هر چند غلبه نگاه و مشی سیاسی را به طور خاص تر مصادف با ظهور و تاسیس سازمان مجاهدین خلق می دانم. جریانی که افرادی چون حنیف نژاد، بدیع زادگان و سعید محسن بنیاگذاران آن بودند؛ بنابراین این جریان، فعالیت سیاسی و سازمانی محدود دارد. رفته رفته و با گسترش اندیشه سیاسی و حضور رهبرانی چون دکتر شریعتی، بعد سیاسی و ایدئولوژیک نیروهای مذهبی، تقویت می شود. همچنین با توجه به ادغام 2 حزب حکومتی «ایران نوین» و «مردم» در حزب «رستاخیز» و فعالیت شاخه دانشجویی این حزب در دانشگاه تقابلی بین نیروهای سیاسی انقلابی و طرفداران رژیم شاه شکل گرفت؛ بنابراین با وجود اینکه رژیم شاه سعی می کرد تا از طریق فعالیت حزب رستاخیز با سوق دادن دانشجویان به سمت مسائل غیرسیاسی، به نحوی از دانشگاه سیاست زدایی کند، اما دانشگاه همچنان سیاسی باقی ماند.

پس از پیروزی انقلاب، از طرفی شاهد شکل گیری نوعی «سیاست زدگی» در دانشگاه هستیم. به طوریکه گروه های متعدد سیاسی که تنها از یک هسته محدود تشکیل شده بودند، اعلام موجودیت و فعالیت می کردند. شاید بیش از ۳۰۰ گروه در بدو انقلاب شکل گرفت. هنگامی که پیش از انقلاب فرهنگی به دانشگاه می آمدیم و با این گروه ها بحث آزاد انجام می دادیم، شاید تا حدود یک سال پس از انقلاب عمده این گروه ها بیان نمی کردند که امام و نظام جمهوری اسلامی را قبول ندارند. هر چند گروه های معدودی مثل فرقان با برخی افراد و نیروها مثل آیت الله مطهری درگیری هایی ایجاد می کردند. چرا که مرحوم مطهری در جریان نگارش کتاب «علل گرایش به مادیگری» تفسیر ماتریالیستی و چپ از قرآن را منافقانه خوانده بود. غیر از این گروه، حتی گروه های مسلح مثل گروه پیکار و فداییان اقلیت، در بیان نظرات و اندیشه آزاد بودند. در حقیقت امام با همه این گروه ها تا زمانی که دست به اسلحه نبرده بودند، مدارا می کرد. چرا که امام معتقد بود همه این گروه ها آزادند و می توانند آزادانه افکار و عقایدشان را نشر دهند. در واقع قبل از انقلاب فرهنگی، فضایی وجود داشت که همه این گروه ها بتوانند فعالیت تشکیلاتی و سیاسی داشته باشند، اما متاسفانه برخی تندروی ها و حرکت های مسلحانه در دانشگاه ها این فضا را بر هم زد. خود من شاهد بودم که در همین دوره از داخل دانشگاه به سمت بیرون تیراندازی می شد. به دنبال این وقایع بود که انقلاب فرهنگی پس از ماجرای تسخیر لانه شکل گرفت. سفارت هم در اشغال نیروهای مسلمان بود. هسته اولیه دفتر تحکیم هم توسط چند دانشگاه در تهران مثل تهران، تربیت معلم، شهید بهشتی، تربیت معلم و صنعتی شریف تشکیل شد. در این مقطع ماهیت جریان دانشجویی در نبود احزاب و تشکل های دیگر، کاملا سیاسی شده بود. تنها تشکلی که پس از انقلاب فرهنگی وجود داشت، انجمن اسلامی دانشگاه بود. هر چند خارج از دانشگاه تشکل هایی همچون سازمان مجاهدین انقلاب فعالیت می کردند، اما محوریت اصلی با دانشگاه بود. لذا با توجه به حمایت امام از دانشجویان پیرو خط امام و بلا منازع بودن این جریان در دهه 60، عملا سبب حضور دانشجویان در ارکان حاکمیت شد.

*با توجه به اشاره دکتر سلیمانی به زمینه تاریخی شکل گیری جریان دانشجویی مسلمان، از نظر شما جایگاه جریان دانشجویی در ساختار سیاسی جامعه باید به چه شکل تفسیر شود؟ چرا که به نظر می رسد دفتر تحکیم بعد از دوم خرداد، مجددا وارد عرصه حرفه ای سیاست می شود، که آسیب ها و آفات زیادی را متوجه جریان دانشجویی می کند. تحلیل شما از این موضوع چیست؟

- مجید فراهانی: در ابتدا سالروز عروج 3 آذز اهورایی که سنبل جریان آزادی خواه هستند، را گرامی می دارم. با توجه به اشاره کامل دکتر سلیمانی به زمینه های تاریخی شکل دهنده جنبش دانشجویی، سعی می کنم به سیر تحول جریان دانشجویی بعد از انقلاب بپردازم. به نظر می رسد پس از پیروزی انقلاب که خواست و آرمان ملت در شعار«استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» شکل می گیرد؛ جریان دانشجویی هم بر اساس همین شعار حرکت می کند؛ چرا که من فکر می کنم جریان دانشجویی یک جریان مستقل از اراده مردم نیست. یعنی مردمی که در طول تاریخ و خصوصا پس از انقلاب شعاری را دنبال می کردند، جریان دانشگاهی هم ادامه حرکت جمعی جامعه در دانشگاه است. یعنی دانشجوبان، به مثابه نسل جوان و روشنفکر حامل گفتمان انقلاب اسلامی، ایده ها و اندیشه های مختلف موجود در جامعه را در دانشگاه نمایندگی می کنند. لذا با ظهور و بروز و غلبه گفتمان های فکری در جامعه، این گفتمان ها در دانشگاه هم غالب می شود. لذا با توجه به شعارهایی که حضرت امام به عنوان بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران تحت عنوان «جنگ فقر و غنا»، «اسلام آمریکایی» و لزوم سازماندهی دیدگاه های مبتنی بر عدالت توزیعی (که دولت مهندس موسوی آن را نمایندگی می کند) فضای حاکم بر دانشگاه هم بر پایه گفتمان «عدالت طلبی» استوار است.در همین راستا دفتر تحکیم وحدت و انجمن های اسلامی سعی بر پیاده کردن این شعار در فضای دانشگاه و مقابله با جریاناتی که به زعم آنان در تقابل با این شعار هستند، دارند.

پس از رحلت امام و همزمان با باز شد فضای جامعه، ظهور و فعالیت روشنفکران دینی، مساله جهانی شدن و از طرف مقابل ظهور گروه های فشار و برخوردهایی که در تقابل با آزادی های مشروع و مصرح قانون اساسی است، عملا شاهد شکل گیری گفتمان «آزادی خواهی» و غالب شدن این فضا، به جای گفتمان عدالت طلبی هستیم. لذا با مطالعه مواضع دفتر تحکیم وحدت و جریان دانشجویی، شاهد گسترش نگرش آزادی طلبی و لزوم برخورد با گروه های فشار و مطرح شدن دیدگاه های مختلف با رویکرد آزادی بیان، پارادایم «آزادی خواهی» بر جای پارادایم «عدالت طلبی» می نشیند. در پرتو همین پارادایم، دوم خرداد شکل گرفت و جریان دانشجویی احساس می کرد برای اینکه بتواند در جریان اجتماعی جامعه جایگاهی داشته باشد، باید جایگاهی در قدرت داشته باشد. به همین دلیل شکل گیری دوم خرداد کاملا مدیون حرکت منسجم دفتر تحکیم وحدت و جریان دانشجویی در جهت این تفکر بود، چرا که جریان دانشجویی هم در معرفی آقای خاتمی و هم در پیروزی وی نقش داشت و عملا مهم ترین پشتیبان فکری ـ اجتماعی جریان دوم خرداد بود.

در پرتو همین نگاه، هنگامی که مجلس پنجم به تقابل با دولت خاتمی برخاست و برخی وزرا را استیضاح و منعزل کرد و عملا مجلس خط مقدم مقابله با دولت بود، جریان دانشجویی احساس می کرد که باید در فرآیند انتخابات مجلس موثر واقع شود. لذا دفتر تحکیم در فرآیند انتخابات مجلس ششم هم تاثیر گذار بود و مجلس ششم هم با رویکرد همراهی با دولت برآمده از اراده مردم و جریان دانشگاهی و کنار زدن مشکلات دولت خاتمی ، در راستای حرکت به سمت مردم سالاری و توسعه شکل گرفت. از این زمان فرهنگ جریان دانشجویی به سمتی رفت که آزادی را به صورت دموکراسی و مردم سالاری ترجمه و تفسیر کرد. در حقیقت مردم سالاری و جمهوری خواهی، عینا بر آمده از شعار بنیادین انقلاب است. بنابراین هر نگاهی که با این شعار زاویه داشت، موجب انتقاد جریان دانشجویی قرار می گرفت.
حوادث نشان داد که دولت مستقر آقای خاتمی تحمل نشد و با بروز بحران های دولت خاتمی و روی کار آمدن دولت احمدی نژاد، عملا همه بافته ها پنبه شد. هر چند این ایده وجود داشت که حرکت دموکراتیک و مردم سالارانه، یک امر بازگشت ناپذیر است. اما عملا این نهال بر آمده از جریان دانشگاهی و اراده مردم، به واسطه عدم پاسداری از آن و بالا رفتن سطح توقعات و استقرار نیافتن این نهال، این حرکت تداوم پیدا نکرد. دولت احمدی نژاد و مجالس شکل گرفته بعد از آن نشان داد که دموکراسی خواهی اگر مبتنی بر ظرفیت های جامعه و نگاه گام به گام در پیاده کردن آن همراه نباشد، به شکست می انجامد. لذا نگاه مستمر و طولانی مدت و تدریجی در راستای دموکراتیزه کردن ساختار حکومت، تنها راه اثرگذاری این تفکر خواهد بود. در حال حاضر به نظر می رسد این نگاه در بدنه جریان دانشجویی، مبتنی بر شناخت ظرفیت ها و موانع موجود حاکم شده است. به طور خلاصه به نظر من جریان دانشجویی را نه به عنوان یک حزب و سازمان حرفه ای سیاسی، بلکه به عنوان یک سازمان عیر دولتی اجتماعی می شناسم؛ سازمان متکثری که نه فقط منحصر در انجمن اسلامی، بلکه همه تشکل های دیگر را شکل می دهد.
آقای دکتر فراهانی به نقش جریان دانشجویی در شکل گیری دوم خرداد اشاره کردند. در مقام آسیب شناسی نقش جریان دانشجویی و تحکیم، در فضای بعد از دوم خرداد؛ به نظر می رسد شاهد بیش از حد فربه شدن جریان دانشجویی در ساحت کلان سیاست هستیم. عاملی که سبب شکل گیری برخورد های قهرآمیز و خشونت بار همچون ۱۸ تیر شد. واقعه ای که به نوعی پاسخ به گستردگی سطح اثر گذاری جریان دانشجویی و حل و فصل منازعات سیاسی از طریق راهبرد های امنیتی است. شما این موضوع را چطور تفسیر می کنید؟

-علی سیاسی راد: به نظر من پیش از پرداختن به آسیب شناسی نقش جریان دانشجویی باید به یک خلاء جدی اشاره شود. به نظر من همچنان یک چارچوب نظری منسجم برای توضیح فعالیت دانشجویی در ایران وجود ندارد. یعنی بیش از روایات تاریخی، چیزی در خصوص تبیین ماهیت جریان دانشجویی وجود ندارد. لذا به لحاظ آکادمیک باید در خصوص جریانی که حدود هفتاد سال یک نهاد موثر در فرهنگ و سیاست و جامعه کشور تلقی می شود، فعالیت جدی صورت گیرد. از طرفی به نظر می رسد این نوع عمل سیاسی که از شهریور ۱۳۲۰ تا به امروز نقش داشته است، به هیچ وجه کارکرد اصلی این جریان نبوده است. علی رغم مدل نظری «جامعه کوتاه مدت» دکتر همایون کاتوزیان که بر عدم وجود و شکل گیری نهادهای سیاسی و اجتماعی دلالت دارد، به نظر می رسد که جریان دانشجویی سیاسی در طی این هفتاد سال به صورت نهادمند شکل گرفته است. همین امروز هم یکی از تاثیرگذار ترین جریانات اجتماعی چه در عرصه عمومی و چه در ساختار سیاسی، همین جریان دانشجویی است.
سومین نکته ای که به نظر قابل توجه است و مجموعه فعالان دانشجویی قدیم و جدید، ظرفیت تفکر به این مساله را دارند، توجه به عوامل توجیه کننده موفقیت است. باید دید چه عواملی در این خصوص نقش داشته است.

نکته بعدی که به نوعی پارادوکس است، معطوف به این نکته است که احزاب و گروه های سیاسی به لحاظ نسلی خیلی محدود بوده است. به طور مثال اعضای نهضت آزادی از دهه چهل تا به امروز تغییراتی نکرده اند. همچنین سازمان مجاهدین انقلاب و حزب موتلفه هم به همین شکل دچار تحول نسلی نشده اند. لذا در خلا احزاب و نهادهای سیاسی، فعالیت دانشجویی که هر چند سال به لحاظ راهبردها و دیدگاه ها دچار تحولات اساسی شده است، بدل به شریک نهادهای سیاسی شده است. یعنی به لحاظ کارکردی این احزاب کارکرد خود را ندارند، اما دانشگاه فعالیت سیاسی منسجم و نهادمند دارد. اگر به این تناقضات به صورت دقیق تر نگاه کنیم، نارس بودن تحقق مدرنیته و عدم رشد توسعه سیاسی توجه ما را جلب خواهد کرد. با این وجود تقریبا در تمام ادوار فعالیت سیاسی جدای از context نیست. منطقی نیست که نیروهای با سابقه و منسجم سیاسی را در نظر نگیریم و عاملیت را به یک جریان آماتور سیاسی بدهیم. در حقیقت جریان دانشجویی در اوج حرفه ای گری هم آماتور است.

بنابراین نمی توان انباشت تجربه سیاسی و اجتماعی نیروهای حرفه ای سیاسی را نادیده بگیریم و عاملیت اصلی را به جریان آماتور دانشجویی دهیم. لذا من فکر می کنم که نمی توان از این منظر خلاء وجود احزاب را منطقی دانست. چون احزابی همچون حزب جمهوری اسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب و نیروهای موتلفه به صورت واقعی وجود داشته اند. تمام نمایندگان مجلس و تمام کابینه به این نیروهای سیاسی وابستگی دارند. لذا استخوان بندی نظام را همین نیروها و احزاب حرفه ای تشکیل می دادند و حتی احزاب فراگیر و توده ای هم همچون حزب توده وجود داشته است. اما احزاب غیر توده ای محصول دوران پس از شکل گیری رسانه های گروهی است. در حقیقت این احزاب غیر فراگیر، مکمل فرآیند ارتباطی افراد جامعه هستند. در این سیستم نقش اصلی جریان دانشجویی، نقش توزیعی است. یعنی بدنه جریان دانشجویی رابط بین نخبگان با توده جامعه است. به همین خاطر با گسترش رسانه ها و چند منبعی شدن منابع خبری، اساسا نوع سازمان دهی تشکیلاتی متحول شده است.

من به خاطر دارم که در دوره دانشجویی خودم، جبهه مشارکت در یک همایشی فعالان دانشجویی را دعوت کرده بودند. در آن همایش همه فعالان نسل پیش از ما نسبت به تشکیلاتی نبودن فعالیت دانشجویی انتقاد داشتند. در حالی که در دانشگاه فشار سنگینی روی انجمن های اسلامی وجود داشت تا درهای انجمن اسلامی باز شود و این نهادهای دانشجویی هاضمه خود را در جذب نیروهای دانشجویی افزایش دهند. لذا سبک سازماندهی ها از حالت سازمان های چریکی و ایدئولوژیک تغییر پیدا کرده بود.

بنابراین اگر از زاویه دیگری به موضوع نگاه کنیم، عوامل دیگری به غیر از خلاء وجود احزاب حرفه ای می تواند توجیه کننده حضور و نقش آفرینی جریان دانشجویی در این سطح باشند، چرا که در تمام این دوران جریان دانشجویی با این احزاب مرتبط بوده است. با توجه به محدود بودن سطح ارتباط نخبگان با توده جامعه، جریان دانشجویی به لحاظ وجود نیروهای فعال، این ظرفیت را داشت که واسط خوبی بین توده و نیروهای نخبه باشد.
مساله دیگری که باید به آن توجه شود، مساله «بالانس هزینه» است. زمانی که مشارکت در فعالیت سیاسی هزینه بالایی دارد، نیروهایی امکان بازی پیدا می کنند و می توانند نزدیک به خطوط قرمز حرکت کنند که امکان بالانس هزینه دارند. فروپاشی و انحلال احزابی مثل مشارکت با مجاهدین انقلاب اسلامی، تبعات و هزینه های سنگینی و غیر قابل جبرانی دارد. اساسا فعالیت دانشجویی از این منظر فعالیت کم هزینه تری است. حتی بسیاری از دانشجویان ستاره دار در خال تحصیل هستند و این اواخر است که برخوردهای حرفه ای تری با دانشجویان صورت می گیرد. از این جهت فعالیت دانشجویی تحرک بیشتری دارد. اما جایگزین کردن یک حزب حرفه ای مثل مشارکت که چند هزار نفر را در استان ها سازماندهی کرد، بسیار مشکل است. اما سازماندهی فعالیت دانشجویی بسیار ساده تر و کم هزینه تر است. بنابراین، این موضوع از مقوله هایی است که به میزانی که هزینه های فعالیت در محیط سیاسی افزایش پیدا می کند، بر خلاف تصور حکومت که جریان دانشجویی را سرکوب کرده است، زمینه های بازگشت و سازماندهی مجدد جنبش دانشجویی را به شکل رادیکال فراهم می کند. شاید بتوان از این منظر هم به مساله نگاه کرد و یک تفسیر جدید از شکل گیری نقش حرفه ای سیاسی دانشجویان صورت بگیرد.

*آقای دکتر فراهانی به مساله تغییر پارادایم از «عدالت خواهی» به «آزادی خواهی» در بطن جریان دانشجویی اشاره کردند. از طرفی با توجه به حضور احزاب در فضای سیاسی، عملا بعد از دوم خرداد، دفتر تحکیم وحدت وارد فضای حرفه ای سیاست می شود. به نظر شما نقاط ضعف خروج جریان دانشجویی از جغرافیای دانشگاه و ورود به فضای انتخاباتی چیست؟

- داوود سلیمانی: من پیش از پرداختن به سوال، اشاره ای به صحبت های آقای سیاسی دارم. در نگاه به جنبش های دانشجویی قبل و بعد از انقلاب، اولا نباید مسائل را تک عاملی بدانیم و در مقام تحلیل نباید نگاه تقلیل گرایانه داشته باشیم. منظور از حرفه ای نبودن احزاب، امری نسبی بوده و مقصود از آن، عدم تاثیر گذاری احزاب نیست. در حقیقت جایگاه ایدئولوژیک و بستر تشکیلاتی منسجم موجود در جنبش دانشجویی در احزاب وجود نداشت. لذا این احزاب بیشتر در چالش با حکومت قرار داشتند.

در واقع در شکل گیری پدیده دوم خرداد، فقط جریان دانشجویی موثر نبوده است. بلکه رسانه ها و سایر تشکل های مدنی که ماهیت نه چندان حرفه ای موجود هم در شکل گیری این جریان موثر بودند. اما عملا دانشجویان رنگ و اثر یبشتری داشتند. چرا که امکان فعالیت بیشتری دارند و زمینه های رشد نگاه شان در جامعه بیشتر فراهم است. از طرفی بدنه اجتماعی قوی تری هم دارند؛ نه فقط به لحاظ تعداد، بلکه حوزه نفوذ بیشتری درند. در واقع دانشجویان به واسطه حوزه نفوذشان کارکرد حزبی پیدا می کنند و عملا تا دورافتاده ترین روستاها هم به دلیل حضور دانشجویان، حوزه نفوذشات قابل تعریف است که از قضا تاثیرگذارند و به عنوان گروه مرجع تفسیر می شوند.

لذا دانشجو در حوزه روستا و شهر خودش مرجع است. بنابراین، تاثیرگذاری بیشتری نسبت به احزاب دارد. مثلا بعد از دوم خرداد، با تاسیس حزب مشارکت، این گستردگی حوزه نفوذ از طریق احزاب هم تامین می شود. در این دوره اتفاقا قصه برعکس می شود. چرا که دانشگاه، متهم به خط گرفتن از احزاب می گردد. لذا می بینید که در یک دوره ای فعالان دانشجویی متهم به «مشارکتی» بودن می شوند و انجمن های اسلامی در این دوره ذیل حزب مشارکت تعریف می شوند که البته به اعتقاد من چنین نبود. در حقیقت این هژمونی از طریق تنها یکی دو حزب فعال ایجاد می شود.

اما ورود دانشجویان به ساحت عملیاتی سیاست، به مثابه حضور در قدرت، کارکردی است که سازمان ها و تشکیلات دانشجویی نباید داشته باشد. هر چند باید مفهوم تشکیلات هم باز تعریف شود.

متناسب با عصر مدرن، نوع تعریف ما از سازمان و تشکیلات باید تغییر کند. امروز گروه هایی در فضای مجازی عملا نقش تشکیلات را ایفا می کنند. اگر چه این محافل با تعریف کلاسیک از تشکیلات، نسبتی ندارند، اما کارکرد بیشتری از آن دارند. تبادل آزاد اطلاعات و ایجاد شرایط رشد در افراد، در این فضاها بیشتر است. پس اگر در آن شرایط جنبش دانشجویی عملی انجام می دهد که در تعریف کلاسیک آن نمی گنجد، اما به مثابه دریچه ای برای ورود تازه به عرصه عمومی است. اما بالاخره احزاب موثر سیاسی شاید پاسخگوی نیازهای جوانان نباشند. به این معنا که توجه چندانی به امر کادر سازی ندارند و از این منظر جریان دانشجویی بدیل مناسبی برای این احزاب است. بنابراین، تحکیم ضرورت ورود به قدرت را در چنین شرایطی احساس می کند، چراکه کسب کرسی های قدرت در ساختار دموکراتیک عملا یکی از پایه های شکل دهنده و تقویت کننده جامعه مدنی است.

من فکر می کنم اگر امروز یک حزب قدرتمندی شکل بگیرد، با توجه به ساختار موجود در بلند مدت نمی تواند به حیات خودش ادامه دهد. چرا که ساختار های توجیه کننده این نظام هنوز شکل نگرفته است. بر این اساس ما نیازمند تغییر ساختار حقوقی و حقیقی در خصوص نظام بندی نهاد های سیاسی و مدنی هستیم، وگرنه می شود یک حزب بزرگی را یک شبه تعطیل کنند و هیچ اتفاقی هم در ساخت حاکمیت رخ ندهد، چون اساسا در نظام های دموکراتیک احزاب در ساختار حاکمیت و قدرت تاثیر گذارند. یعنی در صورت عدم حضور احزاب در قدرت تبعات محسوسی در حاکمیت دارند.

لذا احزاب جایگاه نمایشی ندارند. امروز اگر یک حزبی تعطیل شود یا به حیات خود ادامه دهد، عملا هیچ تاثیری ندارد. این نشان می دهد احزاب نه در ساختار حقوقی به درستی تعریف شده اند و نه در ساختار حقیقی، نهادهای حاکمیتی موظف به پشتیبانی از نهاد های دموکراتیک هستند. قانون احزاب هم چندین سال پیش با یک نگاه محدود صرفا حاکمیتی نگارش شده اند.

خود من در کمیسیون «ماده ۱۰» در جریان آیین نامه های فعالیت احزاب بودم. این آیین نامه ها امروز پاسخگو نیست. مثلا در آلمان رییس مجلس بودجه ی احزاب را بر اساس پایگاه اجتماعی آنان در انتخابات تقسیم می کند و به شکل رسمی جایگاه احزاب در قانون تعریف شده است. حتی سندیکاها این اختیار را دارند که مسئولین دولتی را مورد پرسش و بازخواست قرار دهند. چون حاکمیت می داند این سندیکاها هستند که می توانند در ایجاد تعادل قدرت نقش داشته باشتند، اما ما این را در قانون نداریم.

بنابراین وقتی ساختار حقوقی در مشارکت در امر قدرت وجود نداشته باشد، همه ادعای سهم خواهی خواهند داشت و هر جریانی که بتواند یک پایگاه اجتماعی ایجاد کند، می تواند ادعای حضور و مشارکت در قدرت را داشته باشد. به همین خاطر است که چهره ها به جای ساختار و برنامه در اولویت قرار می گیرند. لذا شما می بینید که خیلی از لیست های انتخاباتی بر اساس یک چهره و نه بر اساس قواعد تشکیلاتی و ارتباطات ساختار یافته بسته می شود. شاید وجود دفتر تحکیم در آن شرایط ناشی از خلاء های قانونی و کارکردی معنا پیدا کرده بود. نکته دیگری هم که باید به این بحث اضافه کرد، معطوف به این نکته است که باید دوره ای را به مثابه دوران گذار از گفتمان انقلابی به گفتمان اصلاح طلبی تلقی کرد. منظور من نفی انقلابی گری نیست، بلکه شرایط انقلابی اقتضائاتی دارد که در آن منتقد جایگاهی ندارد. نگاه انقلابی حامل یک ادبیات جزم گرا و انعطاف ناپذیر مبتنی بر نگاه فرمان برداری است. در حقیقت گذار از فضای انقلاب و جنگ، که متاثر از حضور امام است، زمان بر است. لذا تفکراتی که از دوره دوم سازندگی تا سال ۷۶ شکل می گیرد، دانشجویان در حال ورود به فضای اصلاح طلبی هستند.

- سیاسی راد: آقای دکتر! اینحا یک سوالی قابل طرح است. شما عاملیت را در این انتقال به دانشجویان دادید. اما مسلما این اتفاق بدون وجود تئوری قابل انجام نیست. به نظر من ما باید به اتفاق اصلی که منجر به این گذار شد، توجه کنیم.

- داوود سلیمانی: بله، قطعا ظهور و بروز افرادی مثل دکتر سروش و شکل گیری حلقه های معرفتی جدید نفش موثری در این راستا ایفا کردند. همچنین ظهور ارتباطات جهانی و جهانی شدن، همچنین ظهور عنصر آزادی خواهی و حتی ظهور گروه های فشار در این اتفاق موثر بود.

*آقای فراهانی! همانطور که شما گفتید دانشگاه و جریان دانشجویی در این چند سال گذشته پارادایم خود را تغییر داده است، با توجه به فضای سیاسی کشور در زمان مجلس ششم چه قدر شما ورود جریان دانشجویی به فضای انتخاباتی کشور به خصوص دوره ششم مجلس را درست می دانید؟
از سویی دیگر بعد از مطرح شدن تئوری هایی نظیر تئوری عبور از خاتمی، همان جریان دانشجویی حامی دولت یه سمت این تئوری رفته و در مخالفت از دولت اصلاحات برخاستند. این موضوع چگونه تحلیل می شود؟

- مجید فراهانی: ورود جریان دانشجویی به مسئله انتخابات یک واکنش قهری بود. اینطور نبود که چند دانشجو تصمیم به ورود به انتخابات بگیرند. این موضوع برگرفته از ذات جریان دانشگاهی بود که اتفاق افتاد. ما در ترمینولوژی سیاسی نمی توانیم جریان دانشجویی را مانند یک حزب بدانیم و باید آن را به عنوان یک گروه ذی نفوذ و یا یک مجموعه غیر دولتی و اجتماعی بدانیم.

گروه ذی نفوذ هم بر اساس تعاریف مشخصه های مختلفی دارد؛ آنتونی گیدنز در کتاب جامعه شناسی خودش که مهمترین مرجع کتاب های علوم اجتماعی و رفتاری است در بخش گروه های ذی نفوذ می نویسد گروه های ذی نفوذ وقتی بروز و ظهور پیدا می کنند که یک شکاف یا یک خلاء بین وضع ایده آل و وضع موجود وجود داشته باشد. در حقیقت این گروه ها بر اساس تحلیلی که از آن شکاف دارند تلاش می کنند وضع موجود را به وضع ایده آل نزدیک کنند. وقتی جریان دانشجویی مشاهده می کند که مسائلی در کشور به وجود آمده و شرایط بعد از جنگ است و سازندگی در کشور انجام می شود و در این شرایط عده ای نوکیسه به وجود آمدند و از طرفی وضع عده ای تغییری نمی کند و به واسطه این اتفاقات فریاد دانشجو بلند می شود. در زمان ا حمدی نژاد وقتی جریان عدالتخواه به وجود آمد چرا شکوفا نشد و بروز و ظهور پیدا نکرد؟ چون مابه ازای آن در اجتماع وجود نداشت. با صرف اینکه تبلیغی شود که عدالت قشنگ است که نمی توان جریان سازی کرد. تا وقتی در اجتماع ما به ازای آن وجود نداشته باشد و آن خلاء حس نشود عملا جریان نمی تواند تاثیر گذار باشد.

در مجلس ششم نیز همین اتفاق افتاد. دانشجویان با توجه به اینکه نقش موثری در روی کار آوردن یک دولت داشتند و احساس می کردند که این دولت می تواند آزادی، مردم سالاری و توسعه در حوزه های مختلف را پیگیری کند اما عملا هر 9 روز بحرانی جدید برای آن به وجود می آید. عملا این امکان فعالیت برای آن به وجود نمی آید و عمده مشکلات نیز از طریق مجلس برای آن به وجود می آید؛ جلوی طرح ها گرفته می شد، وزرا به مجلس خواسته می شدند و از این قبیل کار ها که در مجلس پنجم با دولت آقای خاتمی انجام شد و به نوعی مجلس نقطه کانونی مخالفت با دولتی شده بود که دانشجویان احساس می کردند می تواند پیگیر مطالبات آن ها باشد. به همین دلیل فکر کردند که می توانند به دولت در این مسیر کمک کنند.

بنابر این ورود جنبش دانشچویی به مسئله مجلس ششم نه برای سهم خواهی از قدرت و نه بر اساس این موضوع که چون در انتخابات ریاست جمهوری فعال بودند بخواهند در مجلس هم فعال باشند بلکه بر اساس یک خلاء فعال که در جامعه به وجود آمده بود فکر می کردند که می توان این شکاف را با آمدن مجلس ششم حل کرد. به همین دلیل چون با ذات گروه های ذی نفوذی مانند انجمن اسلامی هماهنگی پیدا کرد به همین دلیل این ورود به عرصه انتخاباتی خود به خود جوشید و یک حرکت یک پارچه در کل کشور به شکل خود جوش شکل گرفت که مسئله این شکاف را حل کنند.

در رابطه با رابطه احزاب و تشکل های دانشجویی باید بگویم که ما اگر مزیت های رقابتی تشکل های اجتماعی (من جمله احزاب) در جامعه را بخواهیم بررسی کنیم می توانیم محورهای مختلفی را برای آن در نظر بگیریم. کارتشکیلاتی، نیروهایی با توان تئوریک، برخورداری از رسانه، برخورداری از منابع مادی و انرژی و جوانگرایی تعدای از این این مسائل هستند. به نظر من انجمن های اسلامی و تشکل های دانشجویی به واسطه اینکه نیروی بیشتری را در کشور دارند و گستره آن از روستاها تا شهرهای بزرگ پراکنده است و دانشجویان این تفکرات را با خود به شهر ها و خانه هایشان می بردند و گستره این تفکر بیش از پیش می شود.

بحث دیگر نکته ای است که دکتر شریعتی خطاب به دانشجویان می گوید که شما نعمت محرومیت دارید؛ ایشان محرومیت را یک نعمت می داند. این یعنی اینکه دانشجو از کسی نمی ترسد. یعنی چیزی ندارند که اگر وارد این عرصه شوند از آن بترسند که از دستش بدهند؛ دانشجویانی که چیزی برای ازدست دادن ندارند و جمعی با هم می شوند و به حرکت می افتند.

بحث دیگر این است که این تشکل ها جوان هستند. 40 سال از انقلاب می گذرد و وقتی به احزاب نگاه کنیم میانگین سنی آن ها تقریبا 60 سال است به همین دلیل نهاد های بر آمده از احزاب هم همین اتفاق برایشان افتاده است. در دولت، قوه قضاییه و مقننه و سایر نهاد ها با معدل سنی بالایی روبرو هستیم. ما در کشور با یک قدرت پیر روبه رو هستیم در صورتی که در کشور ما اکثریت زیر 45 سال هستند و بر این اساس به نوعی با حاکمیت اقلیت بر اکثریت در ایران مواجهیم. این درحالی است که ساختار جامعه جوان و این نسل جوان از جدیدترین امکانات ارتباطی برخوردارند.

بنابراین با توجه به بافت اجتماعی و سنی که در کشور وجود دارد دانشجویان که به میانگین سنی کشور نزدیکی بیشتری دارند تاثیر گذاری بیشتری پبدا می کنند. موتلفه، نهضت آزادی و جبهه ملی به خاطر تفاوت نسل و نگاهی که بین آن ها و جامعه وجود دارد نتوانستند تاثیر چندانی در بستر اجتماعی داشته باشند. از سویی دیگر چرا اپوزیسیون خارج از کشور حداقل تاثیر را در داخل کشور دارند؟ زیرا بیشتر این افراد هنوز در حال و هوای دهه اول انقلاب زندگی می کنند و هیچ تصوری از فضای اجتماعی جدید ایران ندارند. در مقابل حرکت های حزبی پیری را در داخل کشور شاهد بودیم که برخی حرکت های حزبی که مقداری این خلاء شکاف نسلی را پر کردند (مانند مشارکت) در زمان خود توانستند تاثیر گذار باشند. انجمن های اسلامی به واسطه اینکه جز اکثریت جامعه بودند توانستند تاثیر گذار نیز باشند.

*در خصوص سئوالی که آقای سیاسی راد از آقای سلیمانی مطرح کردند من می خواستم محوریت بحث رشد کمی دانشگاه در دوران سازندگی را بررسی کنیم. به نظر می رسد در دوران سازندگی دانشگاه با رشد کمی تعداد واحد ها روبرو شد. به نظر می رسد این رشد کمی دانشگاه نوعی مطالبات جدید وارد دانشگاه شود. همان تحکیمی که در زایش دوم خرداد نقش داشته از خاتمی هم عبور می کند. اما در احزاب این اتفاق کمتر مشاهده می شود.

- سیاسی راد: مشارکت هم از خاتمی عبور کرد. موضوعی که وجود دارد این است که هر سه نفر ما در مقطعی فعال در حوزه دانشجویی بودیم، نقش عاملیت این جریان را پررنگ می بینیم و در صحبت هایمان می گوییم ما به این نتیجه رسیدیم که این کار یا این تصمیم را بگیریم. اما این موضوع واقعی نیست؛ در همین داستان مجلس ششم که آقای فراهانی می گویند باید گفت به لحاظ انگیزه ای واقعا همه فعالان جوان نگران سرنوشت اصلاحات بودند و نه فقط در جنبش دانشجویی بلکه در احزاب نیز همین گونه بوده و این دل نگرانی در آن مقطع فقط مختص تحکیم وحدت نبود. در بحث سهم خواهی ها هم باید گفت ما در آستانه دور جدید فعالیت احزاب در کشوریم. اما همه چیز در حال حاضر در برخی از فعالیت ها به هم ریخته است. احزاب می آیند فعالیت کنند تا بتوانند برنامه های خود را پیش ببرند؛ اینگونه نیست که قرار باشد احزاب بخواهند سر سفره نفت بنشینند و آن را بین خود تقسیم کنند و در آخر دکل نفتی گم شود.

بنابراین در زمانی که تحکیم و انجمن اسلامی درگیر مسئله انتخابات شدند اگر بپذیریم این دوستان انگیزه فعالیت داشتند اما به روش ورود آن ها به پروسه انتخابات نقد وجود دارد. چه کسی می گوید برای حمایت از اصلاحات و تقویت مجلس ششم باید حتما کاندیدا و یا لیست می دادیم؟ این موضوع تناقض هایی را هم به وجود می آورد. مثلا این موضوع که چگونه چند دانشجو بالای 200 بیلبورد در سطح شهر در زمان انتخابات داشتند؟ منابع این کار از کجا تامین شده بود؟

موضوع دیگر این است که وقتی کسی می خواهد به انتخابات ورود کند باید بگوید برنامه اش چیست؛ مگر دانشجویان می توانند برنامه اداره کشور بنویسند؟ این مشکل در تحکیم وجود داشت. اما اینکه چرا این اتفاق می افتد من به قسمت دانشجویی آن خیلی کار ندارم. آقای دکتر فراهانی شما می دانید لیست هایی که بسته می شود در سطح رهبری اصلاحات و شورای هماهنگی بسته می شود؟ چگونه می شود که دانشجویان هم در این بین از لیست ها سهم پیدا می کنند. این روش های اشتباهی است که باید بررسی شود. کسانی هم که انتخابات را تحریم کردند فرقی ندارند؛ آن روش هم اشتباه بوده است.

علی القاعده رفتار دانشجویان در این سطح جای نقد دارد و این یک مشکل ساختاری است. من فکر می کنم باید کار حرفه ای سیاسی به نیروهای سیاسی حرفه ای واگذار شود و نقش حرفه ای سیاسی از دوش جنبش دانشجویی برداشته شود.برنامه ریزی و حرکت حرفه ای سیاسی کار دانشجو نیست. کار دانشجویان در این حوزه تحقیقی است مانند دوره ای که تئوری هابرماس به دانشگاه آمد و روی آن بحث هایی نیز شد. اما بعد از مدتی عده ای سعی می کردند مطالبات خصوصی را به فضای عمومی بکشند و این کار اشتباه است. عده ای اینگونه می اندیشند که دانشگاه نباید بگذارد غفلت های تاریخی اتفاق بیفتد. اما همین موضوع هم بد تفسیر می شود. عده ای به جای نقش حمایتی به این فکر بودند که خودشان یک کار را شروع کرده و تا انتها بروند و آن را تحویل دهند.

عملا دانشگاه در بازه ای کار حزبی می کرد و این موضوع باعث می شد نقش دانشجو و جنبش دانشجویی گم شود.خوشبختانه امروز دیگر دانشجویان به دنبال معرفی کاندیدا نیستند و این وظیفه به احزاب تعلق دارد. اما در سال 76 اینگونه نبود. انتخابات شورای شهر تهران دانشجویان کاندیدا داشتند. دانشجوی سیاسی چه کار به اداره شهر دارد؟!

در تکمیل بحث به لحاظ مزیت ها، مهمترین مسئله مسئله ساختن بدیل است. گروه هایی که آلترناتیو دارند بازی را می برند؛ این یک قاعده است. یعنی به گونه ای باشد که زمین بازی حریف را هم تعیین کنیم. در این چند سال برنامه ریزی زیاد شد تا فضای دانشگاه اسلامی شود اما به خاطر اینکه آلترناتیو این امر موجود نبود و بعد از اتفاقات 6 سال اخیر دانشجویان از دین فاصله بیشتری گرفتند. دانشجویان مدل فهم، نوع نگاهشان و حتی جنس شان با فضای بیرون از دانشگاه متفاوت است. اگر بدیل های خوبی از بدیل های موجود که معمولا توسط روشنفکران و احزاب شکل می گیرد شکل بگیرد این افراد به سرعت در دانشگاه می توانستند پیوند بخورند؛ کما اینکه خورده است.

بنابر این مسئله کلیدی این است که دانشگاه همچنان بدیل وضع موجود خودش بود. تعطیلی علوم انسانی در ایران یکی ار مواردی است که در این چند سال برای تغییر فضای دانشجویی عده ای به دنبال آن هستند. مسئله کلیدی از نظر نیروهای منتقد وضع تحکیم و مدرن مسئله علوم انسانی است. در دولت قبل نگاه های منفی زیادی مشاهده می شد اما به نظر من دولت احمدی نژا به سر عقل آوردن اصلاحات را منجر شد.

نتیجه من از این بحث این است که ورود جریان دانشجویی به جریان انتخابات در آن دوره یک اشتباه بود اما به نظرم بعد از آن دوره و اتفاقاتی که در دوران احمدی نژاد افتاد جنبش دانشجویی با بازتعریفی در همان چارچوب دانشگاه می تواند خودش را از نو بسازد.

.............................................................................................

گفت و گو از :سینا رحیم پور- سید عماد الدین محمودی

انتهای پیام

دیدگاه شما