جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

گزارش جی پلاس از نشست اخلاق حرفه ای در علم؛ بخش سوم:

جامعه به سامان، جامعه ای با اکثریت اخلاقی است

کد خبر: ۳۸۰۷۰۴
جامعه به سامان، جامعه ای با اکثریت اخلاقی است

«پرداختن به مسئله اخلاق در علم در هر کدام از سطوح مسئله، بحران و آسیب به معنای آن نیست که در بخش های دیگر جامعه وضعیت بهتری وجود دارد. حتی نهاد رقیب دانشگاه یعنی حوزه همین مسئله وجود دارد.»

به گزارش خبرنگار جی پلاس، نشست اخلاق حرفه ای علم چندی پیش به همت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با همکاری پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی برگزار شد. در این نشست دکتر فرهود، دکتر قانعی راد و دکتر خانیکی به بیان نظرات خود پرداختند. در ادامه بخش سوم این نشست را که شامل سخنرانی دکتر هادی خانیکی است، می خوانید.

دکتر هادی خانیکی: پیامبر اکرم اسلام رسالت خود را بر اتمام و اکمال اخلاق قرا دادند و این یعنی اخلاق بر هر امری حتی امر دینی مقدم است.در حال حاضر جامعه ایران با سطوح مختلفی از بحران و یا فساد اخلاقی روبرو است و بین سیاستمداران، دانشگاهیان و روشنفکران در پرداختن به موضوع اخلاق توافق وجود دارد. پرداختن به مثل اخلاق در علم در هر کدام از سطوح مسئله، بحران و آسیب به معنای آن نیست که در بخش های دیگر جامعه وضعیت بهتری وجود دارد. حتی نهاد رقیب دانشگاه که حوزه است، در آنها هم این مسئله وجود دارد یعنی می توان از بحران اخلاقی و آسیب های اخلاقی در آنها نیز صحبت کنیم. در صنعت نیز به همین شکل است. پس اگر بگوییم وضعیت اخلاق در دانشگاه خوب نیست به این معنی نیست که بخش های دیگر وضعیت بهتری دارند. به طور کلی من وضعیت اخلاق علمی را در جامعه خوب نمی بینم. یعنی در هر سه نوع اخلاق شامل اخلاق فضیلت گرا که افلاطون و ارسطو اشاره دارند؛ اخلاق وظیفه گرا که کانت به آن می پردازد و اخلاق نتیجه گرا که استورات میل آن را مطرح می کند؛ وضعیت خوبی در جامعه آکادمیک و حوزه خصوصی وجود ندارد. چه کنشگران حوزه علمی و چه نهاد های پژوهشی و ترویج علم با این مشکل مواجه هستند. جامعه به سامان خوب در چند سطح قابل بررسی که در ادامه به آن اشاره می شود: جامعه علمی : جامعه خوب سامان یافته جامعه ای است که اجزای نهادی علم، شامل آموزش و پژوهش، مقررات سامان خوبی دارد. پس زمانی که قانون ارتقای اعضای علمی و پذیرش دانشجو که فرد را وادار به غیر اخلاقی عمل کردن وارد می کند وجود دارد؛ از جامعه خوب سامان یافته دور هستیم. دوم به معنای جامعه فاقد اختلالات هنجاری : در جامعه ما عکس این قضیه وجود دارد. یعنی قطبی شدن هنجارها، نا پایداری هنجاری، تضادهای هنجاری ضعف هنجاری در نهاد علم. در کشور ایران از سویی تعداد دانشجو افزایش پیدا می کند به طوری که در هشت سال گذشته به اندازه ۷۲ سال قبل از آن، دانشگاه پژوهشگاه و نهاد علمی ساخته شد در شرایطی که بودجه مناسب و استاد برای آن وجود نداشت. ویژگی سوم: جامعه ای با اکثریت اخلاقی است. یعنی اخلاقی بودن اکثریت افراد در اکثر مواقع٫ در جامعه علمی ما، اکثریت دانشگاهیان و دانشجویان کنش اخلاقی نشان نمی دهند. البته نمی توان لبه تیز نقد را تنها متوجه استاد و دانشجو دانست بلکه باید متوجه شرایطی کرد که دغدغه های غیر علمی را برای آنها بوجود می آورد. یعنی شرایطی که دانشجو به جای اینکه به سمت نوشتن مقاله برود به سمت مطالعه برود و بر همین اساس وضعیت موجود مطلوب نیست. پیشنهاد من این است که باید غیر اخلاقی بودن را در دو سطح بررسی کنیم. در واقع این مسئله دو سطح آشکار و نهان دارد. گاهی ظاهر مسئله این است که همه اخلاقی عمل می کنند یعنی تعداد مقاله ها خوب است و کلاس ها منظم تشکیل می شود و ظاهرا فعل غیر اخلاقی انجام نمی گیرد اما در باطن نهاد دانشگاه از وظایف خود دور می شود و امر غیر اخلاقی صورت گرفته است. همچنین در این رابطه باید اشاره کرد که مقایسه دانشجو و استاد با بازار، کار درستی نیست یعنی مقایسه تنها بر اساس منفعت راه به جایی نخواهد برد. به طور کلی علل نادرستی اخلاقی در دو سطح فردی کنشگران جامعه علمی و دیگری در سطح نهاد ها بررسی می شود. معمولا وقتی نهادها ناکارآمد هستند انتظار از افراد بیشتر می شود یعنی از شهروندان طلب می کنیم که اخلاق مدار باشند. زیرا اینکه نهادهای وادار کننده به علم ضعیف هستند. یعنی وقتی نهاد ضعیف است مسئولیت را باید از افراد خواست. در سطح اول یعنی بعد فردی، اینطور به نظر می رسد که دو سیطره وجود دارد که کنشگر نتواند اخلاقی عمل کند. کنشگر منفعت طلبانه عمل می کند. یعنی ما درگیر جامعه ای هستیم که دچار توسعه شتابگیر است. در این شرایط اصحاب علم احساس غبن می کنند نسبت به حرفه های دیگر و اینجا فعل غیر اخلاقی رشد پیدا می کند و امر غیر اخلاقی وقتی وجود دارد که جامعه، ضعیف است. وضعیت نهادی به نظر من در جامعه مهم تر است. یعنی چقدر نهاد علم و نهاد دانشگاه امر اخلاقی را ترجیح می دهند؟ در اینجا سه سیطره وجود دارد: ۱- سیطره کمیت که به نوعی فرمالیسم اشاره دارد و سیطره درستی نیست. ۲- سیطره سیاست بر نهاد های علم است. در اینجا آزادی آکادمیک تحت شعاع قضاوت ها جناحی قرار می گیرد و سیاست در آن مداخله می کند. ۳- سیطره نهاد دولت یا دولت زدگی است که با سیاست زدگی فرق دارد و بیشتر به معنای متمرکز شدن است. تجربه پیشرفت نهادهای علم چه در نظام های سرمایه داری و چه سوسیالیستی به سمت جدا کردن دانشگاه از قدرت دولتی است. در این حالت دستور العمل های واحد بر روی همه رشته ها اعمال نمی شود. به عقیده من سطح دوم یعنی توجه به نهادهای دست اندکار علم، باید در دستور کار قرار گیرد. در این رابطه نقش نهاد های مدنی و شبکه های جهانی حوزه بسیار مهم است.

انتهای پیام

دیدگاه شما