به گزارش خبرنگار جیپلاس، برج میلاد تهران یک شعار دارد: «ما به آسمان نزدیکتریم». به گفته نعیمیپور، مسئول برگزارکننده باشگاههای نجوم برج میلاد، این شعار به دو دلیل انتخاب شده است. یکی به خاطر ارتفاع فیزیکی این برج و دیگری و مهمتر به خاطر فعالیتهایی چون همین برگزاری روزهای نجوم با همکاری مجلهی نجوم، برگزاری کارگاههای تخصصی، جشنوارههای علمی و نجومی، هفتههای علم، باشگاههای ماهانه نجوم و انجام رؤیت هلال از بالای این برج.
امسال نیز برج میلاد در گالری غربی خود میزبان علاقهمندان به نجوم بود. برگزارکنندگان این روز با پرپایی غرفههای نجومی، برگزاری سخنرانیهای نجومی، رصد شبانه از آسمان تهران و برپایی یک آسماننمای کوچک و متحرک میزبان علاقهمندان و بازدیدکنندگان بودند.
بسیاری از علاقهمندان تا پیش از غروب آفتاب از رصد شبانه مأیوس شدند، چرا که آسمان تهران در روز جمعه ابری و غبار آلود بود. اما خوشبختانه و با غروب آفتاب، آسمان رو به صاف شدن گذاشت و در ساعات پایانی این مراسم حتی علاقهمندان توانستند رصدگر اختفای ماه و یک ستاره باشند.
در مراسم این روز افراد سرشناس علمی و نجومی کشور نیز حضور داشتند. دکتر رضا منصوری فیزیکدان ایرانی و استاد دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف و مجری حال حاضر رصدخانه ملی ایران، استاد محمدرضا صیاد پیشکسوت و بزرگ استخراج تقویم و رؤیت علمی هلال در ایران، سید محسن قاضی میرسعید از اساتید بزرگ رؤیت علمی هلال در ایران که برای رؤیت هلال معیاری جهانی ارائه دادهاند، اوشین دانیل ذاکاریان از عکاسان زبده و قدیمی آسمان شب ایران، سیاووش صفاریانپور از اولین برنامهسازان علمی و نجومی در صدا و سیما و اساتید دیگری از دانشگاه های کشور.
به گزارش خبرنگار جیپلاس در این مراسم همچنین خبر خوشحال کنندهای از پیشرفت فیزیکی رصدخانهی ملی ایران مطرح شد. به گفتهی دکتر رضا منصوری آینهی اصلی ۳٫۴ متری رصدخانهی ملی با هزینهای بالغ بر ۴ میلیون یورو بالاخره وارد کشور شده و در انتظار نصب بر سازهی این رصدخانه است.
بخش از سخنرانیهای مراسم روز نجوم
در بخش اول سخنرانیهای پنج ساعته این روز، دکتر معین مصلح از اعضای انجمن نجوم ایران به سخنرانی پرداخت. وی در صحبتهای خود به دو پرسش اساسی در حوزهی فعالیت نجومی اشاره کرد. ابتدا در مورد این مسئله که در نجوم حرفهای سمت و سوی دنیا به کدام جهت است؟ و دیگر اینکه چرا باید سراغ نجوم رفت و مطالعه و کار و پژوهش در این حوزه چه ارزشی دارد؟
وی در ادامه و برای ترسیم نمایی کلی از نجوم، به اتفاقات بزرگ ۹۰ سال گذشته در حوزهی این علم پرداخت و گفت: ادوین هابل از سرآمدترین عالمان نجوم در قرن گذشته بود او اولین کسی بود که اعلام کرد در عالم هستی کهکشانهای دیگری به جز کهکشان ما وجود دارند و بسیاری از سحابیهایی که در آسمان شب زمین میبینیم متعلق به کهکشان ما نیستند. ایدههای هابل درک ما را از عالم هستی متحول کرد.
هابل همچنین ایدهپرداز انبساط عالم بود. با کشف انبساط عالم هابل نتیجه گرفت که جهان زمانی بسیار متراکمتر از حال حاضر خود بوده است
از دیگر اتفاقات قرن گذشته که وی به آن اشاره کرد این سوال اساسی و همچنان موضوع تحقیقات است که کهکشانها چگونه تشکیل شدهاند؟ در طی این ۹۰ سال رصد کهکشانها یک اعجاب دیگر به مجموعهی پازل عالم اضافه کرده و آن مادهی تاریک است. این ماده و مجموعهی مادههای مرئی عالم، درک کلی ما را از چگونگی توزیع ماده در پهنهی گیتی متحول کرده است.
وی افزود: از طرف دیگر انرژی تاریک در ۲ دههی گذشته از جذابیتهای عمدهی علم بوده است. اینکه این انرژی چیست و چرا وجود دارد از سوالهای اصلی علم امروز است.
همچنین ما هنوز درک دقیقی از چگونگی شکل گرفتن عالم پس از انفجار بزرگ نداریم. تا کنون و با رصدهایی که انجام دادهایم شناختمان بیشتر شده، اما نمیدانیم فرآیند ۱۴ میلیارد ساله عالم چگونه بوده است.
دکتر مصلح در بخش دیگری از سخنان خود به روند شناخت ما از پیدایش سیارات و ستارگان پرداخت و اظهار داشت: بر خلاف تصور عمومی شناخت ما از زایش ستارگان هنوز کامل نیست. این زایش فیزیک پیچیدهای میطلبد که عالمان هنوز در حال کار بر روی آناناند. این قضیه در مورد سیارات نیز صدق میکند. اینکه چه فرآیندی بر تشکیل سیستمهای سیارهای در جای جای جهان اعملا میشود از داستانهای هیجانانگیز ولی پیچیدهی نجوم است.
وی در بخش آخر سخنان خود به نوع کار منجمان اشاره کرد و گفت: منجمان همیشه برای تحقیقات خود در عالم نیازمند ساخت و نوآوری در ابزراهای دقیق هستند. به همین خاطر و بر خلاف تصور عموم خیلی وقتها سر در آسمان ندارند و مشغول طراحی و ساخت این ابزراها هستند. این نوآوریهای منجمان در ابزارهای دقیق بعدن وارد صنعت شده و استفادهی تجاری به خود میگیرد. برای مثال تکنولوژیها و ابزارهای پردازش تصویر همیشه برای منجمان مثل نان شب بوده است. به همین علت همیشه به نوآوری در آن پرداختهاند و زحمات آنها بعدها در پزشکی و برای تشخیص بیماریها با استفاده از پردازش تصاویر استفادهی گستردهای یافت. یا نمونهی دیگر آنکه بعضی از منجمان اصلن رصدگر نیستند و به کار شبیهسازی میپردازند. این رصدگران تئوریهای مختلف فیزیکی را میگیرند و با برنامهنویسی کامپیوتری عالم را مدلسازی میکنند. این تخصص به آنها این را اجازه میدهد که تحلیلگران زبدهای برای بانکها و بیمهها و بازارهای مالی و تجاری شوند و به استخدام این مراکز درآیند.
حواستان به خرافات علمی باشد
در بخش دیگری از سخنرانیهای این روز به خرافات علمی و نقش شبه علم در ایجاد باورهای غلط در جامعه اشاره شد. یک نکتهی بسیار مهم این است که جامعه توجهی به این نمیکند که برای یک فرآیند علمی چه زحمات طاقتفرسایی کشیده میشود. به همین علت لازم است تا افراد جامعه از مرز مفاهیم و روشهای علمی با خرافات علمی آگاهی یابند.
برای مثال به احتمال زیاد از این استدلالها و امثال آن زیاد شنیدهاید: زن حامله نباید به تابوت مرده نگاه کند، وگرنه بچهاش چشمشور به دنیا میآید. به سمت ماه انگشت دراز نکنید و اگر کردید بلافاصله سر آن انگشت خود را گاز بگیرید. زن حامله اگر به ماه کامل نگاه کند بچهاش دچار ماه گرفتگی میشود. یا مثال خیلی رایجتر، طالعبینی.
شبه علم بر اساس شبه استدلال به وجود میآید. برای مثال استدلالهایی که در نسبت دادن اخلاقها و ویژگیهای شخصیتی در طالعبینی ماهها انجام میگیرد. معمولن هم کسانی که این طالعبینیها را میخوانند و یا به آن اعتقاد دارند حرفشان این است که خیلی از این موارد هم برای خودشان و هم برای آشنایانشان درست درآمده است. این شبه استدلالهای خرافی دو ویژگی دارند که با آنها میتوان از روش علمی متمایزشان کرد.
اول اینکه این استدلالها پیشبینیهای کلی میکنند. مثلن به شما میگویند که چون در فلان ماه به دنیا آمدهاید آدم خوش قلبی هستید. خوش قلبی و دیگر ویژگیهای اخلاقی امور کلیاند که میتوانند برای هر کسی صادق یا نا صادق باشند.
دوم اینکه با چند مشاهدهی شخصی به شما اطمینان میدهند که درست هستند. در حالی که در روش علمی به صرف چند مشاهده هیچ چیز ثابت یا رد نمیشود.
برای همین باید از خود پرسید که چرا در علم این همه ساعت و هزینه و نیروی انسانی صرف میشود تا یک نظریه شکل بگیرد؟ و بعد از شکل گرفتن نظریات، نیرو و هزینههای گزافتری صرف مشاهدات بسیار گستردهای میشود که هیچ وقت هم تمامی ندارند و همیشگیاند.
چیزی که ما باید همیشه مدنظرمان باشد بررسی منبع مطلبی است که می خوانیم. باید با بررسی دقیق از علمی بودن منبع مطالب خود مطمئن شویم. دقت کنید که آیا کسی که کتاب یا مقالهای نوشته و در آن مطالبی بیان کرده (به خصوص مطالبی را گفته است که ما درون خود دوست داریم بشنویم و حالمان را خوب میکند) واقعن آدم معتبری در جامعهی علمی است؟
او افزود: ما انسانها همیشه دوست داریم فکر کنیم که طبیعت رفتارهای ما را میفهمد. دوست داریم برای اعتقادات خودمان شواهدی بتراشیم، هر چند که علمی نباشند. خیلی وقتها هم آدمهایی را میبینیم که با هر دستآویزی میخواهند نشان دهند خرافات علمیای که باور دارند درست است و یا حداقل درصد بالایی از موارد را شامل میشود.
رسانههای معتبر علمی منابع اطلاعرسانیشان دانشمندان و متخصصان دانشگاهی هر حوزهاند، اما آدمها و رسانههای شبه علم این راه را دور میزنند و اطلاعاتشان را از خارج از جامعهی دانشگاهی و تحقیقاتی میگیرند.
باید دقت کرد که آدمهایی که نظریات شبه علم و خرافی میدهند، به طور معمول کسانی بیرون از جامعهی علمی هستند و یا حتی اگر از اعضای جامعهی علمی و دانشگاهی بوده باشند، نظریههایشان در جوامع علمی نه اثبات شده و نه مورد قبول بوده است. به همین دلیل این آدمها به جای اینکه با دانشمندان و متخصصان برای اثبات نظریات خود سر و کله بزنند (کاری که تواناییاش را ندارند)، راه را دور زده و وارد مطبوعات میشوند و یا کتاب مینویسند و به این وسیله خوراک غلط به جامعه که اطلاع کافی از روش علمی ندارد، میدهند.
نکتهی بسیار مهم دربارهی فریبکاری این افراد این است که در فرآیندهای شبه علمی و خرافی روشهایی به کار گرفته میشود که به روشهای علمی شباهت دارند و گولزنک هستند. واقعیت این است که این افراد شکل روش علمی را میگیرند و در محتوی دستکاری میکنند و مشاهدات را طوری گزینش میکنند که به نتیجهی دلخواه خود برسند. این در صورتی است که در علم مشاهده برای رسیدن به نتیجه نیست، بلکه برای شناختن فرآیندهای عالم است، چه نظر شما به این وسیله تأیید شود چه رد.
بنابراین تنها راه این است که برای کسب اطمینان فقط ار منابع معتبر علمی آگاهی کسب کنید. منابعی که نزد دانشمندان و محققان دانشگاهی اعتبار دارند.
مأموریتهای فضایی سال ۹۴
در بخش دیگری از این مراسم آریا صبوری از منجمان آماتور با سابقهی ایران، در سخنرانی خود به مأموریتهای مهم فضایی پیشرو در سال ۹۴ پرداخت.
او در این مورد گفت: از جمله مأموریتهای مهم در حال انجام در این سال، دو فضاپیمای خورشیدیای هستند که در مرز مداری زمین و زهره فعالیت دارند. این دو فضاپیما با بررسی فعالیتهای خورشیدی ما را از خطرها و پیشروی این فعالیتها برای سیستمهای مخابراتی و ماهوارهای و الکترونیکی آگاه میکنند.
آریا صبوری در بخش دیگری از سخنرانی خود به یکی از مهمترین مأموریتهای رباتیک بشر پرداخت. در تیر ماه سال ۹۴ فضاپیمای NewHorizon که سریعترین فضاپیمای دستساز بشر تا کنون است، به پلوتو خواهد رسید و بشر برای اولینبار قادر خواهد بود که از نزدیک این جرم دوردست منظومهی شمسی را ملاقات کند. این فضاپیما باتریای هستهای دارد که با ایزوتوپ پلوتونیوم ۲۳۸ انرژیاش را تأمین میکند.
در اواخر سال ۲۰۱۵ نیز یکی از جذابترین مأموریتهای فضایی در نزدیکی مشتری اتفاق خواهد افتاد. فضاپیمای Juno مأموریت خود را در نزدیکترین فاصلهای که بشر تا به حال توانسته به مشتری برسد، آغاز خواهد کرد. تا پیش از این فضاپیماهای دستساز بشر به دلیل میدان مغناطیسی ترسناک سیارهی مشتری (میدان مغناطیسیای که ۱۰ برابر میدان مغناطیسی زمین است)، نمیتوانستند خیلی به آن نزدیک شوند، چرا که سیستمهای مخابراتیشان از بین میرفت. همین عدم تواناییِ نزدیک شدن به مشتری باعث شده که از فیزیک این سیاره اطلاعات خوب و کافی و دقیقی نداشته باشیم.
یکی دیگر از اتفاق های مهمی که منجمان در انتظار آن هستند، بیدار شدن دوبارهی کاوشگر فیلای (Philae) است. در سال ۲۰۱۴ فضاپیمای روزتا برای اولینبار در تاریخ بشر سفیری روباتیک را به سطح یک ستارهی دنبالهدار فرستاد. فیلای که فرود سختی بر روی سطح این دنبالهدار داشت، به دلیل فرود آمدن در سایه نتوانست به اندازه کافی فعالیت کند و با کم شدن انرژیاش به خواب زمستانی فرو رفت. از اوخر این ماه اما، با نزدیکتر شدن این دنبالهدار به خورشید و چرخش آن، فیلای دوباره در معرض تابش نور آفتاب قرار خواهد گرفت و میتواند خود را شارژ کند تا به اکتشاف در این دنبالهدار بپردازد.