سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) از ارتقای ۱۱ پلهای زبان فارسی به عنوان زبان علمی دنیا در مقایسه با سال ۲۰۱۰ میلادی خبر داد و گفت: زبان فارسی در سال ۲۰۱۴ به عنوان هفدهمین زبان علمی دنیا مطرح بوده است.
به گزارش جی پلاس، دکتر محمدجواد دهقانی با اعلام این خبر اظهار کرد: مقام معظم رهبری در دیدار با استادان دانشگاهها در پانزده مرداد ماه ۱۳۹۲ استفاده از پیشرفت علمی برای گسترش و نفوذ زبان فارسی را مورد تاکید قرار داده و اشاره فرمودند که باید زبان فارسی گسترش یابد و نفوذ فرهنگی زبان فارسی در سطح جهان روز به روز بیشتر شود. ایشان همچنین فرمودند کاری کنیم که در آینده، آن کسانی که از پیشرفتهای علمی کشور ما استفاده میکنند، ناچار شوند زبان فارسی را یاد بگیرند؛ اما جایگاه زبان فارسی در دنیای علم چگونه است؟
دهقانی افزود: در نقشه جامع علمی کشور، هشت هدف کلان برای نظام علم و فناوری کشور برشمرده شده که ششمین آن ارتقای جایگاه زبان فارسی در بین زبانهای بینالمللی علمی است. در این نقشه اقدامات مختلفی برای رسیدن به این هدف برشمرده شده است که شامل افزایش پذیرش دانشجویان خارجی، نگارش مقالات علمی تخصصی به زبان روان فارسی، تاسیس رشتههای زبان فارسی در دانشگاههای مختلف دنیا و توسعه و ابداع روشهای سهل و سریع فارسی آموزی میشود، اما آیا گسترش زبان فارسی به عنوان یک زبان علمی در سطح بینالمللی افزایش یافته است؟
سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) گفت: محققان در سرتاسر دنیا از طریق نشریات از آخرین تحولات و دستاوردهای رشته علمیشان مطلع میشوند. نشریات علمی یکی از مهمترین ابزارهای تبادل اطلاعات در دنیای علم امروز هستند، اما هر نشریه علمی ابزار موثری برای تبادل اطلاعات محسوب نمیشود. از مجموع کل نشریاتی که در سطح بینالمللی منتشر میشود، پایگاههای استنادی بینالمللی معتبرترین نشریات را نمایه سازی میکنند، بنابراین این پایگاهها شریان اصلی علمی دنیا را پوشش دادهاند، اما تا چه حد نشریات فارسی توانستهاند در شریان اصلی علم بینالمللی وارد شوند؟
دهقانی تصریح کرد: پایگاههای استنادی علاوه بر نشریات علمی، کنفرانسهای علمی را نیز نمایه سازی میکنند. این کنفرانسها نیز ابزاری برای تبادل اطلاعات در جوامع علمی هستند. پایگاههای استنادی بینالمللی به نمایهسازی محتوای کنفرانسهای علمی میپردازند. سالانه کنفرانسهای متعددی در سطح کشور برگزار میشوند، اما چه تعداد از این کنفرانسها در پایگاههای بینالمللی همانند نظامهای استنادی نمایه سازی میشوند؟
وی افزود: هر چند امروزه زبان انگلیسی زبان اصلی علم محسوب میشود، اما کمیت تولید علم به زبان فارسی در پایگاههای استنادی بینالمللی رشد داشته است. این کمیت شامل مجلات علمی و همچنین کنفرانسهایی است که به زبان فارسی تولید و در پایگاه استنادی بین المللی نمایه سازی می شوند. بر اساس اطلاعات پایگاه استنادی اسکوپوس تا تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۹۴، جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۰۵ رتبه ۲۸ دنیا را از لحاظ تعداد مدارک منتشر شده به زبان فارسی در اختیار داشت. هر چند این رتبه در سال ۲۰۰۹ به رتبه ۳۰ تنزل پیدا کرد، اما از سال ۲۰۱۰ کمیت تولید علم منتشر شده به زبان فارسی روندی صعودی داشته، بطوریکه در سالهای ۲۰۱۰، ۲۰۱۱ ، ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ به ترتیب جایگاه زبان فارسی به رتبههای ۲۹ ، ۲۴، ۲۲ و ۱۷ ارتقاء یافته است. همچنین در سال ۲۰۱۴ زبان فارسی از این حیث رتبه ۱۷ دنیا را در اختیار دارد. زبان فارسی از ابتدای سال ۲۰۱۵ تاکنون نیز رتبه ۱۵ را دارد که البته این آمار نهایی نشده است.
رئیس مرکز منطقهای اطلاعرسانی علوم و فناوری (RICeST) گفت: نباید نادیده گرفت که تقریبا سهم زبانهای غیرانگلیسی در مقایسه با زبان انگلیسی از کل تولیدات علم بینالملل اندک است و از سهم زبان انگلیسی در طی ده سال گذشته نه تنها کاسته نشده است، بلکه این سهم افزایش نیز یافته است. در سال ۲۰۰۵ از کل تولیدات علم دنیا، ۸۷ درصد به زبان انگیسی تولید میشد، اما این میزان در سال ۲۰۱۴ به ۹۲ درصد افزایش یافته است. زبان چینی دومین زبان علمی دنیا است و به طور متوسط چهار درصد تولید علم دنیا به زبان چینی است. زبان اسپانیایی و آلمانی بعد از زبان چینی رتبههای بعدی را در اختیار دارند. هر چند سهم زبان اسپانیایی از سال ۲۰۰۵ تاکنون یک درصد از کل تولیدات علم دنیا بوده است، اما زبان آلمانی افت یک درصدی را نشان میدهد. در سال ۲۰۰۵، دو درصد تولیدات علم دنیا به زبان آلمانی بود، در حالیکه در سال ۲۰۱۴ یک درصد تولیدات علم دنیا به این زبان تولید میشود.
وی گفت: سهم زبان فارسی از کل تولیدات علم دنیا از ۰٫۰۱ درصد در سال ۲۰۰۵ به ۰٫۰۶ درص در سال ۲۰۱۴ ارتقاء پیدا کرده است. در سال ۲۰۱۴ سهم زبان عربی از تولیدات علم دنیا ۰٫۰۱ درصد بود، این در حالی است که سهم این زبان در سال ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ حدود ۰٫۰۳ درصد بوده است، بنابراین به نظر میرسد کشورهای عربی این مسئله مهم را در سیاستهای علمی خود نگنجاندهاند. علاوه بر این، در سال ۲۰۱۴ سهم زبانهای نروژی، اوکراین، مجارستانی، اسلوونی، دانمارکی، اسلواکی، بوسنی، لیتوانیایی، رومانیایی و فنلاندی از زبان فارسی کمتر شده است.
دهقانی در ادامه خاطرنشان کرد: از سال ۲۰۰۵ تاکنون تعداد هفت هزار و ۲۴ مقاله علمی به زبان فارسی در پایگاه استنادی اسکوپوس نمایه سازی شده است که با توجه به تعداد ۲۹۸ هزار و ۹۱۸ مدرکی که از جمهوری اسلامی ایران در این پایگاه نمایه سازی شده است، باید گفت سهم زبان فارسی ۲٫۳ درصد از کل تولیدات علم کشور بوده است. در سال ۲۰۰۵ تعداد ۲۲۶ مقاله به زبان فارسی در سطح بینالمللی منتشر شده بود، اما این میزان در سال ۲۰۱۳ به تعداد یک هزار و ۵۱۴ مورد افزایش یافت که برابر با ۳٫۷ درصد از کل تولیدات علم کشور در سال ۲۰۱۳ است. ۶۴ درصد از علمی که به زبان فارسی تولید شده و در پایگاه استنادی اسکوپوس منتشر شده است، متعلق به ۱۰ نشریهای است که در کشور منتشر میشود. این مجلات بینالمللی مقالاتی منتشر می کنند که زبان آنها فارسی است.
دهقانی در پایان گفت: به نظر میرسد علیرغم رشد زبان فارسی به عنوان زبان علم بینالملل، کشور نیاز دارد تا گامهای بزرگی در این زمینه بردارد. یکی از مناسبترین راههای عملی برای گسترش زبان فارسی سرمایه گذاری در صنعت نشر حرفهای است. سیاستگذاری به منظور تشویق نشریات و کنفرانسهای علمی فارسی یکی از راههای توسعه زبان فارسی به عنوان زبان علم است. بازار نشر علم دنیا یک بازار انحصاری است. تنها هفت ناشر بینالمللی بیش از ۵۰ درصد مقالات دنیا را منتشر میکنند، بنابراین توسعه زبان فارسی به عنوان زبان علم بینالمللی نیازمند سرمایه گذاری، برنامه ریزی، آموزش و تشویق مولفههای اثرگذار در نشر علم است.