جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

جواد اطاعت در گفت و گوی مشروح با جماران عنوان کرد؛

تشریح دلایل ظهور و افول حزب جمهوری/ کمتر از یک چهارم احزاب مجوز دار فعال هستند/ راهکار ساماندهی نظام حزبی در کشور

تشریح دلایل ظهور و افول حزب جمهوری، نگاه به احزاب اپوزوسیون در نظام های دموکراتیک، احزاب هم باید اصل رقابت در فرایندهای دمکراتیک را رعایت کنند، نظام انتخاباتی ایران نظام اکثریتی 2 دوره ای است، دلایل عدم شکل گیری نظام حزبی کارآمد در ایران، کمتر از یک چهارم احزاب مجوز دار فعال هستند، نظام حزبی با ادغام احزاب سامان پیدا می کند و ... از مهمترین بخش های سخنان جواد اطاعت در خصوص شرایط احزاب و نظام حزبی در ایران است.

کد خبر: ۱۱۰۰۰۸
تشریح دلایل ظهور و افول حزب جمهوری/ کمتر از یک چهارم احزاب مجوز دار فعال هستند/ راهکار ساماندهی نظام حزبی در کشور

جواد اطاعت استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی، فعال سیاسی اصلاح طلب و نماینده مجلس شورای اسلامی در دوره ششم است. او در دوره اصلاحات مدیرکل مطالعات و تحقیقات سیاسی وزارت کشور و- دبیر کمیسیون احزاب و تشکل های سیاسی بود. در کارنامه او تاسیس خانه احزاب ایران در سال 79 نیز به چشم می خورد.

در گفت گویی که خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران با او انجام داده است، تلاش شده است که به تبارشناسی تحزب در ایران بپردازیم و ضمن مرور رفتار حاکمیت با احزاب از مشروطه تاکنون، دلایل عدم پاگیری حزب را در ایران بررسی کنیم. وی دراین گفت و گو ضمن تشریح عوامل مؤثر بر شکل گیری نظام حزبی به انواع نظام های حزبی در جهان می پردازد و نیز از رابطه نظام های حزبی و نظام های انتخاباتی سخن می گوید.

استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی با مرور تاریخی تحزب در ایران، سربرآوردن احزاب را فصلی و مربوط به دورانی می داند که حاکمیت به واسطه خلأ قدرت و افت اوتوریته، فضای تحرک احزاب را ناخواسته فراهم می کند.

وی با اشاره به فعالیت برخی احزاب به اصطلاح فراگیر در ایران از جمله حزب توده، می گوید: فعالیت حزب توده محصول فرایند دمکراتیک نظام سیاسی حاکم نبود و در چارچوب نظامی با رویکردهای دمکراتیک فعالیت نمی کرد؛ بلکه حاصل فروپاشی اقتدار نظام حاکم بود. مضافا اینکه حزب توده به دلیل وابستگی به حزب حاکم شوروی، استقلال عمل داخلی چندانی هم نداشت.

اطاعت همچنین با نگاهی به اولین حزب قدرتمند بعد از انقلاب اسلامی، نظر خود راجع به حزب جمهوری اسلامی را چنین بیان می کند: حزب جمهوری اسلامی متاثر از جامعه توده ای، بسیج توده ای و متاثر از مقبولیت عام رهبری انقلاب بود. در چنین شرایطی حزب به معنای واقعی شکل نمی گیرد. یکی از دلایلی هم که حزب جمهوری نتوانست تداوم حیات بدهد فقدان یک حزب رقیب جدی در مقابل آن بود. نبود رقیب باعث شده بود فراکسیون های موجود در داخل حزب با یکدیگر منازعه مستمری داشته باشند. حزب به معنای واقعی یعنی رقابت، یعنی تکثر. حزب جمهوری اسلامی حزبی بود که تمام ارکان کشور را در اختیار داشت و اصولا در آن شرایط اجتماعی سایر احزاب جایگاهی نداشتند.

مشروح گفت و گو خبرنگار جماران با جواد اطاعت در ادامه آمده است:

حزب مولود دمکراسی و نیازمند فعالان سیاسی معتقد به قواعد و فرایندهای دمکراتیک است

  • حزب و تحزب در جامعه ایران همواره با افت و خیزهایی همراه بوده است. از مشروطیت تا استقرار نظام پهلوی و از نظام پهلوی تا استقرار جمهوری اسلامی احزاب به معنای واقعی در عرصه سیاسی حضور چندانی نداشته است. به نظر شما ریشه های عدم شکل گیری و ادامه فعالیت حزب در ایران چیست؟

- شکل گیری و یا عدم شکل گیری نظام حزبی از عوامل چندی متاثر است. بسترهای اجتماعی، فرهنگ نخبگان سیاسی، ساختارهای حقوقی و فرایندهای حاکم بر نظام سیاسی که ممکن است اقتدارگرا و یا پایبند به آرمان های دمکراتیک باشد. در دوره پهلوی گفتمان های حاکم در دوره پدر و پسرحکومت خودکامه، بروکراتیک اقتدارگرا و کورپوراتیستی اقتدارگرا بود که مانع از فعالیت حزب به معنای واقعی کلمه بوده است. این در حالی است که جامعه توده وار نیز مهمترین مانع تشکیل حزب و نهادمندی سیاسی است.به عبارتی نظام سیاسی، نظام حقوقی و نظام اجتماعی سه زاویه یک مثلث را تشکیل می دهند که در تعامل مستمربا یکدیگر ایفای نقش می کنند. احزاب مولود شرایطی است که این اضلاع سه گانه فراهم می آورند. به عبارتی حزب زمانی می تواند به منصه ظهور رسیده و ایفای نقش کند که در ساختار حقوقی از جمله ساختار نظام انتخاباتی جایگاه و تعریف روشنی داشته باشد.مضافا اینکه فرهنگ سیاسی مردم، نخبگان و فعالان سیاسی زمینه ها و بسترهای لازم آن را فراهم کنند، نه اینکه خود مانعی بر سر تحقق آن باشند. برای مثال باید گفت حزب مولود دمکراسی و نیازمند فعالان سیاسی معتقد به قواعد و فرایندهای دمکراتیک است.

فعالیت احزاب در ایران محصول دموکراسی نبود

  • جایگاه حزب در الگوی حقوقی و نظام سیاسی ایران در قبل و بعد از انقلاب چگونه بوده است؟

- قبل از انقلاب به لحاظ حقوقی نظام پارلمانی حاکم بود و قاعدتا دولت و کابینه باید توسط مجلس انتخاب می شد؛ اما به دلیل گفتمان اقتدارگرای حاکم عملا اینگونه نبود. احزاب تنها در دوره های گذار به خاطره سقوط اتوریته حاکم فعال می شدند و ایفای نقش می کردند. برای مثال در شهریور 1320 با سقوط رضا شاه و به خاطر خلأ قدرتی که ایجاد شده بود تا کودتای مرداد 32 فعال شدند؛ اما این به خاطر وجود فرآیند های دموکراتیک نبود؛ بلکه به خاطر سقوط اتوریته حاکم بود که این امکان بطور مکانیکی فراهم شده بود. چه در صدر مشروطه و چه در دهه 20 شمسی و چه در اوان انقلاب اسلامی که با فعالیت گسترده احزاب مواجه بودیم، هیچ کدام محصول دموکراسی نبودند.

فعالیت حزب توده محصول فرایند دمکراتیک نظام سیاسی حاکم نبود

* در مورد حزب توده هم که ادعای حزب فراگیر بودن داشت چطور؟

- فعالیت حزب توده هم محصول فرایند دمکراتیک نظام سیاسی حاکم نبود ودر چارچوب نظامی با رویکردهای دمکراتیک فعالیت نمی کرد؛ بلکه حاصل فروپاشی اقتدار نظام حاکم بود. مضافا اینکه حزب توده به دلیل وابستگی به حزب حاکم شوروی استقلال عمل داخلی چندانی هم نداشت. سازوکارهای حزبی را رعایت می کرد؛ اما بسترهای اجتماعی و بسترهای سیاسی و حقوقی برای این حزب فراهم نبود. فعالیت آن هم در بهمن 1327 در جریان ترور شاه غیرقانونی اعلام شد و نهایتا بعد از کودتای 28مرداد فعالیت این حزب متوقف شد.

در جوامع دیکتاتوری و هم در جامعه پسا دیکتاتوری انقلابی حزب به معنای واقعی کلمه نمی تواند شکل بگیرد

  • پس با این حساب، نظام پهلوی به هیچ وجه قائل به تحزب و فعالیت احزاب نبود. در سال های قبل از پیروزی انقلاب شاید یکی از شعارهای مطرح شده توسط مبارزین و انقلابیون مربوط به آزادی احزاب و تشکل های سیاسی بود. بعد از پیروزی انقلاب این خواسته به چه شکلی در نظامی که قرار بود مستقر شود، تعبیه شد و بعدها دچار چه تحولی گردید؟

- در انقلاب اسلامی هم بعد از فروپاشی نظام پهلوی، افکار و احزاب مختلف با ایدئولوژی های متفاوت و متعارض سر برآوردند. تعدد احزاب حتی با فعالیت و رقابت بالا در آن مقطع هم ناشی از فضای دموکراتیک نبود. آن فعالیت ها و آن تعدد احزاب هم غیر طبیعی بود که ریشه آن را باید در فروپاشی اقتدار حاکم جست و جو کرد. علاوه بر آن بسترهای اجتماعی نیز که متاثر از انقلاب بود، به دلیل بسیج گسترده اجتماعی در نظام های توده وار، حزب به معنی واقعی نمی تواند شکل بگیرد. اگرچه انتخابات آزاد و رقابت هم وجود داشته باشد ناشی از جامعه توده وار(Mass Society) است. این فضا در جنبش های اجتماعی توده ای و حرکت های انقلابی همیشه ایجاد می شود. در فضای سرکوب قبل از انقلاب جامعه اصطلاحا اتمیزه می شود و اتمیزاسیون اجتماعی زمینه و بستری برای رهبران انقلابی است که با استفاده از آن به بسیج توده ای(Mass mobilization) مبادرت ورزند.

زمانی که اقتدار حاکم تضعیف می شود و رهبران انقلابی پا به میدان می گذارند و شعارهایی می دهند که باعث جذب افراد اتمیزه شده می شود به واسطه کاتالیزور رهبری این افراد سرکوب شده به هم پیوند می خورند و سیل خروشانی از توده ها در خیابان ها و کوچه ها جاری می شود و منجر به سقوط نظام حاکم می شود. مثل بارانی که قطره قطره می بارد و هر کدام از این قطره ها به تنهایی قدرتی ندارند؛ اما به واسطه کاتالیزور جاذبه زمین به هم می پیوندند و سیل خروشان و پرقدرتی را فراهم می آورند. سیلی که توده ها به راه می اندازند نظام مستقر را نابود می کند. در چنین فضایی گرچه نظام حاکم سقوط می کند و آزادی بعد از سقوط دیکتاتور ایجاد می شود، ولی باز خبری از حزب به معنای واقعی به دلیل بسیج اجتماعی در جامعه توده وار نمی تواند وجود داشته باشد. جامعه اتمیزه شده تبدیل به بسیج توده ای شده است. یکی از خصوصیات این بسیج توده ای غلیان احساسات است و در چنین فضایی هم شکل بودن ترویج می شود و اصطلاحا تمایزات گروهی به حداقل ممکن کاهش پیدا می کند. اگر حزبی هم ایجاد شود یا در راستای توده هاست و یا در تقابل و تعارض آن که به دلیل قدرت جامعه توده وار سایر دیدگاه ها به حاشیه رانده می شود و توسط توده ها حذف می گردد.

در چنین جامعه ای اصولا تمایزات گروهی که در جامه مدنی(civil Society) ایجاد می شود، نمی تواند بروز و ظهور یابد. جامعه دو قطبی به معنای منفی ایجاد می شود. شعار اصلی مرگ باد و زنده باد است. تفاوت ها و تمایزات نمی تواند به طور طبیعی و به عنوان یک حق شهروندی ظهور عینی داشته باشد. در چنین شرایطی هم نظام حزبی نداریم. پس هم در جوامع دیکتاتوری و هم در جامعه پسا دیکتاتوری انقلابی حزب به معنای واقعی کلمه نمی تواند شکل بگیرد.

تشریح دلایل ظهور و افول حزب جمهوری

* حتی حزبی مثل حزب جمهوری اسلامی که حزبی فراگیر بود هم در همین قالب تعریف می شود؟

- حزب جمهوری اسلامی هم متاثر از جامعه توده ای، بسیج توده ای و متاثر از مقبولیت عام رهبری انقلاب بود. در چنین شرایطی حزب به معنای واقعی شکل نمی گیرد. یکی از دلایلی هم که حزب جمهوری نتوانست تداوم حیات بدهد، فقدان یک حزب رقیب جدی در مقابل آن بود. نبود رقیب باعث شده بود فراکسیون های موجود در داخل حزب با یکدیگر منازعه مستمری داشته باشند. حزب به معنای واقعی یعنی رقابت، یعنی تکثر. حزب جمهوری اسلامی حزبی بود که تمام ارکان کشور را در اختیار داشت و اصولا در آن شرایط اجتماعی سایر احزاب جایگاهی نداشتند.

تعدد احزاب لزوما به معنای تکثر احزاب نیست

سیطره و گستره حزب حاکم به گونه ای سنگین بود که سایرین نمی توانستند موجودیتی پیدا کنند. در مجلس اول اقلیتی متفاوت فکر می کردند، آن اقلیت نه تنها تکریم نمی شدند که در مواردی توسط دیگر همکاران خود تنبیه هم می شدند. البته تعدد و تکثر احزاب دو مقوله جداست. ممکن است در کشوری تعداد زیادی حزب هم وجود داشته باشد؛ اما تعدد احزاب لزوما به معنای تکثر احزاب نیست. پلورالیسم سیاسی با تعدد احزاب متفاوت است.

  • اصولا حزب در چه جوامعی می تواند شکل پیدا کند؟

- در جوامعی که از نظر اجتماعی، جامعه مدنی در آن قوی است و تمایزات و تفاوت های گروهی، فکری و اعتقادی نه تنها به رسمیت شناخته شده است که مورد تکریم و احترام است و حقوق شهروندی به عنوان یک اصل از جانب افراد، گروه ها و نظام سیاسی حاکم پذیرفته شده است و به آن عمل می شود. جامعه ای که در آن فرآیندهای دموکراتیک از نظر حقوقی و سیاسی بر آن، ساری و جاری است. در جایی که سیاست ها و برنامه ها از خلال رقابت و تکثر سیاسی بروز و ظهور پیدا می کنند، چرخش نخبگان با رویکردها و دیدگاههای متفاوت نهادینه شده است.

در نظام های دموکراتیک احزاب اپوزوسیون هم مثل احزاب پوزیسیون حق فعالیت دارند

  • کار ویژه احزاب سیاسی در این گونه جوامع چیست؟

- احزاب باشگاه های سیاسی هستند، درست مثل باشگاه های اقتصادی و باشگاه های ورزشی که رقابت بین آنها معنی دار است. کار این باشگاه ها تربیت نیرو، ساماندهی ورزشکاران و رقابت های ورزشی است. در باشگاه های سیاسی هم احزاب علاوه بر تربیت نیروها ، زایش و پالایش اندیشه ها و ایدئولوژی ها، ارائه راهکارها برای بهبود روند سیاست ها و برنامه ها و برنامه ریزی برای دستیابی به اهداف از طریق کسب کرسی های نمایندگی است. در چنین جوامعی چرخش قدرت به جریان می افتد و حزب حاکم یا منفردا و یا با ائتلاف با احزاب دیگر اداره کشور را به عهده می گیرد و اگر خوب عمل کرد مدت زمان اداره کشور توسط مردم تمدید می شود، اگر هم خوب عمل نکرد با انتخابات بعدی حزب رقیب جایگزین آن می شود و چنین فضایی فرآیند رشد و توسعه کشور را فراهم می آورد.

در این شرایط احزاب اقلیت هم کار نظارت برحزب یا احزاب اکثریت حاکم را بر عهده دارند. البته احزاب اپوزوسیون هم همان میزانی از حقوق برخوردارند که حزب حاکم. برخی درایران فکر می کنند در نظام های دموکراتیک فقط احزابی که قانونی هستند و سیستم سیاسی به آن ها مجوز می دهد، حق فعالیت دارند. نه! در نظام های دموکراتیک همانگونه که احزاب پوزیسیون حق فعالیت دارند، احزاب اپوزوسیون هم حق فعالیت دارند. ممکن است حزبی با ساختارهای سیاسی موجود موافق نباشد، اما حق دارد فعالیت کند. در کشور فرانسه با وجود اینکه حزبی مثل حزب کمونیست با ساختار حقوقی آن کشور مخالف است می تواند مثل سایر احزاب ،کاندیدا معرفی کرده و برنده یا بازنده شود، ولو اینکه اپوزوسیون باشد. اصلا ممکن است حزبی بنای خود را بر تغییر قوانین موجود بگذارد.

با تفسیر دمکراتیک قانون اساسی ما می توانیم احزاب فعال و اثرگذار داشته باشیم

  • در مدل حکومتی جمهوری اسلامی چه نسبتی بین حزب و نظام انتخاباتی و حقوقی وجود دارد؟ جایگاه تحزب در این نظام چیست؟

- بر اساس تفسیری دمکراتیک از قانون اساسی در نظام جمهوری اسلامی هم می توان احزاب فعال و اثرگذار داشته باشیم، کما اینکه در اصل 6 قانون اساسی، اداره کشور به اتکای آرای عمومی است. در اصل 56 نیز رابطه حاکمیت الله با حاکیمت مردم به خوبی تبیین شده است. اینکه حاکمیت مطلق از آن خدا است و خدا این حاکمیت را به خود مردم تفویض کرده است؛ چون انسان خلیفه و جانشین خدا بر روی زمین است. بر اساس این تفسیر جمهوری اسلامی می تواند یک حکومت دینی دموکراتیک باشد، البته حکومت دینی دموکراتیک با حکومت ایدئولوژیک متفاوت است.

حکومت ایدئولوژیک، حکومتی است که بر آن یک ایدئولوژی خاص حاکم است و بر اساس تفسیر خاصی از آن ایدئولوژی مسائل تفسیر، عملیاتی و اجرایی می شود. مثل حزب کمونیست در شوروی که با یک برداشت و قرائت خاص از مکتب فکری مارکسیسم، شکل گرفته بود. وقتی استالین به قدرت رسید، تمام تفسیرهای دیگری که در مکتب مارکسیسم وجود داشت را سرکوب کرده و کنار می زند. این حکومت در واقع یک نظام ایدئولوژیک بود. در نظام های ایدئولوژیک هم نمی توان احزاب به معنای واقعی داشت. اگرچه دین و انقلاب ها می توانند بستر مناسبی برای ایدئولوژی باشند؛ اما در نظام دینی اگر تفسیرهای متفاوت بتوانند در فرایندهای رقابتی کرسی های نمایندگی جهت اداره کشور را تصاحب کنند می توانیم از دموکراسی دینی هم سخن به میان آوریم.

  • پس تفاوت یک نظام دینی با یک نظام سکولار در این عرصه چیست؟

- در نظام دینی تنها قوانین نباید با قوانین شرع مغایر باشند. بایدها و نبایدهای شرع هم انگشت شمارند، در منطقةالفراغ که حوزه وسیعی را در بر می گیرد، نمایندگان مردم بر سرنوشت خویش حاکم هستند و همانند سایر نظام های سیاسی اقدام می کنند.

در درون احزاب باید اصل رقابت در فرایندهای دمکراتیک رعایت شود

* انگار در جامعه و بین مردم نوعی هراس از واژه حزب وجود دارد، فکر می کنید ریشه این مسئله چه می تواند باشد؟

- اولا هزینه احزاب در مقابل منافع آن زیاد است. اصل بر این است که اقدامات انسان ها مبتنی بر کنش های معطوف به ارزش و فایده است. زمانی که هزینه ها بر فواید آن بیشتر باشد، طبیعی است که انسان ها از ورود به چنین اقدامی پرهیز داشته باشند. در ثانی الیگارشی آهنین حزبی به قول میشلز در برخی از ساختارهای حزبی مانع از فعالیت آزادانه می شود و افراد فکر می کنند که خارج از محدودیت های حزبی بهتر می توانند ایفای نقش کنند. در درون احزاب هم باید اصل رقابت در فرایندهای دمکراتیک رعایت شود و افراد حزبی بتوانند با نشان دادن توانمندی ها و لیاقت خویش در درون حزب خود پیشرفت کنند؛ اما در درون احزاب هم این قاعده به سختی رعایت می شود. علاوه بر اینها حزب یک مقوله وارداتی در کشور ماست و بیگانه ستیزی بر مقوله فعالیت حزبی هم تاثیر داشته است.

در نظام های تناسبی احزاب کوچک تر، اقلیت و زنان هم درپارلمان تریبون دارند

* بحث دیگر اینکه رابطه نظام های انتخاباتی و احزاب چیست ؟

- نظام انتخاباتی اکثریتی موجد نظام دو حزبی است. حالت برنده- بازنده برقرار است. انتخابات در سیستم اکثریتی به طور طبیعی منجر به نظام انتخاباتی دو حزبی می شود. در نظام های انتخاباتی تناسبی، چون هر حزب به نسبت آرای خود در پارلمان حاضر می شود، منجر به تعدد احزاب می شود. البته در نظام های اکثریتی عدد آستانه هم مهم است، کما اینکه در ترکیه عدد آستانه 10 است؛ یعنی هر حزبی که کمتر از 10 درصد آراء را کسب کند از دور رقابت ها حذف خواهد شد. در عین حال کشورهایی هم مثل هلند داریم که عدد آستانه 67 صدم درصد آراء است؛ یعنی در مجلس هلند اگر حزبی در کل کشور بتواند 67 صدم درصد آراء را کسب کند، می تواند یک نماینده به مجلس بفرستد و یک کرسی را اشغال کند. برخی کشورها عدد آستانه انتخاباتی متوسطی دارند، مثل روسیه که هر حزبی کمتر از 5 درصد آرا را کسب کند، از گردونه رقابت ها حذف می شود. در حالیکه باید در نظام اکثریتی ائتلاف ها قبل از برگزاری انتخابات شکل بگیرد، ائتلاف ها در نظام تناسبی در درون پارلمان شکل می گیرد.

نظام های تناسبی و اکثریتی هرکدام ایرادات و مزایایی دارند. در نظام های اکثریتی چون سیستم برنده- بازنده حاکم است، حزب برنده اداره کشور را در دست می گیرد و حزب بازنده وظیفه نظارت را به عهده می گیرد. در نظام های تناسبی که تعدد احزاب در آن حاکم است، در برخی جوامع با بی ثباتی سیاسی مواجه هستیم. احزاب در درون پارلمان باهم ائتلاف می کنند و اگر به هر دلیلی این ائتلاف بشکند، منجر به بی ثباتی سیاسی می شود. در نظام اکثریتی حزب اقلیت چون جایگاهی در عرصه سیاسی نمی تواند داشته باشد، به نظارت و نقد و انتقاد وضعیت موجود و سیاست ها و برنامه های حزب حاکم می پردازد که باعث کاهش خطاها در تصمیم سازی ها و تصمیم گیری ها می شود. در نظام های تناسبی، احزاب کوچک تر و اقلیت هم درپارلمان تریبون در اختیار دارند و گاه در ائتلاف هایی که صورت می گیرد ممکن است جایگاه مهمی داشته باشند.

هم اکنون در شورای شهر تهران که رقابت بین دو جریان اصولگرا و اصلاح طلب وجود دارد، 3 عضو مستقل شورا که ورزشی هستند خیلی تعیین کننده اند. این 3 نفر به طرف هر کدام از جریان ها گرایش پیدا کنند، در تعیین شهردار، رییس شورا و برخی دیگر از مصوبات مهم نقش ایفا می کنند. در نظام های تناسبی احزاب اقلیت هم جایگاه و نقش دارند، اما ثبات سیاسی در معرض مخاطره است. در نظام های تناسبی زنان می توانند حضور بیشتری داشته باشند. اقلیت های قومی- مذهبی می توانند جایگاه داشته باشند. پس نظام انتخاباتی نظام حزبی را کاملا تحت تاثیر قرار می دهد.

نظام انتخاباتی ایران نظام اکثریتی 2 دوره ای است

* نظام انتخاباتی ایران و تحزب چه نسبتی دارد؟

- نظام انتخاباتی ایران نظام اکثریتی 2 دوره ای است. در نظام اکثریتی، ممکن است از اکثریت مطلق تا اکثریت نسبی تفاوت پیدا کند. اخیرا هم مسئله اکثریت یک پنجم در ایران تصویب شده است. هر چه درصد اکثریت پایین باشد، به دلیل اینکه نظام برنده- بازنده ، شدیدتر می شود، سیستم انتخاباتی خشونت آمیزتر می شود. برای مثال اگر در ایران اکثریت مطلق مطرح باشد که در مجلس اول بعد از انقلاب مطرح بود، چون معمولا هیچ حزب و گروهی نمی تواند 1+50 درصد از آرا را در دور اول به خود اختصاص دهد، در مرحله دوم نیاز دارد که بتواند حمایت کسانی را که به مرحله دوم راه پیدا نکرده اند، جلب کند. این موضوع باعث می شود در دور دوم احزاب و یا افرادی که نتوانسته اند اکثریت لازم را کسب کنند با حمایت از نامزدهایی که به دور دوم راه یافته اند در انتخابات مرحله دوم نقش آفرینی کنند و دارای سهم و نقش باشند. این اقدام باعث انسجام، وحدت و همگرایی شده و خشونت ها را کاهش می دهد، ولی اگر به جای اکثریت مطلق اکثریت نسبی برقرار باشد، حزبی که در اکثریت قرار دارد مطمئن است که از احزاب رقیبش بیشتر رای خواهد آورد و در همان مرحله اول انتخاب خواهد شد، لذا دیگر نیازی نمی بیند با احزاب کوچک تر همکاری و یا ائتلاف کند تا بتواند برای دور دوم حمایت آنها را جلب و جذب کند.

فرهنگ نخبگان سیاسی یکی از مهمترین دلایل عدم شکل گیری حزب در ایران است

  • چرا در جمهوری اسلامی بعد از گذشت بیش از 3 دهه هنوز از نظام حزبی کارآمدی و کاملی برخوردار نیستیم. مشکل از کجاست؟

- همانگونه که اشاره شد برخی از مشکلات به فرهنگ سیاسی توده ها و نخبگان سیاسی برمی گردد. فرهنگ نخبگان سیاسی یکی از مهمترین دلایل عدم شکل گیری حزب در ایران است. برخی به تفسیرهای مضیق از قوانین و برخی به عدم حمایت های قانونی از نظام حزبی برمی گردد. جامعه توده وار هم دلیل دیگری است که به آن اشاره کردیم. حزب تنها در جامعه مدنی و حاکمیت فرایندهای دمکراتیک رشد و نمو کرده، بالنده شده و به ثمر می نشیند.

تعداد زیاد احزاب مغایر با فلسفه وجودی احزاب است

  • هم اکنون که تعدد زیاد احزاب در ایران را شاهدیم ارزیابی شما از این شرایط چیست و احزاب سیاسی برای موفقیت چه کار باید بکنند؟

- هم اکنون بیش از 220 حزب دارای پروانه در ایران وجود دارد. خیلی از این احزاب فعال نیستند، ولی 40-50 حزب فعال و نیمه فعال داریم. تعداد زیاد احزاب مغایر با فلسفه وجودی احزاب است، چون یکی از کارویژه های احزاب، اجماع و وفاق است. اگر به کارشناسی که هیچ شناختی از جامعه ایرانی ندارد بگویید در ایران این تعداد حزب وجود دارد، به عمق توسعه نیافتگی سیاسی پی می برد. این درحالی است باشگاه های سیاسی همانند باشگاه های اقتصادی هستند.در باشگاه های اقتصادی انباشت سرمایه موتور محرکه فعالیت های اقتصادی است. همانگونه که در فراگیری علم و دانش هم همین است. لذا در شرایط کنونی انرژی فعالان سیاسی متراکم و انباشت نمی شود و به همین خاطر فعالیت ها هم پراکنده، موازی و خنثی کننده همدیگر است. هم اکنون شاهد هستیم که عمده انرژی فعالیت سیاسی مصروف هماهنگی احزاب با یکدیگر در جریان های سیاسی است در حالی که این انرژی ها باید هم جهت و در جهت دستیابی به اهداف سیاسی متمرکز می شد.

تنها راه چاره ادغام همه احزاب اصلاح طلب در قالب یک حزب قدرتمند است

* برای خروج از این وضعیت پیشنهاد شما چیست؟

- تنها راه چاره ادغام همه احزاب اصلاح طلب در قالب یک حزب قدرتمند است. در این شرایط با تدوین یک اساسنامه قوی و با حاکمیت فرایندهای دمکراتیک و پذیرش اصل رقابت در درون حزب می توان ساختار حزبی را در ایران تقویت کرد. اختلاف نظرهای احتمالی هم در قالب فراکسیون های مختلف در درون حزب می تواند به جریان بیفتند. مثلا ممکن است برخی از اصلاح طلبان به عدالت اجتماعی توجه بیشتری نشان دهند و برخی به رشد و توسعه اقتصادی بیشتر که آنها می توانند در قالب دو فراکسیون در درون حزب فعالیت کنند و راه حل فصل منازعه فکری هم حاکمیت روندهای دمکراتیک از طریق آرای رأی دهندگان در درون حزب خواهد بود. اگر اصلاح طلبان این اقدام را انجام دهند، رقیب آنها یعنی محافظه کاران هم مجبور خواهند شد برای تقویت خود و انباشت و متراکم کردن توان ها و پتانسیل ها راه ادغام را بپیمایند و ما با نظام دو حزبی در ساختار سیاسی ایران مواجه خواهیم شد که در مجموع به نفع کشور و مصالح و منافع ملی خواهد بود.
..........................................
گفتگو از: حسن مخترع

انتهای پیام

دیدگاه شما