به گزارش جی پلاس، حوزه مطالعاتی مطالعات فرهنگی نیز، از جمله حوزه هایی است که نگاهی انتقادی به رویکرد نخبه گرا دارد. محمدسعید ذکایی، استاد مطالعات فرهنگی دانشگاه علامه طباطبایی، ضمن معرفی این رشته، نقدی بر نگاه اباذری می اندازد.
این نشست هشتمین و آخرین سمینار از سلسله سمینارهای آشنایی با علوم پایه است که به همت مرکز فرهنگ و اندیشه جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران برگزار شده است.
محمدسعید ذکایی: در روزهای گذشته و پس از فوت مرحوم پاشایی و سوگواری میلیونی برای این خواننده ی پاپ، بحث های بسیاری در میان مردم و دانشگاهیان در گرفت. یکی از این بحث ها که شهرت بسیاری یافت و در فضای عمومی و شبکه های اجتماعی نیز بسیار پخش شد، صحبت دکتر یوسف اباذری درباره ی این واقعه بود. اباذری، رویکردی نخبه وار را برای خود برگزیده است.
در اروپا، بعد از شهرنشینی و صنعتی شدن، قدرت مستقر و سرمایه داران نسبت به سبک زندگی و ارزش های طبقات کارگر واکنش نشان دادند و فرهنگی مستقل از طبقات کارگر ایجاد کردند. این طبقه ی سرمایه دار، واکنشی نخبه گرایانه به مصرف کارگران بروز داد. از اینجا به بعد فرهنگ محل دعوا شد. دسته ای برنمی تافتند که کارگران سلیقه های خود را داشته باشند و شیوه زندگی خود را جشن بگیرند و آن را تحقیر می کردند. برای مثال آرنولد از نمایندگان این فرهنگ نخبه بود. او معتقد بود که فرهنگ، مجموعه ی بهترین چیزهاست و ابزار کنترل توده های خام و بی فرهنگ است. از آن به بعد دسته بندی هایی همچون بافرهنگ و بی فرهنگ و باسواد و بی سواد رواج یافت. این افراد می پنداشتند که بی فرهنگی های طبقه ی کارگر موجب آنارشی می شود. به باور این گروه، برای بافرهنگ شدن باید زحمت کشید و دود چراغ خورد؛ وگرنه صاحب فرهنگ نمی شویم.
در بحث تشییع مرحوم پاشایی هم، دکتر اباذری موضعی نخبه پسند را اتخاذ کرده بودند می گفتند چرا باید مردم برای خواننده ی یک موسیقی پاپ که موسیقی نازلی است سوگواری کنند؟ به نظر ایشان آن وجه از فرهنگ که لایق اعتبار و تقدیر است، نوع فرهیخته اش است که مثلا در بتهوون و موتزارت هست. این سلیقه ی فرهیخته را نباید عوض کرد و اگر تغییری در سلیقه ی مردم شکل گرفته است و از سلیقه ی نخبه وار به سمت سلیقه ی عامه پسند رفته اند، نشانی از نوعی ضعف، درماندگی، سیاست زدگی و ... است.
این رویکرد، چشم اندازی نخبه گرایانه به فرهنگ است. در سال های ۱۹۶۰ ما این نگاه را با عنوان مکتب فرانکفورت می شناسیم. آنان بودند که می گفتند موسیقی پاپ موسیقی توده هاست و کارکردش سرگرمی و تحمیق و بیگانه کردن توده ها از وضعیت جامعه شان است و نظم مسلط سرمایه داری را به توده ها تحمیل می کند.
اما در دهه ۶۰، عده ای این تحقیر و قضاوت و ارزش گذاری را رد کردند و نگاه منصفانه تری به فرهنگ توده انداختند و سعی کردند طرحی نو دراندازند. از نظر آنان افراد عامی هم قوه تشخیص و انتخاب دارند، انتخابشان همیشه به خطا نمی رود و می توانند نیازهای خود را در میان کالاهای مختلف فرهنگی انتخاب می کنند. اساسا به باور این نحله، فرهنگ را افراد فعالانه تولید می کنند. چنین نیست که افراد منفعل باشند و سریال و موسیقی پخش شده را - هرچه که باشد - به شیفتگی نگاه کنند و هیچ تحلیل و نقد و بازاندیشی ای نسبت به آن نداشته باشند.
در واقع مردم لزوما در برابر هر چیزی که به آنان ارائه می شود، رویکرد پذیرشی ندارند. بلکه عموما خوانش گفت و گویی دارند. یعنی بخشی از آن را درست و بخشی از آن را نادرست می یابند. همچنین در مواقعی قرائت تخالفی هم دارند. برای مثال در یکی از پژوهش های انجام شده، از افراد درباره نظرشان نسبت به سریال های تلویزیون پرسیده شد و بسیاری معتقد بودند که تصویرسازی جوانان در سریال مبالغه آمیز است و دست کم گرفته شده اند و شخصیت ها بسیار قطبی اند. به همین خاطر این افراد می گفتند همزاد پنداری ما با چهره منفی است. زیرا او را واقعی تر می یافتند. این یک موضع تخالف آمیز است.
این نگاه جدید به فرهنگ و توده، مطالعات فرهنگی است. مطالعات فرهنگی چیست؟ این حوزه مطالعاتی به شکلی که امروز رایج است، محصول دهه شصت میلادی است و از اواخر دهه هفتاد، به آکادمی ها راه یافته است. مطالعات فرهنگی به تجزیه و تحلیل فرهنگ های معاصر می پردازد . در نتیجه، نگاهی به امر مدرن و امروزی در این رشته هست.
این حوزه هنوز مشغول یافتنِ خود است و می کوشد قلمرو و روش های خود را بشناسد و دستور کارهایش را تعریف کند. شارحین این سنت، این دانش را فرارشته ای، بین رشته ای یا اساسا غیررشته ای می دانند . زیرا می خواهد از ضوابط دانشگاهی فاصله بگیرد. موضوعی که این حوزه با آن سر و کار دارد، کمی محل اختلاف است. این دانش هر جا که شکل گرفته یا می خواهد شکل بگیرد، نیاز دارد که زبان، معنا، موضوع و دستورکارش را تعریف کند و این نکته جالبی است. ما عموما انتظار داریم که شباهت های جریان های مختلف یک حوزه ی خاص، به تفاوت هایشان بچربد. اما مطالعات فرهنگی، به این دلیل که فرهنگ از یک جامعه به جامعه ی دیگر بسیار تغییر می کند، چنین خصوصیتی به خود گرفته است. به همین علت، می توان در مطالعات فرهنگی از سنت های مختلف ژاپنی، کره ای، هندی، اسپایایی و ... حرف زد.
فرهنگ در مطالعات فرهنگی، معیاری برای تمایز گذاریِ نخبه وار نیست. بلکه مراد از آن، هر چیزی است که مردم در زندگی روزمره با آن سر و کار دارند. توجه داشته باشید که فرهنگ در یک جامعه می تواند معیاری برای ایجاد نابرابری باشد. در هر جامعه افراد به نسبت اینکه به وجوهی از فرهنگ دسترسی بیشتری دارند، می توانند در موقعیت های ممتاز یا محروم قرار بگیرند. این بی عدالتی های فرهنگی برای مطالعات فرهنگی جالب است و به آن می پردازد.
چنان که گفته شد، مطالعات فرهنگی، تمایزگذاری میان فرهنگ نخبه پسند و عامه پسند را رد می کند. در سنت های اولیه مطالعات فرهنگی، نقطه عزیمت این بود که فرهنگ به هر شکل، شأن و ارزش خود را دارد. فرهنگ فی نفسه اهمیت خود را دارد و منبعی قدرت بخش و الهام بخش برای مصرف کنندگانش است. همچنین باید درنظر داشت که انسان ها در جریان زندگی خود، همزمان، به گونه های مختلف موسیقی نزدیک می شوند و آن ها رامصرف می کنند. ساعتی پاپ گوش می دهند و ساعتی دیگر به سلایق نخبه پسند نزدیک می شوند. اینها با هم جمع پذیر است. در اینجا نه نخبه جایگاه خود را دارد و نه عامه معنای ثابتش را حفظ کرده است. پس سلسله مراتبی از سلیقه وجود ندارد که همه باید به آن بالا نگاه کنند و بکوند سلیقه ی خود را به آن نزدیک سازند. بلکه مرزبندی ها متغیر و منعطف دیده می شود. در این شرایط مصرف کننده نیز نه یک سره مرعوب و متاثر از ساختار دیده می شود و نه یکسره بر انتخاب و عاملیت او تاکید می شود. بلکه مطالعات فرهنگی می کوشد در مرز میان این دو پیش رود. بنابراین منتقدین فرهنگی بیش از آنکه به دنبال بهترین آثار تولید شده باشند، به توصیف و نحوه پیوند تولیدات مختلف می پردازند.
طیفی از رشته های علوم اجتماعی این حوزه را تغذیه می کنند؛ نقد ادبی، مطالعات تاریخی، روانکاوی، جامعه شناسی، انسان شناسی، ارتباطات، اقتصاد، مطالعات سینما و فیلم و ... . مطالعات فرهنگی نوعی بلندپروازی دارد و خود را به چارچوب ثابت مقید نمی کند.
مطالعات فرهنگی در ایران نوپاست و در سال ۸۰ شمسی، برای اولین بار در گروه علوم اجتماعی شکل گرفت. اما متاسفانه مقاومت ها و مخالفت های زیادی در برابر آن ایجاد شد. عدی ای آن را بدیلی برای جامعه شناسی می دانستند. اما رسالت این حوزه چنین نقد و نفی ای نبود. نهایتا هم این رشته متوقف شد و هنوز نیز گره ها باز نشده است. امیدواریم در فضای جدیدی که در این یک سال اخیر شکل گرفته است، این رشته مجددا احیا شود.
منبع: ایسکا نیوز