هشتمین همایش ملی نجوم و اخترفیزیک ایران از سوی انجمن نجوم ایران و به میزبانی دانشگاه امیرکبیر تهران، در روز ۱۵ بهمن ماه برگزار شد.
به گزارش خبرنگار جیپلاس،در این همایش موضوعات تخصصی مختلفی نظیر فرآیندهای گرمایش و سرمایش در هستهی خوشههای کهکشانی، نتایج منتشر شده دربارهی رصد امواج گرانشی، لرزهنگاری ستارهای، دینامیک و تحول خوشههای ستارهای و مباحث گستردهی دیگری مورد بررسی قرار گرفت. همایش ملی نجوم و اخترفیزیک ایران روز ۱۶ بهمن نیز ادامه پیدا خواهد کرد.
در سال ۲۰۱۴ محققانی که از تلسکوپ BICEP در قطب جنوب استفاده میکنند، اعلام کردند که موفق شدهاند شواهدی از امواج گرانشی حاصل از انفجار بزرگ آغاز کیهان را پیدا کنند. نتیجهی چنین رصدی میتوانست تأیید ضمنی تورم عالم باشد. در این همایش دکتر شانت باغرامیان از دانشگاه صنعتی شریف تهران به بررسی نتایج این رصد پرداختند. ایشان با اشاره به روش رصد و تحلیل گروه BICEP، نشان دادند که چرا نتایج به دست آمده از این رصد میتوانسته است خطا باشد.
به گفتهی دکتر باغرامیان گروههایی از دانشگاه آکسفورد و پرینستون با بررسی نتایج این رصد استدلال کردهاند که خطاهای غبار کهکشانی باعث عدم رصد امواج گرانشی میشود. ایشان همچنین به مقالهی مشترکی که از سوی گروه BICEP و مؤسسهی پلانک منتشر شده، اشاره کردند. در این مقاله دو گروه با بررسی دوبارهی رصد، ادعای گروههای آکسفورد و پرینستون را تأیید کرده و نشان دادهاند که سیگنال دریافت شده را به خاطر اثر غبار کهکشانی نمیتوان به سیگنال امواج گرانشی تعبیر کرد. در این مقاله آمده است که از طرفی هم نمیتوان گفت که این رصد اشتباه بوده، اما اثر غبار کهکشانی بر روی این سیگنال چنان است که تحلیل آن به موج گرانشی را ناممکن میکند. سال جهانی نور در ادامهی این همایش دکتر یوسف ثبوتی از دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان به سخنرانی پرداختند. موضوع سخنرانی ایشان سال جهانی نور بود که از طرف سازمان ملل تعیین شده است. سازمان ملل سال ۲۰۱۵ را سال جهانی نور و تکنولوژیهای نور پایه اعلام کرده است. این سازمان هدف خود را افزایش آگاهی عمومی دربارهی نقش نور در توسعهی جوامع انسانی، در توسعهی تکنولوژی و در توسعهی انرژی اعلام کرده است. ایشان با اشاره به این اهداف تأکید کردند که منجمین به واسطهی نقش برجستهای که در تکنولوژی نور داشتهاند، باید خود را موظف به تلاش در شناساندن آن و گسترش تکنولوژیهای نور پایه بدانند. همچنین به نقش مؤثر دانشگاهها و صنایع در این راستا اشاره کرده و خواستار تلاش بیشتر آنها در شناساندن این موضوع شدند. سازمان ملل یکی از مهمترین مناسبتهای اعلام این سال را به عنوان سال جهانی نور، بزرگداشت و هزارمین سالکرد تألیف هفت جلد کتاب المناظر دربارهی نور توسط دانشمند مسلمان ابنهیثم دانسته است. دکتر ثبوتی به این مناسبت، از جامعهی مسلمان خواستند که توجه ویژهای به این سال نشان دهد، به خصوص که این اثر ابنهیثم یکی از مراجع اصلی علم نور در سدهی ۱۳ در اروپا بوده و دانشمندان به نامی چون کپلر از آن استفادهها کردهاند. دکتر ثبوتی نادیده گرفتن دانشمندانی چون ابن هیثم را از طرف جامعهی مسلمان مایهی تأسف خواندند، چرا که به گفتهی او ابنهیثم از جمله معدود دانشمندان دوران خود است که نه تنها همیشه دست به مشاهده در طبیعت میزده، بلکه مشاهده را از اصول تحقیق خود قرار داده بوده است. سنتی که به گفتهی ایشان در جامعهی مسلمان نادیده گرفته شده. از جمله آثار دیگر ابنهیثم میتوان به نور ماه، آینهی کروی سوزان، گوی سوزان و گفتار دربارهی نور اشاره کرد. ابنحیثم به گفتهی دکتر ثبوتی، همچنین به مباحثی چون نظریههای رنگ و شکست نور در کتاب المناظر خود پرداخته است. در این گفتار دکتر ثبوتی به ادامهی تاریخ تحقیق و پژوهش دربارهی نور در اروپای مرکزی اشاره کردند. تحقیقاتی که موضوعاتی چون اپتیک هندسی و خواص آینههای و منشورها را شامل میشد.
او در همین رابطه افزود: سال ۱۸۶۵ نقطهی تحول بزرگی در تاریخ نور بود. در این سال جیمز کلارک مکسول با کنار هم قرار دادن قوانین الکتریسته و مغناطیس، مبحث الکترومغناطیس را به وجود آورد. تا پیش از این الکتریسیته و مغناطیس مباحث جداگانهای بودند. الکترومغناطیس توسط مکسول بر چهار معادله بنا شده که به عنوان معادلات مکسول شناخته می شوند. در سال ۱۸۶۲ و در دانشگاه سلطنتی لندن، مکسول به نتیجه رسیده بود که سرعت نشر امواج الکترومغناطیس تقریبن با سرعت نور برابری میکند. این تشابه در سرعت، مکسول را بر آن داشت تا نور را از انواع امواج الکترومغناطیسی بداند. از اینجا بود که تاریخ موجی دانستن نور آغاز شد. دکتر ثبوتی با اشاره به تحقیقات تاریخی دربارهی سرعت نور، گفت: دانشمندان مسلمانی چون ابنهیثم و ابوریحان بر خلاف دانشمندان اروپایی چون کپلر و دکارت، برای سرعت نور محدودیت قائل بودند. مبحثی که سدهها بعد توسط علم بر آن صحه گذاشته شد. لرزهنگاری ستارهای سخنران بعدی این همایش جناب دکتر احسان مروجی از مرکز پژوهشهای آسترون بلژیک بود. موضوع سخنرانی ایشان، تحقیقات گروهشان در این مرکز دربارهی لرزهنگاری ستارگان پر جرم در دوران فعالیت ماهوارهی کپلر (Asteroseismology of massive stars in the Kepler Era) بود.
او با اشاره به اینکه ستارگان از دل سحابیها متولد میشوند، گفت: از لرزهنگاری ستارهای می توان در شناخت به خصوص ستارگان بزرگی که در هنگام تولد جرم زیادی به خود گرفتهاند، استفاده کرد.
دکتر مروجی در معرفی لرزهنگاری ستارهای ایشان اظهار کرد: در کشورهای لرزهخیزی چون ایران به کمک تکنیکها و ابزارهای لرزهسنجی، میتوان به مطالعهی چگالی اعماق مختلف زمین و شیمی این اعماق پرداخت. از آنجایی که سطح و درون ستارگان دارای لرزه است، از همین روش زمینشناسی اما میتوان در توصیف نوسانات ستارگان نیز استفاده کرد. علت این لرزههای ستارهای وجود جریانهای همرفتی در آنهاست. این جریانهای همرفتی در ستاره یک لایهی بیرونی دارد و یک لایهی درونی و نوع نوسانات در این لایهها متفاوت است. اگر به رصدی که از ستارگان کردهاید دقت کنید، میبینید که در گذر زمان منحنی نوری آنها تغییر میکند. رصد این تغییرات نوری به ما کمک میکند تا فرکانس ستارگان را پیدا کرده و فیزیک آنها را درک کنیم. او با اشاره به تکنیکهای لرزهنگاری ستارهای، به مطالعات گروهشان بر روی یک ستارهی خاص تاکید کرد: که با مدل کردن فعالیت یک ستاره و مقایسهی آن با نتایج رصدی میتوان سن دقیق، ساختار داخلی و میزان هلیوم و فراوانی فلزات ستارگان را اندازه گرفت.
خوشههای کروی و تحول آنان در بخش دیگر این همایش دکتر اکرم حسنی زنوزی از دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان به سخنرانی دربارهی دینامیک و سیر تحول خوشههای ستارهای پرداختند. در گفتار ایشان اشاره شد که خوشههای ستارهای از چند ده هزار تا چند صد هزار ستاره تشکیل شدهاند که از نظر گرانشی به هم وابستهاند. این خوشهها پیر بوده و از پیرترین اجرام کهکشاناند. ایشان با اشاره به تاریخ مطالعات خوشههای ستارهای بیان داشتند که دیدگاه غالب این بوده که ستارههای درون یک خوشه همزمان و با هم از دل یک سحابی متولد شدهاند، ولی شواهد رصدی جدید خلاف این تصور را نشان داده و خوشههایی یافته شدهاند که نسلهای متفاوت ستارهای دارند. اما به هر حال این ستارگان به طور متوسط هم سناند. این خوشهها آزمایشگاه مناسبی برای مطالعهی تحول ستارگان بوده و علاوه بر آن به واسطهی پیر بودنشان منابع مناسبی برای مطالعهی تحول کهکشان هستند. او افزود: در یک خوشه علاوه بر تأثیر تحولات هر ستاره بر کل خوشه، ما شاهد تآثیر تحولات دینامیکی و اثرات کهکشانی بر سیر تحول یک خوشه هستیم. در یک خوشه به واسطهی این که سیتسم یک خوشه برخوردی است، به این معنی که ستارگان از نزدیکی هم رد میشوند، مدار ستارگان پس از گذر از کنار یکدیگر دائم در حال تغییر است. این گذرهای ستارهای دو پیامد اصلی دارند. یکی اینکه در طول زمان سرعت حرکت ستارگان یک خوشه کاهش مییابد که از آن به عنوان Relaxation Time یاد میشود، و دیگری اینکه ستارگان دوتایی (دو قلو) در این خوشهها تشکیل میشوند. این دوتاییها را نمیتوان در جای دیگری در کهکشان یافت چرا که فقط در این خوشهها امکان تشکیل آن وجود دارد. این دوتاییها دو حالت دارند: یا اینکه از نظر گرانشی به شدت به هم وابستهاند (دوتاییهای قوی) و یا وابستگی گرانشی آنها شدید نیست. نتیجهی گذر دیگر ستارگان از کنار این دوتاییهای قوی این است که وابستگی گرانشی آنها را مستحکمتر میکند. ولی در مورد آنهایی که وابستگی گرانشی شدیدی ندارند، این گذرها به مرور زمان آنها را از هم جدا میکند. از دیگر تبعات برخورد در خوشهها این است که ستارگان پر جرمتر در مرکز خوشه جمع شده و ستارگان کم جرمتر به سمت بیرون خوشه رانده میشوند. از طرفی میدان کِشَندی کهکشان تأثیر بهسزایی بر این خوشهها میگذارد، چرا که به مرور زمان این میدان کشندی میتواند خوشه را تبخیر کند، به این معنی که ستارگان به مرور زمان از خوشه جدا میشوند و دیگر جزء آن حساب نخواهند شد. این فرآیند تا آنجا میتواند پیش رود که همهی ستارگان یک خوشه در فضا پخش شده و خوشه به طور کامل تبخیر شده و از میان برود.