به گزارش خبرنگار جی پلاس، از مشهورترین فقها و محدثان نامی شیعه در نیمه اول سده چهارم هجری، ثقه الاسلام محمد ابن یعقوب ابن اسحاق کلینی رازی معروف به کلینی یا شیخ کلینی است. ابن یعقوب اصالتا ایرانی و زاده روستای کٌلَیْن، از توابع شهر ری آن زمان است. به همین جهت او را به لقب رازی، منسوب به ری هم میخوانند. کلینی پس از گذراندن دوران آغازین تحصیل و آشنایی با منابع رجالی و حدیثی، از کلین مهاجرت کرد و وارد ری شد. «ری» در آن زمان شهری بزرگ بود و عقاید و مذاهب گوناگونی در آنجا با هم همزیستی داشتند. از این رو «ری» به نقطه برخورد آراء و اندیشههای فرقه اسماعیلیه و مذهب شافعی، حنفی و شیعه تبدیل شده بود. کلینی در این زمان در کنار گذراندن تحصیلات خود نه تنها با عقاید و اندیشههای دیگر مذاهب و فرقهها آشنا شد، بلکه خود را نیز در میان این تضارب آرا دید. عصر کلینی را به واسطه نهضتی که برای فراگیری و نوشتن احادیث آغاز شده و سراسر ممالک اسلامی را فراگرفته بود، عصر حدیث مینامند. در این دوران راویان حدیث از این شهر به آن شهر و از این محفل به آن محفل در جستوجوی روایتگری بودند تا از او حدیثی فرا گیرند و بر اندوختههای خویش بیفزایند. تلاش اهل سنت در این عصر بسیار چشمگیر بود، تا جایی که حاصل آن کتابهای شش گانه حدیثی اهل سنت، «صحاح سته» شد. در این زمان شاگردان امام هادی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام و امام رضا علیه السلام هنوز زنده بودند. اما از آنها جز کتابها و جزوههای کوچک و پراکنده چیزی در دست نبود و بسیاری از این کتابها و جزوهها نیز در همین عصر از بین رفتند. کلینی با درک خطر نابودی احادیث، با وفات این حاملان احادیث، به قم شهر محدثان و شاگران اهل بیت علیهم السلام مهاجرت کرد. در این زمان در قم راویان و محدثان در محافل خود به نقل حدیث میپرداختند و بسیاری از اینان در شمار آخرین محدثانی بودند که بدون واسطه از زبان امامان حدیث شنیده بودند. کلینی با استفاده از محضر استادان بزرگی چون احمد بن محمد بن عیسی اشعری، احمد بن ادریس قمی (معروف به معلم)، عبدالله بن جعفر حمیری (مؤلف کتاب قُربُ الاسناد) و فرزند او محمد بن عبدالله حمیری به فراگیری حدیث پرداخت. در میان اساتید کلینی علی بن ابراهیم قمی صاحب تفسیر قمی جایگاه بسزائی دارد. محدثی که نامش در اسناد بیش از هفت هزار و یکصد و چهل روایت از روایات کافی به چشم میخورد. شیخ کلینی در نگاه بزرگان شیعه عالم رجالی، ابوالعباس احمد ابن علی ابن عباس معروف به «نجاشی» در کتاب رجال خود از کلینی اینگونه یاد میکند: «ابو جعفر محمد ابن یعقوب ابن اسحاق کلینی در زمان خود پیشوای علمای شیعه و چهره درخشان آنها در ری، و موثقترین راوی شیعه در حدیث و ضبط آن بوده است.» هرجا که به نام کلینی و کتابش «کافی» میرسید، بلافاصله علمای دینی مختلف شیعه عنوان موثقترین راوی شیعه در فهم و نقل و ضبط حدیث و حسن ترتیب و تنظیم آنها را به وی میدهند. تعبیرات و عناوینی که از ابن شهر آشوب مازندرانی گرفته تا علامه حلی و ابن داود در ستایش وی آوردهاند. سید ابن طاووس در گذشته به سال ۶۶۴ هجری مینویسد: «وثاقت و امانت کلینی در نقل حدیث مورد اتفاق عموم دانشمندان ماست.» شیخ حسین ابن عبدالصمد عاملی، پدر شیخ بهایی درباره وی میگوید : «محمد ابن یعقوب در عصر خود استاد علمای زمان خویش و سرآمد آنها و موثقترین دانشمندان در نقل حدیث بود. او در نقد و بررسی حدیث از همه کس آشناتر و بر عموم همگان تقدم داشت.» علامه مجلسی در مرآت العقول شرح اصول کافی نوشته است: «کلینی مورد قبول طوائف انام و ممدوح خاص و عام بود .» کلینی در نگاه بزرگان اهل سنت کلینی در منظر فقهای اهل سنت نیز همیشه ارج و قرب خاصی داشته است، مخصوصا نزد مورخان آنها که بعد از او آمدهاند. ابن اثیر جزری در کتاب مشهور «جامع الاصول» خود مینویسد: «ابو جعفر محمد ابن یعقوب رازی، از پیشوایان مذهب شیعه، دانشمندی بزرگ و فاضلی نامدار است.» و در ادامه در باب حرف نون از کتاب نبوت، از او به عنوان تجدید کننده مذهب شیعه در سده سوم هجری نام میبرد. ابن اثیر روایتی از پیغمبر (ص) نقل میکند که فرمودهاند: «خداوند در هر سدهای کسی را برمیانگیزد که دین او را زنده و نامدار بدارد.» سپس به تحلیل این حدیث پرداخته و مینویسد که: «از احیاء کنندگان مذهب شیعه در آغاز سده اول هجری محمد ابن علی باقر (امام پنجم) (ع) و در ابتدای سده دوم علی ابن موسی الرضا، و بر راس سده سوم ابوجعفر محمد ابن یعقوب کلینی رازی بودهاند.» شیخ کلینی شاگرد چه کسانی بوده است؟ ثقه الاسلام کلینی در ری و قم و بغداد و کوفه و دیگر نقاط دور و نزدیک ممالک اسلامی، در نیمه دوم سده سوم هجری، دانشمندان بزرگ و فقها و محدثین بسیاری را ملاقات کرده است. در کتب رجال به چهل نفر از فقها و محدثینی اشاره شده که از استادان وی به شمار رفته و کلینی نزد آنها زانوی شاگردی به زمین زده است. از میان آنها چنین بزرگانی را میتوان نام برد: احمد ابن ادریس قمی (م. ۳۰۶ هجری )، احمد ابن محمد ابن سعید همدانی معروف به ابن عقده (م. ۳۳۳ هجری )، احمد ابن محمد ابن عاصم کوفی، حسن ابن فضل ابن یزید یمانی، حمید ابن زیاد نینوائی، علی ابن موسی ابن جعفر کمیدانی، محمد ابن اسماعیل نیشابوری ملقب به ندفر، محمد ابن جعفر رزاز (م. ۳۰۱ هجری)، ابوالحسن محمد ابن عبدالله اسدی کوفی ساکن ری، محمد ابن حسن صفار (م. ۲۹۰ هجری) تألیفات شیخ شیخ اجل طوسی و نجاشی دانشمند رجالی، در مجموع این کتابها را از تألیفات کلینی میدانند: ۱- کتاب رجال ۲- کتاب رد بر قرامطه (قرامطه، فرقهای بودند که عقیده داشتند اسماعیل پسر حضرت صادق (ع)، امام غائب است. علت تسمیه آنها به قرامطه یا قرمطی این است که اولین بار شخصی به نام "قرمط" از مردم حومه کوفه چنین دعویای کرد و پیروان او به نام وی خوانده شدند.) ۳- کتاب رسائل ائمه (ع) ۴- کتاب تعبیر رویا ۵- مجموعه شعر ۶- کتاب کافی
کتاب کافی بزرگترین دستآورد شیخ کلینی کتاب «الکافی» مهمترین اثر کلینی بوده و از مهمترین منابع حدیث شیعه است. این کتاب مشتمل بر سه بخش است: اصول کافی، فروع کافی و روضه کافی. کتاب کافی در مجموع شانزده هزار و یکصد و نود و نه حدیث را در بر میگیرد که از رسول اکرم (ص) و ائمه معصومین (ع) روایت شدهاند. کافی مشتمل بر سی کتاب است. نخست کتاب عقل، بعد کتاب فضل علم، و بعد توحید، و پس از اینها کتب حجت (شناخت امامت و امامان)، ایمان و کفر، دعا، فضائل قرآن، طهارت و حیض، نماز، زکات، روزه، حج، نکاح، طلاق، عتق و تدبیر و مکاتبه، ایمان و نذورات و کفارات، معیشت، شهادات، قضایا و احکام، جنائز، کتاب وقوف و صدقات، کتاب صید و ذبایح، کتاب اطعمه و اشربه، کتاب دواجن و رواجن، کتاب زی و تجمل، کتاب جهاد، کتاب وصایا، کتاب فرایض، کتاب حدود، کتاب دیات و کتاب روضه قرار دارند. بنابراین و همانگونه که میبیند اصول کافی اکثر قریب به اتفاق موضوعات فقه شیعی را شامل میشود و به همین دلیل همیشه و نزد فقها از منابع مهم آن به شمار رفته است. نجاشی که خود اهل بغداد بوده، مینویسد: «من به مسجد معروف « لولوی» که مسجد نفطویه نحوی است آمد و رفت داشتم و نزد امام جماعت مسجد قرآن میآموختم. آنجا بود که دیدم جماعتی از علمای ما کتاب کافی را بر ابوالحسین احمد ابن احمد کوفی کاتب میخواندند تا کتابتش کند.» و به این ترتیب میگوید که ما تمام کتابهای کلینی را از جماعتی از استادان خود که شامل محمد ابن محمد (شیخ مفید)، حسین ابن عبیدالله (غضائری) و احمد ابن علی ابن نوح میشوند، و همگی از ابوالقاسم جعفرابن محمد قولویه، و او از کلینی، روایت میکنیم. کافی نخستین کتاب از کتب اربعه حدیث و منبع فقه شیعه است که تقریبا از یازده قرن پیش تا کنون مأخذ کتب فقه و حدیث و مدرک و مرجع محدثین و فقها و مستند مجتهدین بزرگ شیعه امامیه در استنباط احکام شرعی بوده و میباشد. سه کتاب دیگر که پس از این کتاب میآیند عبارتند از: من لایحضرالفقیه تألیف رئیس محدثین شیعه محمد ابن علی ابن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق (متوفی به سال ۳۸۱ هجری)، تهذیب و استبصار هر دو تالیف شیخ الطائفه محمد ابن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی. کلینی برای جمعآوری اخبار و احادیث کتاب کافی عمری سفر کرده و با راویان احادیث و ناقلان آثار ائمه اطهار (ع) و محدثین بزرگ و فقهای شیعه و استادان اجازه و مشایخ روایت که کارشناسان فنون حدیث بودهاند ملاقات کرده است. به گفته نجاشی، کلینی در مدت بیست سال، مجموع اخبار و احادیث صحیح و معتبر پیغمبر خاتم و امامان شیعه را جمعآوری نمود، سپس آنها را که به نظرش معتبر میآمد مهذب و مرتب کرد و سرانجام کتاب کافی را به رشته تحریر درآورد. یکی از مراکز مهمی که کلینی به آنجا رفت، کوفه بود. در آن زمان کوفه یکی از مراکز بزرگ علمی بشمار میرفت و کمتر محدث و یا محققی بود که در سفرهای خود به آن شهر نرفته و از محضر عالمان آنجا استفاده نکرده باشد. کوفه مکان تبادل نظر در جهان اسلام به شمار میرفت، جایی که همه آزادانه در آن به تبلیغ مذهب خود میپرداختند. از این رو هر یک از نویسندگان و محدثان مذاهب گوناگون اسلامی، مجلس درس و بحثی برای خود برپا داشته بودند و به نقل احادیث خویش میپرداختند. «ابن عقده» یکی از کسانی بود که در این شهر سکونت داشت. او از حافظان بزرگ حدیث به شمار میرفت. بسیاری از بزرگان مذاهب از محضر او کسب علم میکردند. مذهب وی «زیدی جارودی» بود، ولی با وجود تفاوت مذهب، مورد وثوق محدثان مذاهب گوناگون بود و آنها در نقل احادیث به او اعتماد داشتند. کلینی نیز یکی از محدثانی بود که وثوق ابن عقده برایاش ثابت شده بود. کلینی پس از کسب علم و حدیث از دهها استاد و محدث آن زمان، سرانجام به بغداد رسید. او در سفرهایاش چنان علم و فضل خود را به نمایش گذاشته بود که هنگام ورود به بغداد فردی گمنام نبود. شیعیان به او افتخار میکردند و اهل سنت به دیده تحسین به او مینگریستند. تقوا، علم و فضیلت او در اندک مدتی موجب شد که هم شیعه و هم اهل سنت در مشکلات دینی به او مراجعه کنند، طوری که عامه و خاصه در فتاوا به او روی میکردند و به همین سبب او اولین کسی بود که به لقب ثقه الاسلام شهرت یافت.
کلینیشناسی بررسی ابعاد مختلف زندگی شیخ کلینی به عنوان محدث و فقیه بزرگ شیعه، یکی از زمینههای نگارش محققان و نویسندگان حوزه فقه و حدیث بوده است. از این جهت و برای آن دسته از علاقهمندان که میخواهند دربارهی این راوی معروف شیعه بیشتر بدانند، برخی از آثار کلینی شناسان را معرفی میکنیم:
• سلسله مراجع تقلید شیعه از کلینی تا بروجردی، جلال زرین، تهران: چاپخانه تهران، ۶۳ صفحه، چاپ اول ۱۳۴۰٫ • الکلینی و الکافی، عبدالرسول عبدالحسن الغفار، قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، موسسه النشر الاسلامی، ۵۸۹ صفحه، چاپ اول ۱۳۷۴ • مجموعه مقالات فارسی کنگره بینالمللی ثقهالاسلام کلینی، حسین پورشریف، قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر: سازمان اوقاف و امور خیریه، اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم، ۵ جلدی، چاپ اول ۱۳۸۷ • کلینینامه: کتابشناسی و نسخهشناسی کتاب الکافی، اثر فقیه و محدث نامدار شیعی علامه ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی رازی، محمود مرعشی، حسین متقی، قم: کتابخانه بزرگ حضرت آیتاللهالعظمی مرعشی نجفی، گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی، ۵۶۰ صفحه، چاپ اول ۱۳۸۷٫ • کتابشناسی کلینی و کتاب الکافی، محمد قنبری، قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، سازمان اوقاف و امور خیریه، ۲۲۲ صفحه، چاپ اول ۱۳۸۷٫ • شناختنامه کلینی و الکافی، محمد قنبری، قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر: سازمان اوقاف و امور خیریه، اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم، ۵ جلدی، چاپ اول ۱۳۸۷٫ • گفتوگوها و گفتارها درباره کلینی و الکافی، بازنویس و ویراستار فارسی حسین پورشریف و دیگران، ویراستار عربی محمد پورصباغ، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۴۲۲ صفحه، چاپ اول ۱۳۸۹ • سیرت کلینی، حسین علی محفوظ، ترجمه علیرضا میرزامحمد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۰۵ صفحه، چاپ اول ۱۳۹۲٫