به گزارش خبرنگار سرویس علم و اندیشه جیپلاس، رؤیت علمی هلال ماه زمینهای حرفهای در نجوم رصدی است که بر اساس محاسبات ریاضی کرهی آسمان شکل گرفته است. اما این محاسبات چون به بررسی پدیدهی خاصی از طبیعت میپردازند هنوز دقت صد در صدی ندارند و از احتمال رؤیت حرف میزنند. پژوهشگران برای بررسی احتمال دیده شدن هلال ماه با انجام محاسبات ریاضی پیچیده و بررسی عوامل تأثیرگذاری چون مسائل مربوط به چشم انسان، تغییراتی جوی، عرضها و طولهای جغرافیایی مناطق و غیره، چیزی را تعریف میکنند که معیار رؤیت هلال ماه نامیده میشود. این تعریف معیار سابقهای تاریخی دارد و از زمان بابلیان میتوان رد آن را گرفت، معیارهایی نظیر معیار بابلیان، ضابطههای دوران اسلامی، معیار هندی، معیار رصدخانهی سلطنتی گرینویچ، معیار پرفسور خالد شوکت(۱۹۹۰)، معیار پرفسور برنارد یالوپ(۱۹۹۸)، معیار رصدخانهی آفریقای جنوبی، معیار محمد شوکت عوده، معیار جدید ایرانیان و معیارهای بسیار دیگر.
معیار رؤیت هلال ماه نو از چه تشکیل شده است؟ اینکه معیارهای مختلفی برای رؤیت هلال ماه ارائه شده و همچنان هم بر روی دقت آنها کار میشود، یک دلیل عمده دارد و آن این است که پژوهشگران مختلف مثل سایر حوزههای علمی عوامل متفاوتی را که به نظرشان در فرضیهی خود از اهمیت بالاتری برخوردارند در محاسباتشان لحاظ میکنند. از اینجا به بعد رصد است که میزان دقت معیارها را نشان میدهد. هر چه رصدهای تأییده شدهی بیشتری در محدودهی جغرافیاییای که هر معیار برای احتمال رؤیت هلال تأیین کرده بیشتر باشند، آن معیار اعتبار علمی بیشتری خواهد داشت. اما معیارها عوامل اصلی و مشترکی هم دارند که برای آشنایی خوانندگان به چند عامل اصلی در محاسبات احتمال رؤیت هلال اشاره میکنم. ۱) وضعیت محاق: وقتی ماه بین زمین و خورشید قرار میگیرد و تمام سطح ماه که رو به زمین است تاریک و تقریبا غیر قابل مشاهده میگردد طبق تعریف نجومی (و نه شرعی) اصطلاحا ماه نو میشود. به این وضعیت ماه وضعیت محاق میگویند که معیارها به محاسبهی زمان وقوع آن میپردازند. ۲) سن ماه: از زمانی که ماه در محاق قرار میگیرد، عاملی را به آن نسبت میدهند که سن ماه خوانده میشود و درست از لحظهی تولد ماه نو محاسبه میگردد. ۳) جدایی زاویه ای ماه وخورشید ۴) اختلاف سمت ماه وخورشید در زمان غروب خورشید ۵) ارتفاع هلال در آسمان منطقهی جغرافیایی مورد رصد. ۶) مکث ماه: مدت زمانی است که ماه در اج ارتفاع خود در آسمان منطقهی جغرافیایی مورد رصد میماند. ۷) ضخامت هلال ماه ۸) طول کمان هلال ماه ۹) موقعیت جغرافیایی رصدگر ۱۰) عوامل محیطیای چون ابر، دما، فشار و رطوبت، وجود گرد و غبار و ساختار جغرافیایی منطقهی مورد رصد. ۱۱) قدرت ابزار رصدی در صورت لزوم استفاده از ابزار ۱۲) قدرت تفکیک چشم ناظر ۱۳) زوال خورشید. زاویهی ارتفاع منفی خورشید که نشان دهندهی میزان تاریک شدن آسمان است. اینها بخشی از عواملی است که پژوهشگران و رصدگران در محاسبات و رصد خود در نظر میگیرند تا احتمال علمی رؤیت هلال ماه نو در هر منطقهی جغرافیایی را بررسی کنند. به جز اینها زمانی که رصدگران برای رصد هلالهای ماه نو اقدام میکنند باید در عمل نیز دست به بررسی عوامل محیطی زده و از دقت ابزار و چشم و محاسبات خود برای منطقهی مورد نظرشان اطمینان حاصل کنند. برای همین در مجامع علمی وقتی که ادعای رؤیت هلال ماه از سوی کسی میشود، چند عامل را برای تأیید یا عدم تأیید رؤیت ادعا شده در نظر میگیرند. یکی اینکه رؤیت ادعا شده توسط چند نفر انجام شده است؟ این نفرات چه تجربهای از نجوم و نجوم رصدی داشتهاند؟ این نفرات موقع رؤیت هلال به چه سمتی از افق ایستاده بودهاند؟ شکل هلال ماه توسط هر رؤیتگری که مدعی رؤیت است باید جداگانه توصیف شود تا ببیند آیا رصدگرانی که در کنار هم ادعای رؤیت هلال را داشتهاند یک چیز را دیدهاند یا توهمی در ذهنشان شکل گرفته است؟ این رصدگران موظفاند تا پیش از ارائهی گزارش علمی خود، از چیزی که دیدهاند بین خود و یا با دیگران حرفی نزنند و تنها اعلام رؤیت یا عدم رؤیت کنند. و در آخر هر فرد و گروه رصدی چه موفق به رؤیت هلال شده باشد چه نه، باید به این مجامع علمی گزارش علمی مفصلی از هر رؤیت خود در سال ارائه دهد.
روشهای رویت هلال ماه نو ۱) با چشم غیر مسلح (بدون ابزار) ۲) با دوربین دو چشمی معمولی ۳) با دوربین دوچشمی حرفهای ۴) با تلسکوپ ۵) با دوربینی الکترونیکی که قابلیت پردازش تصویر به کمک کامپیوتر را دارد، ولی فقها هنوز ثبت تصویر هلال به کمک این دوربین را به تنهایی جهت اثبات رؤیت کافی نمیدانند، در صورتی که این روش از نظر علمی چون به حواس انسانی گره نخورده دقیقتر و قابل اعتمادتر است.
انواع هلال ماه هلال ماه را بسته به زمان رویت به سه گروه: هلال صبحگاهی، هلال شامگاهی و هلالِ در روز دستهبندی میکنند. از لحاظ ابزار رصدی به دو گروه: قابل رؤیت با چشم مسلح و قابل رؤیت با چشم غیر مسلح دستهبندی میکنند. از لحاظ عوامل مربوط به پیشبینی رؤیتپذیری، به هلالهای غیر ممکن، هلالهای بحرانی، هلالهای رکورد دار، هلالهای سخت و هلالهای آسان دستهبندی میکنند. و بر اساس سن هلال نیز سه گروه هلال پیر، هلال میانسال و هلال جوان وجود دارند. هلال صبحگاهی هلالی است که قبل از طلوع خورشید و یا اندکی بعد از طلوع قابل رصد باشد. هلال شامگاهی هلالی است که بعد از غروب خورشید و یا اندکی قبل از غروب خورشید قابل رصد باشد. هلال در روز به رصدی اطلاق میشود که در طول روز انجام گیرد. هلال غیر ممکن هلالی است که با بررسی عوامل رؤیتپذیری به طور کلی غیر قابل رؤیت تشخیص داده شود. هلال بحرانی هلالی است که بین هلالهای سخت و هلالهای رکورد دار قرار میگیرد. هلال رکوردی نوعی هلال بحرانی است که در صورت رؤیت شدن یکی از عوامل محاسباتی قبلی نظیر سن، جدایی زاویه ای، ارتفاع، ضخامت و غیره را بهبود بخشد. هلال سخت هلالی است که قابل رؤیت باشد، اما برای رؤیت آن به تجربهی رصدی قابل اعتماد نیاز باشد. هلال آسان هلالی است که بتوان آن را به سادگی در آسمان یافت.
چرا رصد هلال ماه نو معمولا دشوار است؟ ۱) هلالهای اول وآخر ماه معمولا باریک هستند. ۲) این هلالها معمولن به خورشید نزدیک و در نتیجه تحت تاثیر نور شدید آن هستند. ۳) ماه فاصله کمی از افق دارد و در نتیجه غبار، رطوبت و تلاطم جوی رصد را دشوارتر میکند. ۴) به دلیل نزدیکی ماه به خورشید مدت مکث هلال در بالای افق اندک است و رصدگر فرصت کمی برای رویت هلال دارد.
اختلاف کشورها در اعلام آغاز و پایان ماه رمضان از کجا نشأت میگیرد؟ سه عامل مؤثر در اعلام آغاز و پایان ماه رمضان در کشورها و مجامع اسلامی وجود دارند. یکی اختلاف افق و عرض و طول جغرافیایی است. هلال ماه نو را اگر از روی زمین بخواهید رصد کنید، بنا به منطقهای که در آن قرار دارید با اختلاف یک تا دو روزه مواجه میشوید، چرا که رؤیت مورد نظر از لحاظ شرعی، رؤیت منطقهای است. دومین عامل اختلاف بین فقها چه بین مذاهب و چه درون مذاهب نسبت به رؤیت هلال ماه است. هنوز فقهایی وجود دارند که رؤیت علمی هلال ماه را نمیپذیرند و معتقدند که سنت درست در رؤیت هلال ماه، رؤیت چشم انسان است، آن هم رؤیت کسی که مورد وثوق این فقها باشد. سومین عامل اما بسیار بحث برانگیز است، در جهان اسلام هستند فقهای متجددی که حتی رؤیت هلال ماه را اصل قرار نداده و با رجوع به محاسبات محض ریاضیاتی در علم، تشکیل شدن محاسباتیِ هلال ماه را برای آغاز و پایان ماههای قمری کافی و حتی لازم میدانند، چه آن هلال رصد شود چه نشود.
وضعیت رؤیتپذیری هلال ماه رمضان ۱۴۳۶ در ایران و جهان بنا به محاسبات سید محسن قاضی میرسعید، یکی از پژوهشگران به نام رؤیت علمی هلال در سطح جهانی، وضعیت رؤیت هلال ماه مبارک رمضان در غروب روز چهارشنبه ۲۷ خرداد ماه برابر با ۲۹ شعبان ۱۴۳۶ و مطابق با ۱۷ ژوئن ۲۰۱۵ میلادی به این شرح است: قارهی آمریکا: این هلال در جنوب کشور کانادا، تمام کشور ایالات متحده آمریکا، آمریکای مرکزی و آمریکای جنوبی با چشم غیر مسلح قابل رویت میباشد. برای رؤیت این هلال در شمال کشور کانادا نیاز به ابزار اپتیکی است. قارهی آفریقا: در غروب روز چهارشنبه هلال ماه رمضان در تمام قارهی آفریقا با چشم غیر مسلح قابل رویت خواهد بود. قارهی اروپا: این هلال درجنوب کشور پرتغال، اسپانیا، ایتالیا و در آتن و قبرس با چشم غیر مسلح در شرایط آب و هوای مناسب قابل رؤیت خواهد بود. همچنین این هلال در اروپای مرکزی و جنوب کشور انگلیس با ابزار نسبتن قوی و در شرایط مناسب آب و هوایی قابل رؤیت میباشد. قارهی آسیا : هلال ماه رمضان در لبنان، فلسطین، جنوب سوریه، اردن، جنوب عراق، کویت، بحرین، یمن، عربستان، امارات، عمان، مرکز و جنوب پاکستان، جنوب هندوستان، اندونزی و مالزی با چشم غیر مسلح قابل رؤیت خواهد بود. این هلال در شمال سوریه، ترکیه، شمال عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، تاجیکستان، قزاقستان،ازبکستان، افغانستان، شمال پاکستان، شمال هندوستان، چین و ژاپن فقط با ابزار اپتیکی قابل رؤیت میباشد. قارهی استرالیا و اقیانوسیه: هلال ماه رمضان در تمامی خاک استرالیا با چشم غیر مسلح رؤیت میگردد. برای رؤیت این هلال در کشور نیوزلند به ابزار اپتیکی نیازمندیم.
وضعیت هلال رمضان المبارک ۱۴۳۶ در ایران همانطور که گفته شد عوامل متعددی باعث میشوند این هلال به راحتی برای نیم کرهی شمالی نسبت به نیم کرهی جنوبی رؤیت شود. در تهران که مختصات جغرافیایی آن ۳۵ درجه و ۴۰ دقیقه شمالی و ۵۱ درجه و ۲۶ دقیقه شرقی است، هلال ماه در لحظهی غروب خورشید در روز چهارشنبه حدود ۵٫۵ درجه از افق ارتفاع داشته و ۱٫۵ صدم درصد درخشندگی دارد. احتمال رؤیت چنین هلالی با چشم غیر مسلح و حتی در صورت تمیز بودن افق بسیار کم است. لذا تهران در ردیف رؤیت با چشم مسلح قرار میگیرد. در نقشهی پیوست وضعیت رؤیت هلال ماه رمضان در ایران مشخص گردیده، همان طور که در نقشه مشخص شده ایران به دو قسمت تفکیک میشود. در قسمت بالای خط، رؤیت هلال ماه با ابزار امکانپذیر است و در قسمت پایین خط رؤیت هلال با چشم غیر مسلح قابل امکانپذیر است. (پیش از این گزارش آقای قاضی میرسعید در پایگاه تخصصی گروه غیر حرفهای رؤیت هلال منتشر شده است.)