به گزارش خبرنگار جی پلاس، محمد بن ابراهیم شیرازی ملقب به صدرالدین و مشهور به ملاصدرا یا صدرالمتالهین، در حدود سال ۹۷۹ یا ۹۸۰ هجری قمری در شهر شیراز متولد شد. پدر او خواجه ابراهیم قوام، مردی دانشمند و فرماندار فارس بود و صدرالدین محمد، تنها فرزند او. البته هانری کربن نظر دیگری درباره پدر ملاصدرا دارد، او خواجه ابراهیم را بازرگانی دانسته که به خرید و فروش مروارید، شکر بنگاله و شال کشمیری میپرداخت.
زندگی و تحصیل
ابراهیم قوام در آغاز، محمد کوچک را به مکتبخانه ملا احمد در محلهی قوام برد. محمد دو سال در این مکتبخانه خواندن و نوشتن و قرائت قرآن را فراگرفت. سپس او را به یک معلم خانگی به نام ملا عبدالرزاق ابرقویی سپردند تا به محمد صرف و نحو بیاموزد. دو پیشامد سبب وقفه در تحصیل محمد نوجوان شد، یکی وفات ملا عبدالرزاق ابرقویی بود و دیگری وفات شاه تهماسب اول صفوی و به پادشاهی رسیدن شاه اسماعیل دوم صفوی که سبب نا امنی ایران از جمله شیراز گشت و به سبب آن ابراهیم قوام با خانوادهی خود از شیراز به امیرنشینهای جنوب خلیج فارس مهاجرت کرد.
ملاصدرا در ۶ سالگی به همراه پدرش در معیت شاه محمد خدابنده به قزوین پایتخت آن دوران صفویان رفت و دوران نوجوانی و جوانیاش را آنجا سپری کرد. او در مدرسهی «التفاتیه» قزوین به ادامه تحصیل پرداخت و در همانجا با شیخ بهایی و میرداماد آشنا شد و پس از انتقال پایتخت به اصفهان، با استاداناش به اصفهان مهاجرت کرد.
صدرالدین در مدرسه خواجهی اصفهان نیز در محضر درس استاداناش شیخ بهایی، میرداماد (معلم ثالث) و میرفندرسکی حاضر شد. ملاصدرا دروس فقه، علوم حدیث و تفسیر را از شیخ بهایی، حکمت الهی و حکمت شرق و غرب را از میرداماد و علم ملل و نحل را از میرفندرسکی آموخت.
ملاصدرا پس از کسب درجهی اجتهاد، به تدریس در مدرسهی خواجه پرداخت، اما از آنجا که نظریههایاش در برخی مسائل فقهی با بیشتر دانشمندان قشری اصفهان متفاوت بود، او را به بدعتگذاری در دین متهم ساختند و خواهان اخراج او از مدرسه و در نهایت تبعید او از اصفهان شدند. بدین ترتیب ملاصدرا از اصفهان تبعید شد. او راه مورچه خورت را در پیش گرفت و از آنجا راهی کهک قم شد. ملاصدرا به روایتی ۵ سال و به روایت دیگر ۷ سال را در کهک قم و در تبعید زیست؛ اما هرگز کار تدریس و پژوهش را رها نکرد و در همان روستای کوچک و دور افتاده جلسات درساش را برگزار کرد. دروس وی بیشتر درباره افکار و باورهای حکیمان و دانشمندان ایرانی مانند شهابالدین سهروردی، ابن سینا و ابو یعقوب الکندی و برخی از دانشمندان اندلسی همچون ابن عربی و ابن رشد بودند.
اللهوردی خان گرجی، حاکم ایالت فارس در زمان شاه عباس، هنگام ساخت مدرسهی خان در شیراز، ملاصدرا را که توسط علمای اصفهان تکفیر و در کهک قم تبعید شده بود، به شیراز دعوت کرد. او نامهای بدین مضمون به ملاصدرا نوشت: «من نمیتوانم به کهک بیایم تا از محضر درس شما استفاده کنم. به همین جهت در شیراز بنای مدرسهای را برای شما شروع کردهام و همین که تمام شد اطلاع میدهم که بیایید و در این مدرسه تدریس کنید». الله وردی خان در وقفنامهی مدرسه تصریح کرد که اختیار تدریس را به ملاصدرا واگذار میکنم تا اینکه هر درسی را که میخواهد در برنامهی دروس مدرسه قرار دهد. ملاصدرا پس از بازگشت به شیراز، تدریس در این مدرسهی نو را آغاز کرد. در این مدرسه علاوه بر حکمت و فقه، ادبیات، اخترشناسی، ریاضیات، شیمی، معرفهالارض (زمینشناسی) و علوم طبیعی نیز تدریس میشد.
ملاصدرا و افکارش
صدرالدین در کتابها و رسالههای خود علاوه بر پرداختن به آراء و اندیشههای حکیمان و اندیشمندان یونان و دورهی اسلامی، و علاوه بر توجه به فرقهها و مذاهب و احادیث و اقوال ائمه، نگاهی خاصی به آراء و اندیشههای متصوفان و عرفا دارد. مثلن او در اسفار اربعهی خود از عرفایی چون بایزید بسطامی، ابوطالب مکی، جنید بغدادی و ابوسعید ابوالخیر یاد میکند. ملاصدرا عرفان را «معرفه الله» میداند، معرفتی که به گفته او مطالعهی ظهور حضرت اله و نظر به اسرار و رموز الهی است.
ملاصدرا همچنین صاحب نظریهی مشهور حرکت جوهرى و اصاله الوجود است، نظریهای که هم مخالفان و هم موافقان بسیار داشته. برای توضیح نظریهی مشهور ملاصدرا به سادهترین زبان ممکن فلسفه باید از اصل واقعیت خارجی شروع کرد. این اصل بدیهی و غیر قابل انکار است. عموم فیلسوفان بر پایهی اصل علیت به وجود واقعیت خارجی اشاره دارند. حسهای انسان معلول علتی است که یا در خود انسان است یا خارج از او. ما انسانها علت این حسها نیستیم، بلکه واقعیتهای خارجی مسبب این حسهایند.
واقعیاتهای خارجی هنگامی که در ظرف ذهن قرار میگیرند، دو مفهوم مستقل را شکل میدهند. یکی از این مفهومها موضوع و دیگری محمول قرار میگیرند. معمولاً مفهومی که موضوع قرار میگیرد، قالباش واقعیت خارجی است و به آن ماهیت میگویند. از طرفی مفهومی که محمول قرار میگیرد، مفهوم موجود و هستی بوده و از معقولات ثانیه فلسفی به شمار میرود. بدینسان دو مفهوم مختلف از یک واقعیت خارجی به دست میآید که یکی را ماهیت و دیگری را وجود و هستی مینامند.
حال که ما از هر واقعیت خارجی دو مفهوم، یکی به نام ماهیت و دیگری به نام هستی و وجود انتزاع میکنیم، در اصالت اینها اختلاف به وجود میآید، یعنی یک مصداقِ واقعیتِ عینی را کدامیک از این مفاهیم (وجود یا ماهیت) میتوان دانست؟ اصالت وجود, به این معنی است که واقعیت عینی, مصداق بالذاتِ مفهومٍِ وجود است و مفهوم ماهیت تنها از حدود واقعیت حکایت میکند. معنی اصالت ماهیت این است که واقعیت عینی، مصداق بالذات مفهوم ماهیت است و مفهومِ وجود بالعرض و بالتبع به آن نسبت داده میشود.
عقیده رایج این است که اولین متفکری که نظام فلسفیاش را بر مبنای اصالت وجود پیریزی کرده و مبتکر آن بوده, ملاصدرا است، زیرا که اصالت وجود یا ماهیت قبل از ملاصدرا به صورت مسئله مستقلی مطرح نبوده است.
آثار شاخص ملاصدرا:
ملاصدرا چیزی در حدود ۱۱۰ اثر تألیف شده دارد که در اینجا مهمترین آنها را نام میبریم:
- اتحاد العاقل والمعقول: نسخه خطى آن در کتابخانه آیهاللّه مرعشى, قم با شماره ۱۹۴۸ و کتابخانه استان قدس رضوى با شماره ۷۰۶۸ موجود است.
- اتّصاف الماهیّه بالوجود = اصاله الوجود: در این رساله از اسفار مؤلف یاد شده است. و نسخه آن در کتابخانه مرعشى با شماره ۶۷۱۷ و ۷۵۷۷ و کتابخانه استان قدس با شماره ۶۴۰۸ و کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران با شماره ۲/۲۶۰۸ و ۳۶۳۸ و ۳/۸۷۰ و ۴/۲۲۷ نگهدارى مىشود.
- اثبات شوق الهیولى الى الصوره: این رساله در الفیلسوف الفارسى زنجانى ص۲۰ و اعلام الشیعه, سده یازدهم علامه تهرانى ص۲۹۱ یاد شده و عبارتى از ص۷۸ شواهد ربوبیه تحقیق آقاى آشتیانى اشاره به همین رساله دانسته شده است.
- اسرار الآیات: نسخه مورخ ۱۱۰۶ از روى خط مؤلف در ذریعه (۲/۳۹ ) یاد شده است. نسخه آن در کتابخانه هاى آستان قدس, مرعشى, دانشگاه, مجلس, وزیرى یزد موجود است و مکرر چاپ شده است.
- الاسفار الاربعه = الحکمه المتعالیه: در سال ۱۲۸۲ چاپ سنگى و سپس در نه جلد چاپ حروفى شده است و اینکه برخى نوشته اند سه بار چاپ سنگى شده, باید اشتباه باشد. نسخه آن در کتابخانه هاى مرعشى, دانشگاه مجلس, آستان قدس, وزیرى و غیره موجود است.
- اسئله الجیلانیه واجوبتها = جوابات المسائل الجیلانیه = اجوبه المسائل: در ذریعه (۲/۸۱ و ۵/۲۰۸) یاد شده و نسخه آن در کتابخانه آستان قدس و دانشگاه تهران موجود است. به فهرست رضوى ۴/۱۰ ش۳۰۴ و فهرست دانشگاه ۳/۱۸۰ش ۱۱/۱۰۳۰ رجوع شود. این رساله با مبدأ و معاد ملاصدرا چاپ شده است.
- اسئله مظفّر حسین القاسانى واجوبتها: نسخه آن در کتابخانه مرکزى دانشگاه موجود است. به فهرست ج۳, ص۱۷۹ ش۱۰/۱۰۳۰ رجوع شود.
- اسئله النصیریه واجوبتها= جوابات المسائل النصیریه= الاجوبه عن الاسئله النصیریه: در ذریعه (۲/۹۳ و ۵/۲۰۳) یاد شده و نسخه آن در کتابخانه مرکزى دانشگاه و کتابخانه آستان قدس رضوى موجود است و با شرح هدایه و مبدأ و معاد ملاصدرا چاپ شده است.
- اکسیر العارفین فى معرفه طریق الحق والیقین: در ذریعه (۲/۲۷۹) یاد شده و نسخه هاى متعدد آن در کتابخانه آستان قدس رضوى, مرعشى, مجلس, دانشگاه موجود است و با تعدادى از رسائل ملاصدرا چاپ شده که به رسائل ملاصدرا معروف است.
- بدء وجود الانسان= جوابات المسائل فى بدء وجود الانسان= رساله فی… در ذریعه(۳/۵۱ و ۵/۲۱۵ و ۱۱/۱۲۷) یاد شده. این رساله را علامه طباطبائى از ملاصدرا دانسته, اما آقاى دانش پژوه و آقاى آشتیانى در نسبت این رساله به ملاصدرا اظهار تردید کردهاند.
- تفسیر سوره حمد.
- تفسیر سوره بقره (ناتمام).
- تفسیر آیهالکرسى.
- تفسیر آیه نور.
- تفسیر سوره سجده.
- تفسیر سوره یس٫
- تفسیر سوره حدید.
- تفسیر سوره واقعه.
- تفسیر سوره جمعه.
- تفسیر سوره زلزال.
- تفسیر سوره ضحى.
- تفسیر سوره طارق.
- تفسیر سوره اعلى.
- تفسیر آیه وترى الجبال تحسبها….
- الجبر والتفویض= نفى الجبر والتفویض: این رساله در ذریعه (۵/۸۴ و ۲۴/۲۶۸) یاد شده و نسخه آن در کتابخانه آستان قدس و کتابخانه آیهاللّه مرعشى موجود است و چاپ شده است.
- حدوث العالم: در ذریعه (۶/۲۹۵) یاد شده است. نسخه به خط مؤلف در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران, و چند نسخه دیگر آن در همان کتابخانه و کتابخانه آستان قدس و کتابخانه مرعشى موجود است و همراه چند رساله دیگر ملاصدرا چاپ شده است.
- الحرکه الجوهریه= رساله فی…: در کتاب الفیلسوف الفارسى الکبیر (ص۲۰) یاد شده.