به گزارش جی پلاس، بخش نخست درسگفتار تحلیل انتقادی گفتمان که توسط دکتر امیرعلی نجومیان در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایراد شد به تشریح مفاهیم بنیادی این روش «سوژه،قدرت،زبان و ایدئولوژی»پرداخته شد.در بخش دوم این زبان شناس ابتدا مبانی نظری تحلیل گفتمان و تفاوت آن با تحلیل انتقادی گفتمان را توضیح و روش های عملیاتی کردن این روش را در متون مختلف را ارائه می دهد که در ادامه می خوانید.
اصطلاح «گفتمان» را پیش از هرکس زبانشناس ساختارگرا زلیگ هریس در سال ۱۹۵۲ به کار برد. مفهومی که هریس از گفتمان یا دیسکورس منظور داشت با چیزی که امروز ما از این اصطلاح میفهمیم ارتباط چندانی ندارد. هریس میگفت زمانی که ما در سطح جمله تحلیلی را انجام میدهیم به دستور زبان متکی هستیم، اما وقتی از سطح جمله فراتر میرویم و در یک سطح کلانتر به رابطه جملات و حتی رابطه صورتهای زبانی با غیرزبانی میپردازیم وارد گفتمان شدهایم.
تقریبا در همان زمان مفهوم جدیدتری هم از زبان مطرح شد: زبان در کاربرد و استفاده و تعامل اجتماعی است که دارای معنی است. این دیدگاه که به ویژه در نظریات میخائیل باختین بروز پیدا کرد زبان را پدیدهای اجتماعی شناخت که بسیار به نظریه گفتمانی که که ما امروزه مدنظر داریم یاری میرساند. زبانشناسی نقشگرا، حلقه پراگ، نظریههای هلیدی، و نظریههای کنش گفتاری، همه اینها پیش زمینهای را به وجود آوردند که زبان از آن مفهوم درونی، بسته، و مجزا از تعاملات اجتماعی خارج شود و مفهوم بسیار گستردهتر و کلانتر و اجتماعیتری به خود بگیرد.
اما واقعیت این است که تحلیل انتقادی گفتمان بیش از هرکس به میشل فوکو مدیون است. تعریفی که فوکو از گفتمان میدهد با تعریف هریس متفاوت است. در کتاب دیرینهشناسی دانش، فوکو مینویسد: «در صورتی به مجموعهای از گزارهها گفتمان خواهیم گفت که به یک فرماسیون یا صورتبندی گفتمانی تعلق داشته باشند. گفتمان متشکل از تعداد محدودی از گزارهها است که بتوان گروهی از شرایط لازم را برای وجود آن تعریف کرد. گفتمان در این معنا یک صورت مثالی و بیزمان نیست. گفتمان از ابتدا تا انتها تاریخی است ،پارهای از تاریخ است که محدودیتها ،تقسیمبندیها، تحولات و صورتهای خاص زمانمند خود را تامین میکند.» حرفی که فوکو میزند در ادامه نظریه نشانهشناسی است. میدانید که نشانهشناسها بر این گمان بودند که زبان یا نظام بازنمایی یک قالب یا ساختار و نظامی است که ما از طریق آن به درکی از عالم هستی میرسیم و پدیدههای عالم را میسازیم. اما در سطح گفتمان ما تنها به سطح زبان کلامی محدود نمیشویم، بلکه در سطحی وسیعتر نظامهای نشانهای، معنایی و بازنمایی را بررسی میکنیم. مثلا وقتی ما صحبت از «گفتمان خشونت» در جامعهای میکنیم، این تنها به خشونت کلامی محدود نیست و رفتار یا تعاملات اجتماعی را دربر میگیرد و نظامهای بازنمایی کلانتری مانند هنر، ادبیات و سیاست یک سرزمین را هم شامل میشود. پس «گفتمان خشونت» مجموعهای از نشانههای کلامی و غیرکلامی است که در تمام رفتار و شئون انسانی سیطره پیدا میکند و ما از آن با عنوان گفتمان یاد میکنیم.
اما تاریخ چه نقشی در مفهوم گفتمان دارد؟ فوکو به عنوان یک مورخ بر آن بود که در هر دوره تاریخی برخی گفتمانها مسلطتر بر برخی دیگر هستند یا برخی نظامهای نشانهایِ کلان بر بعضی دیگر سیطره یا برتری دارند و اینجاست که تحلیل فوکو بر پدیدههای تاریخی یک تحلیل گفتمانی است. پس فوکو مورخی گفتمانی بود یعنی پدیدههای گفتمانی را در دورههای مختلف با هم مقایسه میکرد. مثلا در نخستین پروژهاش، فوکو مفهوم جنون را از دید تاریخی مطرح میکند: جنون برای او یک مفهوم ثابت، ایستا و بدون تغییر نیست. در هر دوره تاریخی، بر اساس گفتمانهایِ آن دوره، جنون دلالتهای دیگری پیدا میکند. در دوره قرون وسطی که گفتمان دینی مسیحی بسیار سیطره داشت جنون ارتباطی با عالم فرا مادی هم فرض میشد و اطراف آن هالهای قدسی شکل گرفته بود. ولی وقتی در قرن ۱۸ در عصر خردورزی، خرد اساس تعریف انسانیت فرض شد، جنون در نقطه مقابل خرد قرار گرفت. بنابراین مجنون باید حبس و از حوزه اجتماعی خارج میشد. اینجا میبینیم که به چه سادگی اصطلاح جنون بر اساس گفتمانهای تاریخی بازتعریف میشود. پس به این دلیل است که میتوانیم بگوییم فوکو از گفتمان به عنوان یک امر تاریخی یاد میکند. فوکو میگوید: «گفتمان الگوهای نهادینه شدۀ دانش است». به عبارت دیگر، الگوهایی وجود دارند که دانش آنها را تثبیت کرده است، مثل همین اصل خردورزی. بر اساس مدل نظری فوکو، مجموعهای از دکترینهای فلسفی (همان گزارههای فوکویی) مطرح شد و بر اساس آنها مفهومِ خرد شکل گرفت. در قرن ۱۹، دانش تاریخگرایی را به عنوان دکترین اصلیاش مطرح کرد. تاریخگراییِ قرن ۱۹ یک الگوی نهادینه شدۀ دانش بود که تبدیل به گفتمان شد. در اینجا زبان دیگر یک نظام فکری شد یعنی از آن کارکرد ابزاری خارج و وارد یک حوزه فکری شد. گفتمان در کار آفرینش و بازآفرینش مداوم روابط، سوژهها، و ابژهها است. زبان سازنده و محصول ایدئولوژیها و انگارهها است. زبان عاملیت تغییر و کنش اجتماعی دارد. فوکو رابطهای دوسویه بین گفتمانها و نهادها دید؛ نهادها گفتمانها را میسازند و بالعکس٫ منظور از نهادها هم نهادهای اجتماعی مثل مدرسه، رسانهها، نظامهای حقوقی و جزایی و ... است.
تفاوت تحلیل گفتمان با تحلیل انتقادی گفتمان گفتیم که «تحلیل گفتمان» تحلیل مجموعهای از جملات است. پس تحلیل متن بالاتر از سطح جمله را «تحلیل گفتمان» مینامیم و تحلیل جمله و کوچکتر را «دستور زبان» میگوییم. تحلیل گفتمان توصیفی از ساختار و کارکرد کنشهای گفتمانی است. اینجا روی واژۀ «توصیف» تاکید دارم چون «تحلیل گفتمان» اصولا امری توصیفی است و قرار است تنها این کنشهای گفتمانی را در سطح بالاتر از جمله بیان نماید. اما «تحلیل انتقادی گفتمان» افشای ایدئولوژیهای پنهان در متن، مخاطب و زمینه متن و نسبت این دو است. واژۀ «افشاء» کاملا بار سیاسی، اجتماعی و انتقادی دارد، یعنی منتقدی که تحلیل انتقادی گفتمان میکند فقط توصیف نمیکند. اینجاست که رابطه نزدیکی بین تحلیل انتقادی گفتمان و نظریههای سیاسی شکل میگیرد. پنیکوک در مقالهای مینویسد: «از توصیف زبانی باید فراتر رفت تا بتوان به تبیین دست یافت و نشان داد که ساختارهای اجتماعی و فرهنگی و نابرابریها در زبان خلق و در زبان منعکس شده است». پس خودِ زبان فضایی است که درونِ آن نابرابریهای اجتماعی و بیعدالتیها، تبعیضها، سرکوبها وجود دارد. به تعبیر تحلیل انتقادی گفتمان، تبعیضهای اجتماعی در اصل از تبعیضهای درون زبانی ریشه میگیرد. از این دیدگاه، اگر ما زبانمان را تغییر دهیم شاید بتوانیم روابط انسانی دیگری را برای خود و دیگران متصور شویم. این، به گمان من، هدف غایی تحلیل انتقادی گفتمان است. نظریههای تحیل انتقادی گفتمان نورمن فرکلاف نظریه فرکلاف یکی از دقیقترین و قابل اجراترین نظریههای موجود در حوزه تحلیل انتقادی گفتمان است. فرکلاف به طور مشخص روششناسی برای نظریه خود ارائه داده است و به شکل روشنی مشخص میکند وقتی قصد داریم متنی را تحلیل کنیم باید چه کارهایی انجام داد. فرکلاف از یک ساختار سه بُعدی برای تحلیل انتقادی گفتمان خود استفاده میکند: ۱) توصیف متن: در این مرحله به ایدئولوژیها، سوگیریها و پیشداوریهای درون متون میپردازد. در این بُعد از تحلیل میپرسیم واژهها واجد چه ارزشهایی (ارزشهای تجربی، ارزشهای رابطهای، ارزشهای بیانی) هستند؟ کلمات و جملات دارای چه ویژگیهایی هستند؟ آیا جملات با یکدیگر ارتباط منطقی دارند؟ و بسیاری پرسشهای دیگر. ۲) تفسیر: به گمان فرکلاف، تفسیر یک «پراکتیس گفتمانی» است. در این بُعد به این میپردازیم که چگونه این متن از طریق پدیدآورنده تولید شده و در چه شرایطی تولید شده است و در چه شرایطی هم خوانده شده است. تفسیر درواقع واکنشی است که مخاطب در قبال آن متن ایدئولوژیک انجام میدهد. هر متن نخست خود یک بار ایدئولوژیک دارد ولی در عین حال در شرایطی تولید شده و در شرایط متفاوت دیگری خوانده میشود که هر کدام سازوکارهای ایدئولوژیکاش متفاوت است. پس در این مرحله، ما به جریان متقابل تولید و مصرف به تفسیر متن و مناسبات میان متون میپردازیم. در اینجا است که فرکلاف از نظریه بینامتنیت استفاده میکند، یعنی متون را در نسبت با مخاطب میسنجد. او همچنین میپرسد که سوگیریهای ایدئولوژیک و پیشزمینهها و دانش زمینهایِ مخاطب چگونه در تحلیل و درک و پاسخ متن تاثیر میگذارد. هر مخاطب خود درون ایدئولوژی است، حال ایدئولوژی مخاطب با ایدئولوژی متن با یکدیگر تلفیق میشوند. در عین حال، شرایطی که متن تولید می شود هم یک شرایط گفتمانی و ایدئولوژیک است. ۳) تبیین: فرکلاف از این بُعد به «پراکتیس اجتماعی» یاد میکند. در اینجا، متن را در زمینه گفتمانی اجتماعی بزرگی که قرار گرفته است بررسی میکنیم و متن را نسبت به گفتمانهای اجتماعی و ارزشها و نهادهای جامعه میسنجیم. میپرسیم این متن چه نسبتی با شرایط اجتماعی امروز ما دارد؟ آیا ارزشهای اجتماعی را تائید میکند؟ آیا در مقابل این ارزشها میایستد؟ یا به آنها انتقاد میکند؟ فرکلاف در کتاب «تحلیل انتقادی گفتمان» به طور مشخص پرسشهایی برای هر یک از این سه بُعد یا مرحله از تحلیل مطرح کرده است و سپس بر اساس این پرسشها متونی را به عنوان نمونه تحلیل میکند. ادامه دارد