جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

ماکیاولی و بنیادگذاری اندیشه‌ی سیاسی جدید

کد خبر: ۳۷۸۹۱۰
ماکیاولی و بنیادگذاری اندیشه‌ی سیاسی جدید

ماکیاوللی به تکرار از «تقلید» فرزانگان و بنیادگذاران قدیم سخن می‌گوید و شهریارانی همچون موسای عبرانی، کورش پارسی، رومولوس رمی و تسئوس آتنی را که هریک دولتی نوبنیاد ایجاد کردند نمونه‌ی هر شهریاری می‌داند که آهنگ بنیادگذاری کرده باشد. ماکیاوللی در رساله‌ی شهریار ضمن تأکید بر تقلید از بنیادگذاران، پرتوی نیز بر درک ویژه‌ی خود از «تقلید» می‌افکند.

تقدیر نیکولو ماکیاوللی Niccolo Machiavelli «این فرزانه‌ی حامی آزادی» ۱ چنان بوده است که ننگ او بر نام پرآوازه‌اش سایه‌ای بلند و سنگین بیفکند. ماکیاوللی، بنیادگذار اندیشه‌ی سیاسی جدید بود و همو راهی را هموار کرد که به سرزمین ناشناخته‌ی اندیشه‌ی سیاسی جدید منتهی می‌شد، سرزمینی که شالوده‌ی استوار کاخ بلند اندیشه‌ی سیاسی از هابز به بعد بر روی آن پی افکنده شد. نیکولو ماکیاوللی در مقدمه‌ی کتاب اول گفتارها۲ با اشاره‌ای به سرشت نوین اندیشه‌ی خود، آگاهانه به سختی و رنج راه نوهموار تأکید کرده و می‌گوید: «سر آن دارم راهی نوهموار سازم که بی‌هیچ تردیدی به‌سختی در آن راه خواهم سپرد.» در نامه‌ای از ماکیاوللی به پیشگاه لورنزُ دی مدیچی Lorenzo di Medici که در آغاز شهریار آمده است، نویسنده اعتراف می‌کند که آنچه در این کتاب آورده شده «به سالیان دراز و با به سر بردن رنج و خطرهای بسیار» ۳ آموخته شده است و اینک هدیه‌ی شهریاری می‌شود که بایستی کمر همت بر نجات ایتالیا از چنگال بربرها بربندد که بوی گند آنان منخرین همه‌ی وطن‌خواهان ایتالیایی را می‌آزارد.۴

ماکیاوللی در همان نامه خطاب به لورنزُ می‌نویسد: «این بنده نیز بر سر آن است که برای نمایاندن بندگی خویش چیزی به پیشگاه شهریار فراز آورد و در میان همه‌ی دارایی خود ارجمندتر و گران‌بهاتر از توشه‌ی معرفتی که درباره‌ی کردار مردان بزرگ اندوخته، نیافته است که دستاورد آشنایی دیرینه‌ی وی با کار روزگار و پژوهش پیوسته در آثار روزگار باستان است و فشرده‌ی این‌همه را پس از باریک‌اندیشی‌ها و موشکافی‌های بسیار در دفتری گرد آورده که اکنون به پیشگاه شهریار عرضه می‌دارد.»۵ ماکیاوللی در این سطور به ترجمه‌ی ما، تجربه‌ی دیرینه از امور جدید و قرائت نوشته‌های قدما (Imparata de me con una lunga SPerlenza delle Cose modeme ed una?continuaezione delle artiche…)۶ را برجسته می‌سازد، دو سرچشمه‌ای که نخستین اثر نامدار اندیشه‌ی سیاسی بر مبنای آن نوشته شده است. ماکیاوللی افزون بر شناختی که از مجرای تجربه‌ی امور جدید و قرائت آثار قدما کسب کرده است در همان مقدمه به نکته‌ی مهم دیگری در جهت بنیادگذاری اندیشه‌ی سیاسی جدید اشاره می‌کند که دارای اهمیت ویژه‌ای است. از نظر ماکیاوللی ممکن شدن بنیادگذاری اندیشه‌ی سیاسی جدید و بحث در سرشت شهریاران در شرایطی است که اندیشمند سیاسی از جایگاه «مردم» یعنی از پایین به نظاره‌ی شهریار می‌پردازد: « ... امید است این را گستاخی نشمرند اگر که مردی ناچیز و فروپایه جسارت ورزد و در باب کار و نهاد شهریاری سخن آغازد؛ زیرا همچنان‌که برای طرح‌ریزی چشم‌انداز کوه‌ها و بلندی‌ها می‌باید دربستی‌ها و جلگه‌ها بر بلندی کوه‌ها، برای دریافت نهاد مردم نیز می‌باید شهریار بود و برای دریافت نهاد شهریاران از مردم.» ۷

***

تا اینجا تصویری را که ماکیاوللی از اقدام بی‌سابقه‌ی خود در جهت بنیادگذاری اندیشه‌ی سیاسی جدید ارائه می‌کند با اشاره و با تکیه بر مقدمه‌ی رساله‌ی شهریار آوردیم، اینک برای درک معنای فقراتی که آورده شد بایستی آن فقرات را با توجه به مضمون رساله‌ی ماکیاوللی در نظری گذرا مورد تفسیر قرار دهیم. ماکیاوللی در اشاره‌ای به نخستین سرچشمه‌ی اندیشه‌ی خود به قرائت نوشته‌های قدما اشاره می‌کند و این امر نخستین نگاه با قصد او در جهت بنیادگذاری اندیشه‌ی سیاسی جدید، سازگار به نظر نمی‌آید. این ناسازگاری میان قدیم و جدید و تأکید ماکیاوللی بر قدیم را چگونه باید فهمید؟ نه تنها بیشترین اشارات رساله‌ی شهریار به تاریخ گذشته مربوط می‌شود، بلکه مفصل‌ترین و جالب‌ترین نوشته‌ی ماکیاوللی همچنان‌که از عنوان آن، گفتار درباره‌ی نخستین ده کتاب تیتوس لیویوس است که به طور عمده به بنیادگذاری مربوط می‌شود، نخستین پاسخ برای حل این ناسازگاری را می‌توان از دیدگاه انسان‌شناسی ماکیاوللی پیش کشید. ماکیاوللی انگیزه و عامل رویدادهای جهان را خواسته و شورهای انسانی می‌داند و از آنجایی که خواسته‌ها و شورهای انسان در گذر زمان دستخوش دگرگونی نیست، رویدادهای زندگی انسان همواره یگانه‌اند. اما نظر ماکیاوللی در مطالعه‌ی تاریخ و بازگشت به مأثورات، چنان‌که از ظاهر گفتار او برمی‌آید، «تقلید» از رویدادهای گذشته نیست، بلکه او می‌کوشد تا به تصریح خود در مقدمه‌ی اول گفتارها با مقایسه و سنجش میان «رویدادهای قدیم و جدید» درک معنای تاریخ و رویدادهای آن را امکان‌پذیر سازد.

ماکیاوللی به تکرار از «تقلید» فرزانگان و بنیادگذاران قدیم سخن می‌گوید و شهریارانی همچون موسای عبرانی، کورش پارسی، رومولوس رمی و تسئوس آتنی را که هریک دولتی نوبنیاد ایجاد کردند نمونه‌ی هر شهریاری می‌داند که آهنگ بنیادگذاری کرده باشد. ماکیاوللی در رساله‌ی شهریار ضمن تأکید بر تقلید از بنیادگذاران، پرتوی نیز بر درک ویژه‌ی خود از «تقلید» می‌افکند: «خردمند آن‌کسی است که به راه بزرگان رود و شیوه‌ی مردان بزرگ را پی گیرد تا اگر به بزرگی نیز نرسد همتش را بزرگ شمرند و یا همچون کماندار چیره‌دستی باشد که بُرد کمان خویش را می‌شناسد و آن‌گاه که آماج دور باشد هنگام نشانه رفتن تیر را بلندتر پرتاب کند، اما نه برای پرتاب به بلندی، بل برای آنکه بر آماج نشیند.» ۹ به مناسبت‌های دیگری نیز ماکیاوللی «تقلید» بزرگان و سرمشق گرفتن از اعمال آنان را به شهریار نوخاسته پیشنهاد می‌کند: «شهریار برای پرورش ذهن خویش می‌باید تاریخ بخواند و کردار مردان بزرگ را بپژوهد تا ببیند به هنگام جنگ چه می‌کرده‌اند و دلیل شکست‌ها و پیروزی‌هایشان چه بوده است تا از آن یک بپرهیزد و از این یک سرمشق گیرد و بالاتر از همه، چنان کند که مردان نامدار پیشین می‌کرده‌اند؛ یعنی یکی از مردان ستوده و نامدار پیشین را سرمشق قرار دهد و از کردار و رفتار وی پیروی کند.» ۱۰ می‌توان این دو فقره را در کنار یکدیگر قرار داد و با هم سنجید؛ آنچه بر مبنای چنین سنجشی می‌توان گفت این است که «تقلید» از بزرگان در نظر ماکیاوللی به معنای تکرار صرف اعمال آنان نیست، بلکه از آنجایی که ماکیاوللی جز از شهریاران بنیادگذار به‌عنوان نمونه و سرمشق یاد نمی‌کند، «تقلید» بایستی به معنای «تأسیس» و بنیادگذاری فهمیده شود. ماکیاوللی به شهریاران بنیادگذار نظر دارد و نه به مقلدان بی‌ارج و مقام، در واقع، تقلید از اعمال مردان بزرگ را تقلید از تأسیس آنان می‏داند و نه‏ صرف بازگشت به گذشته و تکرار رویدادهای آن، که از نظر ماکیاوللی ثمری جز شکست محتوم نمی‌‏تواند داشته باشد و به‏ همین دلیل است که ماکیاوللی می‏‌نویسد: «... به گمان من کامیاب آن‌کس است که کردار وی همساز با روح زمانه باشد و آن‌کس که کردارش جز این باشد کامیاب نخواهد شد.» ۱۱

همچنان‌که «تقلید» شهریار نوخاسته از بنیادگذاران‏ بزرگ، اقتدای به تأسیس آنان است قرائت نوشته‌های‏ قدما توسط ماکیاوللی نیز به معنای تقلید و تکرار سخنان آنان‏ نیست، بلکه درک معنای تاریخ و تأمل در رویدادهای آن توسط تاریخ‏نگاران بزرگ مانند تیتوس لیویوس (که ماکیاوللی به‏ شرح اثر وی می‏‌پردازد) به قصد سنجش با رویدادهای دورانی‏ انجام می‏شود که ماکیاوللی نخستین اندیشمند و بنیادگذار اندیشه‌ی سیاسی آن است. ماکیاوللی با تأکید بر اصالت‏ و استقلال دوران جدید که در زمان او آغاز می‏‌شود بازگشت‏ به گذشته و تکرار رویدادهای آن را ناممکن می‌‏داند و همو با درک الزامات دوران جدید و روح زمانه، راهی نو فراراه‏ اندیشه‌ی سیاسی می‏‌گشاید که اندیشه‌ی تجدد و تجدید اندیشه‌ی سیاسی است. بخش بزرگی از تاریخ ننگ درازآهنگ‏ نیکولو ماکیاوللی را بر مبنای چنین توجهی به تجدد بایستی‏ توضیح داد.

اما معنای تجدد چیست و اندیشه‌ی سیاسی جدید که‏ توسط ماکیاوللی بنیادگذاری شد چه ویژگی‌هایی دارد؟ در اینجا نمی‏توان بحثی مفصل در این زمینه باز کرد، اما اشاره‌‏ای‏ به برخی فقرات مهم رساله‌ی شهریار می‏‌تواند پرتوی‏ بر سمت‏‌گیری اندیشه‌ی سیاسی جدید بیفکند. در فصل پانزدهم‏ رساله‌ی شهریار ماکیاوللی می‌‏نویسد: «مرا سر آن است که‏ سخنی سودمند از بهر آن‌کس که گوش شنوا دارد پیش‏ کشم و بر آنم که به جای خیال‌پردازی می‏باید به واقعیت روی‏ کرد. بسیاری کسان در باب جمهوری‌‏ها و پادشاهی‏‌هایی خیال‌پردازی کرده‌‏اند که هرگز در کار نبوده‏اند. شکاف میان زندگی واقعی و زندگی آرمانی چنان‏ است که هرگاه کسی واقعیت را به آرمان بفروشد به جای‏ پایستن، راه نابودی خویش را در پیش می‏‌گیرد. هرکه بخواهد در همه حال پرهیزگار باشد در میان این‌همه‏ ناپرهیزگاری سرنوشتی جز ناکامی نخواهد داشت؛ ازاین‌رو، شهریاری که بخواهد شهریاری را از کف ندهد، می‏باید شیوه‌‏های ناپرهیزکاری را بیاموزد و هر جا که نیاز باشد به کار بندد.» ۱۲

در این عبارت ماکیاوللی به یکی از مهم‌ترین مباحث‏ اندیشه‌ی سیاسی جدید در نهایت اجمال اشاره کرده است: دوران بحث در سیاست آرمانی و فضیلت و سعادت مدنی که‏ ماکیاوللی از آن به «خیال‌پردازی» تعبیر می‏‌کند به سر آمده‏ است.۱۴ از افلاطون و ارسطو تا مفسران مسیحی آنان، بحث‏ سیاسی به استقرار مدینه‌ی فاضله و هدایت انسان به فضیلت و سعادت توجه دارد، اما ماکیاوللی که نه به مدینه‏‌های فاضله‏ اعتقاد دارد و نه «عصر زرینی» را در آغاز و انجام آفرینش‏ می‏‌تواند تصور کند موضوع بحث سیاسی را -teffeatirev elaut قرار می‏‌دهد، اصطلاحی که در شرایط کنونی به زبان ما قابل ترجمه نیست؛ زیرا که این اصطلاح بیشتر از آنکه به‏ «واقعیت» توجه داشته باشد به حقیقت رابطه‌ی نیروهای سیاسی‏ مربوط می‌‏شود که به طور مؤثری در جامعه وجود دارد و این‏ حقیقت بالفعل به ضرورت، «واقعیت» سیاسی موجود نیست.

عدم توجه به این نکته‌ی ظریف که به دیالکتیک ظاهر و باطن در نزد ماکیاوللی و دیالکتیک واقعیت سیاسی و حقیقت رابطه‌ی نیروهای سیاسی مربوط می‏شود و ناشی از خلط میان‏ واقع‌بینی سیاس (kitiloplaeR , emsilaeR)است بیشتر اوقات باعث شده است که مفسران در تعیین سرشت اندیشه‌ی سیاسی ماکیاوللی دچار اشتباه شوند. اندیشه‌ی سیاسی‏ ماکیاوللیkitiloplaeR نیست، بلکه واقع‌بینی سیاسی به‏ معنای تحلیل حقیقت رابطه‌ی نیروهای سیاسی است.۱۵ در واقع‏ معنای سخن ماکیاوللی جز از مجرای تحول بعدی اندیشه‌ی سیاسی جدید قابل درک نیست. مفسر بزرگ ماکیاوللی‏ در آغاز سده‌ی نوزدهم، هگل، با تکیه بر سخن ماکیاوللی بحث‏ سیاسی را بحث در tiekhcilkriW سیاسی دانست که به همان‏ اندازه اصطلاح بالا غیرقابل ترجمه است و به‌هرحال قابل‏ اشتباه باtatilaeR که واقعیت است، نیست.۱۶

آنچه با توجه به این وجه از اندیشه‌ی سیاسی ماکیاوللی‏ می‏توان گفت این است که از نظر وی دوره‌ی سیاست آرمانی‏ برای همیشه با آغاز دوران جدید به سر آمده است، توهم اینکه انسان دارای سرشتی قدسی است و بنابراین با طرح‏ سیاستی آرمانی امکان اصلاح امور بشری در عالم‏ نظر وجود دارد، خیالی بیش نیست، درحالی‌که در واقعیت، تعبیر آن‏ خواب آشفته می‏تواند فاجعه‏ای در ابعاد جامعه‌ی بزرگ بشری‏ به دنبال داشته باشد. از نظر ماکیاوللی قلمرو سیاست به‏‌هرحال هرگز قلمرو فضیلت و سعادت نبوده است و این نکته‏ جالب توجه است که هر بنیادگذاری به دنبال قتلی ممکن شده‏ است: بنیان شهر و مدینه بر مسلخی استوار است که برادری‏ خون برادر خود را ریخته است؛ بنیادگذاری رم به دست‏ رومولوس انجام گرفت که به شیر گرگ بالیده و دست به خون‏ برادر همزادش رموس آلوده بود.

«در باب آدمیان، بر روی هم، می‏توان گفت که آفریدگانی هستند ناسپاس و زبان‌باز و فریبکار و ترسو و سودجو و تا زمانی سرسپرده شمایند که‏ سودی از شما به ایشان رسد و آن‌گاه که خطری در میان‏ نباشد ... به زبان آماده‌اند جان و مال و فرزند خود را فدای‏ شما کنند، اما روزی که خطری در میان باشد از شما روی برمی‌‏تابند. شهریاری را که تنها به نویدهای ایشان دل خوش‏ کرده و اندیشه‏‌ای در کار خویش نکرده باشد، سرنوشتی جز نابودی نیست؛ زیرا دوستی‌ای که بنیادش بر زر باشد نه بر بزرگواری و والایی روح، برای آن بهایی پرداخت می‏‌شود، اما بدان پشت‌گرم نمی‌‏توان بود. آدمیان از آزردن کسی که‏ بخواهد در دل ایشان جایی داشته باشد باکی ندارند، اما از آزردن کسی که از وی هراسی به دل داشته باشند پروا می‏‌کنند؛ زیرا که پستی نهاد مردم سبب می‏‌شود پیوند مهر را هر زمان که به سودشان باشد بگسلند، اما هراس از کیفر آن‏ چیزی است که همیشه ترس را پایدار نگاه می‏‌دارد.» ۱۷

مهم‌ترین نتیجه‌‏ای را که ماکیاوللی از این ملاحظات می‏‌گیرد این است که میان جزیره‌ی ثبات و آرامش اخلاق و اقیانوس‏ پرآشوب سیاست نسبتی وجود ندارد، یا بهتر بگوییم سیاست اگرچه با اخلاق نسبتی ندارد، اما اخلاق ویژه‌ی خود را دارد، اخلاقی که ناشی از رابطه‌ی نیروهای سیاسی و منبعث از سرشت‏ دوران جدید است. رساله‌ی شهریار برخلاف بسیاری از نوشته‌‏های سیاسی دوران قدیم با کوتاه‌‏ترین فصل رساله آغاز می‏‌شود که از بسیاری جهات بدعتی در تاریخ اندیشه‌ی سیاسی‏ است.

ماکیاوللی رساله‌ی شهریار را بی‌‏هیچ دیباچه‌‏ای با بحث‏ قدرت سیاسی و شیوه‌ی اکتساب آن آغاز می‏‌کند: «پادشاهی‌ها بر چند گونه‌اند و شیوه ‌های فراچنگ آوردنشان.» ۱۸ این‏ بدعت بیشتر از آنکه به ظاهر رساله‌ی شهریار ماکیاوللی‏ مربوط باشد، با ساختار درونی آن ارتباط دارد و در فصل‏ دوازدهم به اوج خود می‏رسد که ماکیاوللی نظام معمول‏ رساله‏‌های سیاسی درباره‌ی نسبت میان جنگ‌افزار و قانون را به هم زده و دامن بحث در قانون را رها می‏سازد. ماکیاوللی‏ می‏‌نویسد: «پایه‏‌های اصلی هر دولتی خواه نوبنیاد یا کهن یا آمیخته، قانون نیکو و سپاه نیکو است و از آنجا که بی‏‌چنین سپاهی چنان قانونی‏ نیز نمی‌توان داشت و هر جا سپاه نیکو در کار باشد قانون نیکو نیز از پی خواهد آمد، جستار قانون را رها کرده و به سپاه‏ خواهم پرداخت.» ۱۹

بدین‌ترتیب، الگوی تحلیل قدرت در اندیشه‌ی سیاسی‏ جدید نه اخلاق که جنگ است و بدیهی است که تحلیل رابطه‌ی نیروهای متخاصم ارتباطی به تحلیل روابط و مناسبات انسانی‏ بر مبنای اخلاق و فضیلت و سعادت ندارد؛ با چنین استنباطی‏ از قدرت سیاسی، ماکیاوللی نه تنها رابطه‌ی سنتی میان اخلاق و سیاست را به هم می‏‌زد، بلکه در نهایت، اخلاق واقعی را ناشی از روابط و مناسبات سیاسی می‏داند و نه برعکس.

اخلاق که در نظر ماکیاوللی بر شالوده‌ی نااستوار توهم‏ فضیلت و سعادت برآمده است، هرگز در قلمرو سیاست‏ کارساز نبوده است و درست به همین دلیل است که شهریاری‏ که به زور تکیه نکند همواره ناکام می‏ماند. ماکیاوللی با بازگشتن به تجربه‌ی گذشته به تعمیم درسی می‏پردازد که تاریخ‏ شهریاران همه‌ی اعصار آموخته است: «ازاین‌رو است که همه‌ی پیامبران سلحشور پیروز بوده‌‏اند و پیامبران بی‌‏سلاح ناکام‏ مانده‏اند.» ۲۰ از دیدگاه اندیشه‌ی سیاسی جدید، آزادی نوین جای فضیلت و سعادت اندیشه‌ی قدیم را گرفته است و این آزادی‏ جز در سایه‌ی جنگ‌افزار به دست نمی‏آید: «رم و اسپارت قرن‌ها مسلح و آزاد بودند، سوئیسی‏‌ها به‌خوبی مسلحند و یک‌سره‏ آزاد، حال آنکه کارتاژیان پس از نخستین جنگ با رم، لگدکوب مزدوران خود شدند، اگرچه فرماندهی به دست‏ شهروندان ایشان بود.» ۲۱

با تکیه بر چنین ملاحظاتی است که ماکیاوللی یک‌سره با بنیاد اندیشه‌ی سیاسی قدیم و آرمان‌خواهی آن قطع رابطه‏ کرده و اندیشه‌ی سیاسی را از بحث در فضیلت و سعادت به‏ تحلیل رابطه‌ی نیروها سوق می‏دهد. اندیشه‌ی سیاسی جدید برخلاف اندیشه‌ی سیاسی قدیم که به فضیلت و سعادت یک قوم‏ به‌مثابه یک امت توجه دارد به تحلیل تنش بنیادین جامعه‏‌ای‏ می‏‌پردازد که به گروه‌های متخاصم تقسیم شده است؛ بدین‏‌ترتیب، تحلیل تجربه‌ی امت واحد به گروه‌های متخاصم و آرایش نیروهای آن‌ها در میدانی که قدرت سیاسی در مرکز آن قرار دارد راه را بر توضیح بسیاری از مشکلات تاریخ اندیشه‌ی سیاسی هموار می‏کند. یگانه توضیحی که از تنش بنیادین و زوال‏ناپذیر جامعه‌ی انسانی می‏‌توان ارائه کرد، تأکید بر زوال‌‏ناپذیری «دو خواسته‌ی گوناگون» سالاران و مردم است و هر تحلیل سیاسی در نهایت جز تحلیل رابطه میان این دو گروه‏ نیست. «همه جا مردم در پی آنند که از سروری و زورگویی‏ سالاران رها شوند و سالاران در پی سروری بر مردم و زورگویی به آنانند.» ۲۲

اندیشه‌ی سیاسی جدید با تحلیل رابطه میان گروه‌ها، «سالاران و مردم» و رأس هرم قدرت سیاسی «شهریار» و تنشی آغاز می‌شود که نیروی محرکه‌ی آن خواست‌ها و آزهای‏ گوناگون آنان است. بدین‌ترتیب، اندیشه‌ی سیاسی جدید از دیدگاه یگانه فضیلت و سعادت به تحلیل امر سیاسی‏ نمی‏پردازد، بلکه از دیدگاه‌های گوناگون مردم، سالاران و شهریار به میدان پیکار سیاسی نظر کرده و استراتژی و تاکتیک هریک از آن‌ها را باز می‏کند؛ بر مبنای چنین‏ استنباطی از سیاست می‏توان گفت که با ماکیاوللی تحلیل‏ سیاسی در گسست با اخلاق و در پیوند با جنگ و تحلیل‏ استراتژیک آن تدوین می‏‌شود. ماکیاوللی نزدیک به ۳ سده‏ پیش از سردار و نظریه‏‌پرداز آلمانی، کلاوزویتس و رأی وی‏ درباره‌ی جنگ به‌مثابه ادامه‌ی سیاست، سیاست را مرحله‏‌ای از جنگ می‌‏داند و بنابراین در رساله‌ی شهریار بیشتر از آنکه به‏ بحث در قانون بپردازد تحلیل جنگ‌افزارها و پیروزی پیامبران‏ مسلح را در کانون بحث خود قرار می‏دهد. در یکی از مهم‌ترین فقرات شهریار، ماکیاوللی تصویری از این تنش‏ بنیادین جامعه‌ی سیاسی و رابطه‌ی نیروهای آن به دست می‌دهد که بسیار جالب توجه است و ما علی‌رغم طولانی بودن، تمامی‏ آن را نقل می‏کنیم تا پیچیدگی تحلیل ماکیاوللی را نشان داده‏ باشیم. در این فقره به‌ویژه تلاقی استراتژی‏‌ها و ترکیب‏ دیدگاه‌ها دارای اهمیت فراوانی است؛ «مردم و سالاران هریک که فرصت یابند، شهریاری‌ای ازآنِ خویش بنا می‏کنند. سالاران هرگاه ببینند با مردم برنمی‏آیند یکی را از میان خود برمی‏‌کشند و به شهریاری می‌‏رسانند تا در پناه قدرت او به‏ خواسته‏‌های خود برسند. مردم نیز هرگاه ببینند که با سالاران برنمی‌‏آیند، یکی را از میان خود برمی‌‏کشند و به‏ شهریاری می‏‌رسانند تا در سایه‌ی او بیاسایند.»

«نگاه‌داشت‏ شهریاری برای آن‌کسی که به یاری سالاران به شهریاری رسد دشوارتر است تا آن‌کس که به یاری مردم به شهریاری‏ می‏رسد. آن‌که به یاری سالاران به شهریاری رسد، خویشتن‏ را در حلقه‌ی کسانی می‏یابد که خود را همتایان وی می‏شمارند و ازاین‌رو نمی‌‏تواند به دلخواه ایشان را فرمان دهد و سامان‏ بخشد. اما آن‌که به یاری مردم به شهریاری رسد خود را بی‏‌همتا می‌‏بیند و کسی نیست یا کمتر کسی هست که از وی‏ فرمان نبرد، افزون بر این، سالاران را بی‏آزار رساندن به‏ دیگران و زورگویی به ایشان، خرسند نمی‏توان کرد، اما مردم‏ را می‏توان؛ زیرا خواسته‌‏های مردم نجیبانه‏‌تر است از سالاران، ازآن‌رو که سالاران در پی زورگویی‌‏اند، حال آنکه مردم جز این چیزی نمی‏‌خواهند که زور نشنوند و نیز باید افزود که‏ شهریار در میان مردمی که به وی کینه‏‌ور باشند آسوده‏ نمی‏‌تواند زیست؛ زیرا مردم بسیارند، ولی از دشمنی سالاران‏ اندیشه نمی‌‏توان کرد که اندک شمارند. شهریاری که دشمنی‏ مردم را برانگیخته باشد بدترین چیزی که از ایشان چشم‏ می‌‏تواند داشت آن است که مردم او را تنها گذارند. اما اگر سالاران دشمن شوند نه تنها وی را تنها خواهند نهاد که سر به نافرمانی برخواهند داشت. سالاران دوراندیش‌‏ترند و زیرک‌تر و به‌هنگام برای نجات خود به پا می‌‏خیزند و همیشه به‏ هواداری کسی برمی‏‌خیزند که بخت بیشتری برای بُرد داشته‏ باشد و نیز شهریار ناگزیر است همیشه با همین مردم‏ سر کند، اما سالاران را می‏‌توان از سر باز کرد؛ زیرا هر روز می‏‌توان ایشان را افزود و کاست و به دلخواه برکشید یا فروکشید.» ۲۳

در اینجا بایستی با استفاده از توضیحی که درباره‌ی گوناگونی دیدگاه و استراتژی مردم، سالاران و شهریار در میدان پیکار سیاسی ارائه کردیم این مطلب را به اشاره بگوییم‏ که رساله‌ی شهریار، خلاصه‏‌ای از اثر مفصل‏‌تر ماکیاوللی، گفتارها نیست، ‏۲۴ بلکه شهریار، رساله‏ای در آیین شهریاری‏ است و بنابراین از دیدگاه شهریار و رأس هرم قدرت در رابطه‌ی نیروهای سیاسی نظر می‏کند. اما کتاب گفتارها هدفی‏ یک‌سره متفاوت را دنبال می‏کند؛ ماکیاوللی با ایجاد جابه‏‌جایی در جایگاه نخستین خود در گفتارها، از دیدگاه مردم‏ و استراتژی آنان در رابطه‌ی نیروها نظر می‌‏کند و به دلیل همین‏ جابه‌جایی و دیدگاه متفاوت است که شهریار و گفتارها نوشته‏‌هایی متفاوت‏ هستند. نوشته‌ی اخیر برخلاف شهریار، بیانیه‌ی جمهوری‌خواهی و توضیح استراتژی آن است و ماکیاوللی در فصل دوم شهریار به این موضوع اشاره کرده است: «اکنون‏ در باب جمهوری‌ها سخنی نخواهم گفت؛ زیرا در جای دیگری‏ به شرح از آن‌ها سخن گفته‌‏ام و اینجا تنها به پادشاهی خواهم‏ پرداخت و همان‌گونه که گذشت درباره‌ی چگونگی فرمانروای‏ بر آن‌ها و پاسداری از آن‌ها سخن خواهم راند.» ۲۵

اشارات اجمالی بالا به برخی از وجوه اندیشه‌ی سیاسی‏ ماکیاوللی نشان می‏دهد که به چه دلیلی در بیش از ۴ سده‏ای که از مرگ ماکیاوللی می‏‌گذرد ننگ او بر نامش‏ چربیده است. اندیشه‌ی سیاسی ماکیاوللی با تکیه بر سرشت‏ دوران جدید به تدوین اندیشه‌ی تجدد پرداخته است و طبیعی‏ است که چنین اندیشه‌‏ای سودازدگان سیاست آرمانی را خوش‏ نمی‏آمده است. اما اندیشمندان بزرگ سیاسی هریک در بسط کاخ بلند اندیشه‌ی سیاسی جدید در راهی گام نهادند که‏ در زیر گام‌های استوار ماکیاوللی هموار شده بود. روسو، اسپینوزا، فیشته و هگل از نام پرآوازه‌ی ماکیاوللی و اندیشه‌ی ژرف‏ او با احترام فراوان یاد کرده‌اند. تجلیل نظریه‌پردازان بزرگ‏ دموکراسی نوین، روسو و اسپینوزا، از ماکیاوللی نشان از همسویی اندیشه‌‏های آنان دارد.

خشونت تحلیل سیاسی ماکیاوللی و تدابیر وی ریشه در ژرفای تباهی میهن و زمانه‌ی او دارد و هم‌چنان‌که هگل به اشاره‏ گفته است: «عضو مبتلای به سیاه‌زخم را با گلاب نمی‌شویند، قطع می‏ک‌نند.» «در شرایطی که زهر و قتل به جنگ‌افزارهای‏ رایج گشته‌‏اند، درمان‌های ملایم کارگر نمی‌‏افتد. پس از گذشت‏ زمان تباهی، زندگی جز با تکیه بر رفتاری همراه با زور و خشونت سامان دوباره نمی‌‏یابد.» ۲۶

یادداشت‌ها:

۱٫ Ibidem

۲٫ Machiavel , Oeuved Completee , editionetablle et annotee Par E. Barinoou, Gallmard, paris. 1952 P.377.

.۳ نیکولو ماکیاوللی، شهریار ترجمه داریوش آشوری، کتاب پرواز، تهران ۱۳۶۶ ص،۲۷.

.۴ همان اثر، ص ۱۱۹

.۵ همان اثر، ص ۲۷.

۶٫ Niccolo Machiavelli, Ilprindipe, edited by L.Arthur Burd, clarendon Press, Oxford 1988

.P 171

متن ایتالیایی شهریار مطابق چاپ اول همراه با توضیحات‏ به زبان انگلیسی.

.۷ شهریار، ص ۲۸

۸٫ Machiavel, Oeuvres Complets .P. 873

۹٫ شهریار، ص ۴۴

.۱۰ همان اثر، ص ۷۸

۱۱٫ همان اثر، ص ۱۱۳٫ «شهریارانی هستند که امروز ایشان را در اوج کامروایی می‏بینید و فردا به خاک‌ سیاه نشسته‏اند بی‏آنکه در خوی و منش ایشان هیچ دگرگونی پدید آمده باشد. به گمانم نخستین علت همان است که پیش از این به شرح‏ باز گفتیم؛ یعنی شهریاری که بنای کار خویش را یک‌سره بر بخت‏ نهد، روزی که بخت از وی روی بگرداند کارش زیر و زبر می‏شود و نیز به گمان من، کامیاب آن‌کس است که کردار وی‏ همساز با روح زمانه باشد و آن‌کس که کردارش جز این باشد کامیاب نخواهد شد؛ زیرا مردمان برای دستیابی به هدف خویش، یعنی عظمت و ثروت، شیوه‏های گوناگون در پیش‏ می‏گیرند. یکی با پروا پیش می‏رود و دیگری بی‏پروا... این‏ها همه پیامدهای طبع زمانه و سازگاری یا ناسازگاری روش‏ها با آن است و از دو تن که به یک روش کار می‏کنند، یکی به هدف‏ می‏رسد و دیگری نمی‏رسد، زیر و زبر شدن کار مردم نیز از اینجاست...»

.۱۲ همان اثر: صص ۹-۷۸.

۱۳٫ Ilprindipe 382

.۱۴ در این باره نمی‏توان به تفصیل بحث کرد، اما برای روشن شدن‏ مطلب فقره‏ای از لویاتان هابز را می‏آوریم که به تصریح به این‏ موضوع اشاره کرده است.

«ازاین‌حیث (تأمین امنیت در زندگی اجتماعی) باید توجه داشت که سعادت این زندگی (Fyticile) در آسایشی نیست که‏ شالوده‌ی آن ارضای روح آدمی بوده باشد، در واقعیت به گونه‏ای که در کتاب‌های فیلسوفان قدیم اخلاق از آن سخن گفته است نه‏ Finisultimus(غایت قصوی) وجود دارد و نه Summumbonum آن‌کس که خواست‌هایش (erised)به پایان رسیده باشد دیگر توان‏ زندگی نخواهد داشت همچون کسی که احساس‏ها و خیالاتش از حرکت باز ایستاده باشد. خوشبختی Felicity فراتر رفتن پیوسته‌ی خواست از چیزی به چیزی دیگر است و به دست آوردن چیز نخست، تنها راه را برای به دست آوردن دومین هموار می‏سازد.»

دلیل این امر آن است که موضوع خواست بشری نه بهره‏مند شدن یک‌باره و در یک زمان بلکه هموار کردن راه خواست‌های آینده‏ برای همیشه است.

The. Hobbes' Leviathaned. By. C.B.Macpherson' penguln Books Middlesex 1984.P.160

ملاحظه می‌‏شود که چگونه هابز با نفی خیر اعلی و غایت قصوی، سعادت اندیشه‌ی سیاسی قدیم را نفی و خوشبختی را به‌مثابه موضوع‏ بحث اندیشه‌ی سیاسی جدید طرح می‏‌کند. ترجمه Felicity به سعادت‏ و خوشبختی از سوی ما عمدی است.

۱۵٫ داریوش آشوری در مقدمه شهریار می‏گوید: آلمانی‏ها از وی ... در زمینه‌ی سیاست خارجی، اصل «سیاست واقع‌بینانه» را آموختند (ص ۲۳۰). لازم به تذکر است که «سیاست واقع‌بینانه» در برابر Reelpolitik درست نیست که بیشتر سیاست‏ ابن‌الوقتی است، اما به‌هرحال اصطلاح آلمانی Reelpolitik دارای معنای ویژه‏ای در متن‌های سیاسی است که با واقع‌بینی‏ سیاسی Realisme نبایستی اشتباه شود.

.۱۶ در این باره مراجعه شود به توضیحات هگل در مقدمه‌ی اصول‏ فلسفه‌ی حق.

Hegel, Grundlinien der Philosophiedes Rechths. Herausgegeben Von Y. Hoffmeister, Felix Merinier Verlag , Hamburg 1955 S.13 sg.

یادآور می‏شویم که در ترجمه‏های جدید فرانسوی آثار هگل در برابرWirklichkeit اصطلاح evitceffeetilaer آورده شده که با اصطلاحVeritaeffettuale ماکیاوللی قابل مقایسه است.

.۱۷ شهریار، صص ۴-۸۳

.۱۸ همان اثر، ص ۲۹

۱۹٫ همان اثر، ص ۶۷ و ر ک:.P.253 Il Principe

۲۰٫ همان اثر، ص ۴۶

۲۱٫ همان اثر، ص ۶۹

.۲۲ همان اثر، ص ۵۹

.۲۳ همان اثر، ص ۶۰

۲۴٫ داریوش آشوری می‏نویسد: «باید یادآور شد که کتاب اصلی‏ [ماکیاوللی] گفتارها است و شهریار برکشیده و فشرده‏ای است‏ از ایده‏های اصلی آن کتاب» (ص ۱۵۰). او همین‌طور در ص ۱۹ شهریار را حاشیه‏ای بر گفتارها می‏داند (!؟) و سخنانی از یک‏ پژوهنده‌ی انگلیسی را نقل می‏کند که نسبت میان گفتارها و شهریار را با نسبت میان سرمایه و مانیفست حزب کمونیست‏ مقایسه می‏کند. به نظر ما این مقایسه یک‌سره باطل و بی‏معناست‏ و نویسنده‌ی انگلیسی نه نسبت میان دو اثر مارکس را به‌درستی‏ فهمیده است و نه جایگاه دو اثر ماکیاوللی را.

.۲۵ همان اثر، صص ۳۰-۲۹.

۲۶٫ Hegel Politische Schriften, Herausgegeben Von G.lrrlitz, Akademie Verlag, Berlin.791.S88

باید یادآوری کنیم که علی‌رغم گفته‌ی داریوش آشوری، فیشته «در فصلی از کتاب نامدار خطاب به ملت آلمان به تحلیل ماکیاوللی» نپرداخته است (ص ۲۳). فیشته رساله‌ی کوچکی در باب ماکیاوللی دارد با مشخصات زیر که ربطی به کتاب خطاب ... ندارد:

۲۶٫ Fiethe, Uber Machiavellials sehriftstellerund Stellent

چنان‌که از عنوان رساله برمی‏آید فیشته گزیده‏ای از آثار ماکیاوللی‏ را فراهم آورده و مقدمه‏ای بر آن افزوده است.

* در ضمن یادآور می‏شویم که کتاب شهریار پیش از این توسط شادروان محمود محمود نیز به فارسی برگردانده شده بود.

منبع: کیهان فرهنگی، شماره ۴۶، دی ۱۳۶۶

انتهای پیام

دیدگاه شما