جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

بخش سوم؛

گزارش جی پلاس از درسگفتار تحلیل انتقادی گفتمان: ایدئولوژی را چگونه در متون خبری بیابیم؟

کد خبر: ۳۸۴۱۲۶
گزارش جی پلاس از درسگفتار تحلیل انتقادی گفتمان: ایدئولوژی را چگونه در متون خبری بیابیم؟

بخش سوم درسگفتار دکتر امیرعلی نجومیان با عنوان تحلیل انتقادی گفتمان که در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد به نظریه فرکلاف می پردازد.در بخش اول، این زبان شناس به تعاریف مبانی اصلی و مفاهیم بنیادی گفتمان شناسی«سوژه ،قدرت ،زبان و قدرت» و نسبت بین اینها می پردازد. در بخش دوم هم به تعریف گفتمان از دیدگاه نظریه پردازان اصلی این مفهوم مانند فوکو و هالیدی و... همچنین به ارائه روشهای اصلی و تفاوت های تحلیل گفتمان و تحلیل انتقادی گفتمان می رسد.

نجومیان در این بخش چارچوبی دقیق و روش شناسیک برای تحلیل انتقادی متون ارائه می هد که بیشتر با استفاده از روش تحلیلی فرکلاف با رویکردی کاملا کارکردی و کارگاهی و با استفاده از مثال هایی زنده از اخبار و آگهی های تصویری توانسته است شیوه ای عملیاتی برای تحلیل متون آموزش دهد.

متن زیر مشروح این درسگفتار است:

فرکلاف در کتاب تحلیل انتقادی گفتمان به صورت عملیاتی نحوه و اصول این روش تحلیلی را در متون مختلف نشان می دهد او در واقع تحلیل گفتمان را با دستور زبان شناسی هالیدی پیوند می زند؛وی یک ساختار سه بعدی برای تحلیل متون ارائه می دهد:

«توصیف یا متن»که به ایدئولوژی ها ،سوگیرایی یا پیش داوری های درون متن می پردازد.

«تفسیر یا عمل گفتمانی»که به ایدئولوژی تولید و دریافت متن می پردازد که چگونه و در چه شرایطی یک متن توسط پدیدآورنده تولید شده و در چه شرایطی هم خوانده شده است.

«تبیین یا عمل اجتماعی» که متن را در زمینه گفتمانی اجتماعی کلانی که قرار دارد،بررسی می کند و آن را نسبت به گفتمان ها و ارزش ها و نهاد های امروز جامعه می سنجد.

سطح توصیف یا متن

در این سطح از تحلیل واژگان آغاز می شود که واژه ها دارای چه ارزش هایی هستند؛ارزش های تجربی ،رابطه ای ،بیانی و بعد در مرحله دستور ارزشهای تجربی ،رابطه ای و بیانی ،یعنی در هر مرحله از واژگان به دستور و بعد به ساخت های متنی بزرگ تر این ارزش ها را پیدا می کند ،مثلا کلمات یا جملات دارای چه ویژگی هایی هستند ،آیا جملات با همدیگر ارتباط منطقی دارند؟ایا در مقابل هم قرار می گیرند؟

در این کتاب مثالی فرکلاف آورده است که از یک خبر آمده است:«کارخانه های بی حفاظ کارخانه های سنگ میدل بارو همچنان با ریختن سنگ مشکل ایجاد می کردند.»

در این جمله که از یک خبر آمده است ما می بینیم اتفاقی رخ داده است که در سطح شهری باعث بروز یک مشکل شده است اما عاملیت این مشکل به کامیون ها منتسب شده است. اینجا خبرنگار کار ظریفی که در سطح جمله انجام داده است عاملیت اصلی را در متن پنهان کرده است،ایدئولوژی اینگونه خود را در متون خبری نشان می دهد.

مثال بعدی مکالمه ای بین معلم و شاگرد است:

معلم:پیش از آنکه هوا به ریه های شما برسد از کجا عبور می کند؟

شاگرد:از نای خانم.

معلم:از نای عبور می کند.حالا کسی می تواند نام دیگر نای را به یاد آورد؟

شاگرد: تراشه

معلم: تراشه .بسیار خوب.

این مثال را فرکلاف آورده و می نویسد در این مکالمه کسی که بحث یا مکالمه را آغاز می کند همیشه معلم است. معلم وقتی سوال می کند شاگر جواب می دهد، شاگرد تنها زمانی می تواند جواب دهد که سوالی از او پرسیده شود و هر سوال او توسط معلم تایید یا تکذیب می شود و اجازه داده می شود که آیا او در ادامه پاسخ بعدی را بدهد یا نه.

فرکلاف توضیح می دهد که چگونه زبان در همین مکالمه خیلی ساده که از نظر ما شاید خیلی خنثی به نظر برسد سازوکار قدرت خود را نشان می دهد و یک نوع نوبت دهی ایجاد کرده است یعنی شاگرد در نوبتی به او داده شده اجازه می یابد در یک حیطه ای صحبت کند.

سطح تفسیر یا عمل گفتمانی

بعد دوم تحلیل انتقادی گفتمان فرکلاف تفسیر است.در اینجا تمرکز روی این است که:

۱-متن در چه فضای گفتمانی ای تولید شده است و تولیدکنندگان و پدیدآورندگان متون مختلف به چه فضای گفتمانی ای تعلق داشتند و چه قصد و نیت و پیش داوری های ایدئولوژیکی در زمان تولید متن وجود داشته است.

۲-این متن در زمانی که مخاطب آن را می خواند چه واکنش های گفتمانی یا ایدئولوژیکی را در او ایجاد می کند و تا چه حد واکنش های گفتمانی مخاطب را تایید یا تکذیب می کند یا مخاطب در مقابل آن چه واکنشی نشان می دهد.

مثال زیر قسمتی از خبر مراسم عروسی شاهزاده آندرو با سارا فرگوسن در انگلستان است که در مجله ای چاپ شده است.حالا می خواهیم ببینیم این خبر واجد چه مفاهیم ایدئولوژیکی است و چگونه می شود آن را در این سه بعد تحلیلی فرکلاف تحلیل کرد.

«آیا آن روز روزی زیبا نبود ،خورشید برآمد و جمعیت پرشور گرد هم آمدند در مرکز این جمعیت سارا و آندرو شادی و مسرت خود را به هر سو می پراکندند و این روز را به روزی به یاد ماندنی برای ما و حضار تبدیل کردند احتمالا به همراه نیمی از جمعیت جهان من شاهد آن مصاحبه تلویزیونی جذاب در شب پیش از ازدواج بودم و با سرگرفتن ازدواج آنها بسیار خوشحال شدم.آن دو به زیبایی مکمل همدیگر اند،در شوخ طبعی و شادمانی شخصیت شان و در احساس مسئولیت شان نسبت به آینده.بدون تردید سارا تمامی ضروریت های مربوط به موقعیتی را که به عنوان همسر یک افسر دریایی و به عنوان یک دوشس سلطنتی به عهده گرفته است را می فهمد هرچند که همچنان حرفه خود را نیز حفظ می کند.این موضوع مطمئنا در تاریخ سلطنتی می بایست مورد منحصر به فردی باشد اما در عین حال چه هماهنگی جالبی با زندگی و مناسبات معاصر دارد.»

فرکلاف درباه این متن می گوید اول از همه این یکی از متونی است که درونش پر است از پیش داوری ها؛یک خبرنگار موقعیتی را ترسیم می کند ولی تمام این موقعیت را بر اساس پیش داوری ها ترسیم می کند از این مهمتر واکنش های مخاطب را از پیش تعیین می کند یعنی وقتی خبرنگار می گوید این ازدواج با شکوه است ما هم باید احساس کنیم که حتما با شکوه است پس این باشکوه بودن را برای مخاطب از پیش می سازد.

شما در بسیاری فیلم های کمدی غربی می بینید خیلی جاها صدای خنده جمعیت می آید که می دانید این خنده ها توسط دستگاه گذاشته شده است ،این خنده ها هم در واقع همین کارکرد را دارد یعنی برای مخاطب سرنخ هایی می دهند که اینجا جای خنده داری است و لزوما باید بخندی.ملاحظه کنید که ساخت های گفتمانی درون متن با مجموعه ای از تفسیرها و دریافت های مخاطب ار جاهایی با هم مچ می شوند.

فرکلاف می نویسد:«در بین پیش فرض های این متن موارد زیر قابل ذکر هستند"روز زیبایی بود،جمعیت پرشور بود،آنان شاد و خوشحال اند،آن مصاحبه تلویزیونی جذاب بود،آنها یکدیگر را تکمیل می کنند،در کنار یکدیگر شادمان هستند،نسبت به آینده احساس مسئولیت می کنند و..."این قطعه از نظر شمار پیش فرض ها استثنایی است و این بر حسب طبیعت موضوع و شمار افرادی است که این افراد را از طریق تلویزیون نظاره کرده اند.»پس اینجا رابطه ای محکم بین تولید متن و دریافت متن یا مخاطب وجود دارد،تولید متن با دریافت آن اگر همخوانی داشته باشند این گفتمان به طور موثر عمل می کند و اگر این همخوانی وجود نداشته باشد دچار سکته می شود.

سطح تبیین یا عمل اجتماعی

در بعد سوم که رابطه متن با ساختارها و زمینه اجتماعی گفتمان و همینطور رابطه گفتمان ها با فرآیندهای مبارزه و مناسبات قدرت است.در اینجا بحث بر سر عوامل اجتماعی ،ایدئولوژی ها و تاثیرات آن است یعنی این بعد به دنبال این است که این متن به عنوان یک متن گفتمانی در یک بستر کلان تر اجتماعی چگونه عمل می کند و دارای چه مناسباتی است و با آن گفتمان های مسلط چه ارتباطی دارد.

یک آگهی تبلیغاتی تلویزیونی درباره پودر لباسشویی دریا در افغانستان که مربوط به حدودا ۶ یا ۷ سال پیش است را اگر در سه بعد فرکلاف تحلیل کنیم ابتدا در بعد توصیف ما با یک نظام نشانه ای زبانی طرف هستیم که در آن کار مهم زن ها به طور مشخص شستن رخت ها است و قرار است برای این کارشان کمکی از طریق این ماده«پودر لباسشویی»به آنها شود که بتوانند کارشان را درست انجام دهند. دومین نکته این متن در بعد توصف بحث نوبت دهی است؛در این آگهی هم مرد وجود دارد هم زن،مردها در حال گفتگو نشسته اند که در پایان یک مرد است که می آید پودر را جلو می آور،د با دوربین صحبت می کند و آن را معرفی می کند؛یعنی مردها هستند که در نهایت باید چیزی را تایید کنند و به تعبیری مرد ها در این متن دست بالاتری را از نظر گفتمانی دارند.در این آگهی می بینیم که در دو پلان مردها می آیند و در هر دوبار به صورت جداگانه نه با زن ها رو به دوربین با مخاطب صحبت می کنند پس آنها هستند که زبان رسمی یا تایید کالا را مطرح می کنند.

در بعد دوم به جریان و سازکار گفتمانی ای که این متن را تولید می کند،می پردازد.در این آگهی یک تضاد یا تنش گفتمانی اتفاق افتاده است؛یک کالای تولید ایرانی به دو گونه متفاوت در تلویزیون ایران و افغانستان در جریان تولید متن یعنی پدیدآورندگان آنها در دو گفتمان مختلف «گفتمان مسلط ایران و افغانستان» چگونه دو متن متفاوت تولید کرده است.حالا به دریافت کنندگان متن می رسیم.ما می بینیم در ایران اینگونه تبلیغات از ظرافت بیشتری برخوردار است یعنی سعی می شود به این موضوع توجه نمایند که ممکن است در جایی به زن ایرانی بر بخورد در حالی که در افغانستان برای تولیدکننده مقداری سهل تر است دلیلش هم این است که مخاطبان این دو متن متفاوت هستند.

در یک شکل گسترده تری هم می شود هر یک از این گفتمان ها را با گفتمان مسلط جامعه خودشان نه گفتمان تولیدکنندگان آن بلکه گفتمان مسلط جامعه ایران و افغانستان مقایسه کرد.

مثال بعدی مربوط به پوستر فیلم "بوی کافور ،عطر یاس" از بهمن فرمان آرا است. این فیلم که در سال ۱۳۸۱ تولید شد روی پوسترش که به فرم یک آگهی ترحیم به همراه عکس خود فرمان آرا طرح شده بود نوشته بود:«آگهی ترحیم،بدین وسیله به اطلاع دوستان و آشنایان به سرنوشت فیلم بوی کافور و عطر یاس می رساند مراسم یادمان این اثر در سینماهای... برگزار می شود.»

در بعد توصیف اینجا هم ما با یک متن روبه رو هستیم که مجموعه ای از پیش داوری های ایدئولوژیک دارد به گونه ای که از کلیشه های معمولی پوسترهای تبلیغاتی سینمایی استفاده نکرده است نه تنها استفاده نکرده است بلکه درست عکس آن را عمل کرده است درست تر بگوییم نظام گفتمانی این متن درست در برابر و مخالف نظام گفتمانی داخل متن است،به تعبیری یعنی دیدن این فیلم تماشا نیست بلکه رفتن به مراسم سوگواری است.

حالا چرا تولید کننده این حرف را میزند؟ به محض اینکه این سوال را می کنیم وارد بعد تفسیر شده ایم یعنی همان جریان تولید و تفسیر متن.این قسمت تحلیل به ما می گوید یک فیلمساز در یک جریان گفتمانی نسبت به شرایط هنرمندان در جامعه معترض است و متنی را تولید کرده است که برای او نمایش فیلم نوعی رفتن به مراسم ترحیم است.در مقابل برای مخاطب یا مفسر هم نوعی پیش داوری گفتمانی ایجاد می کند یعنی به او می گوید بیا و در حین دعوت از او کمک هم می خواهد ،چون اینجا کلمه «سرنوشت» مهم است که بار گفتمانی بسیار قوی ای دارد یعنی اگر شما بیایید این فیلم را تماشا کنید شاید امکان تداوم فیلمسازی در من وجود داشته باشد ولی اگر نیایید ممکن است من شکست بخورم و دیگر این امکان میسر نشود.

در نهایت در بعد سوم می توان این فیلم را در یک فضای گفتمانی کلان تر و شرایط اجتماعی ایران مورد بررسی قرار داد و گفت این نوع پوستر فیلم در چه مناسبتی با فضای جامعه هنری ایران است و چه چیزی درباره وضعیت هنر و جامعه هنری ایران می گوید و چه چیزی درباره گفتمان هنری در برابر گفتمان مسلط می گوید.

انتهای پیام

دیدگاه شما