ماکیاوللی به تکرار از «تقلید» فرزانگان و بنیادگذاران قدیم سخن میگوید و شهریارانی همچون موسای عبرانی، کورش پارسی، رومولوس رمی و تسئوس آتنی را که هریک دولتی نوبنیاد ایجاد کردند نمونهی هر شهریاری میداند که آهنگ بنیادگذاری کرده باشد. ماکیاوللی در رسالهی شهریار ضمن تأکید بر تقلید از بنیادگذاران، پرتوی نیز بر درک ویژهی خود از «تقلید» میافکند.
تقدیر نیکولو ماکیاوللی Niccolo Machiavelli «این فرزانهی حامی آزادی» ۱ چنان بوده است که ننگ او بر نام پرآوازهاش سایهای بلند و سنگین بیفکند. ماکیاوللی، بنیادگذار اندیشهی سیاسی جدید بود و همو راهی را هموار کرد که به سرزمین ناشناختهی اندیشهی سیاسی جدید منتهی میشد، سرزمینی که شالودهی استوار کاخ بلند اندیشهی سیاسی از هابز به بعد بر روی آن پی افکنده شد. نیکولو ماکیاوللی در مقدمهی کتاب اول گفتارها۲ با اشارهای به سرشت نوین اندیشهی خود، آگاهانه به سختی و رنج راه نوهموار تأکید کرده و میگوید: «سر آن دارم راهی نوهموار سازم که بیهیچ تردیدی بهسختی در آن راه خواهم سپرد.» در نامهای از ماکیاوللی به پیشگاه لورنزُ دی مدیچی Lorenzo di Medici که در آغاز شهریار آمده است، نویسنده اعتراف میکند که آنچه در این کتاب آورده شده «به سالیان دراز و با به سر بردن رنج و خطرهای بسیار» ۳ آموخته شده است و اینک هدیهی شهریاری میشود که بایستی کمر همت بر نجات ایتالیا از چنگال بربرها بربندد که بوی گند آنان منخرین همهی وطنخواهان ایتالیایی را میآزارد.۴
ماکیاوللی در همان نامه خطاب به لورنزُ مینویسد: «این بنده نیز بر سر آن است که برای نمایاندن بندگی خویش چیزی به پیشگاه شهریار فراز آورد و در میان همهی دارایی خود ارجمندتر و گرانبهاتر از توشهی معرفتی که دربارهی کردار مردان بزرگ اندوخته، نیافته است که دستاورد آشنایی دیرینهی وی با کار روزگار و پژوهش پیوسته در آثار روزگار باستان است و فشردهی اینهمه را پس از باریکاندیشیها و موشکافیهای بسیار در دفتری گرد آورده که اکنون به پیشگاه شهریار عرضه میدارد.»۵ ماکیاوللی در این سطور به ترجمهی ما، تجربهی دیرینه از امور جدید و قرائت نوشتههای قدما (Imparata de me con una lunga SPerlenza delle Cose modeme ed una?continuaezione delle artiche…)۶ را برجسته میسازد، دو سرچشمهای که نخستین اثر نامدار اندیشهی سیاسی بر مبنای آن نوشته شده است. ماکیاوللی افزون بر شناختی که از مجرای تجربهی امور جدید و قرائت آثار قدما کسب کرده است در همان مقدمه به نکتهی مهم دیگری در جهت بنیادگذاری اندیشهی سیاسی جدید اشاره میکند که دارای اهمیت ویژهای است. از نظر ماکیاوللی ممکن شدن بنیادگذاری اندیشهی سیاسی جدید و بحث در سرشت شهریاران در شرایطی است که اندیشمند سیاسی از جایگاه «مردم» یعنی از پایین به نظارهی شهریار میپردازد: « ... امید است این را گستاخی نشمرند اگر که مردی ناچیز و فروپایه جسارت ورزد و در باب کار و نهاد شهریاری سخن آغازد؛ زیرا همچنانکه برای طرحریزی چشمانداز کوهها و بلندیها میباید دربستیها و جلگهها بر بلندی کوهها، برای دریافت نهاد مردم نیز میباید شهریار بود و برای دریافت نهاد شهریاران از مردم.» ۷
***
تا اینجا تصویری را که ماکیاوللی از اقدام بیسابقهی خود در جهت بنیادگذاری اندیشهی سیاسی جدید ارائه میکند با اشاره و با تکیه بر مقدمهی رسالهی شهریار آوردیم، اینک برای درک معنای فقراتی که آورده شد بایستی آن فقرات را با توجه به مضمون رسالهی ماکیاوللی در نظری گذرا مورد تفسیر قرار دهیم. ماکیاوللی در اشارهای به نخستین سرچشمهی اندیشهی خود به قرائت نوشتههای قدما اشاره میکند و این امر نخستین نگاه با قصد او در جهت بنیادگذاری اندیشهی سیاسی جدید، سازگار به نظر نمیآید. این ناسازگاری میان قدیم و جدید و تأکید ماکیاوللی بر قدیم را چگونه باید فهمید؟ نه تنها بیشترین اشارات رسالهی شهریار به تاریخ گذشته مربوط میشود، بلکه مفصلترین و جالبترین نوشتهی ماکیاوللی همچنانکه از عنوان آن، گفتار دربارهی نخستین ده کتاب تیتوس لیویوس است که به طور عمده به بنیادگذاری مربوط میشود، نخستین پاسخ برای حل این ناسازگاری را میتوان از دیدگاه انسانشناسی ماکیاوللی پیش کشید. ماکیاوللی انگیزه و عامل رویدادهای جهان را خواسته و شورهای انسانی میداند و از آنجایی که خواستهها و شورهای انسان در گذر زمان دستخوش دگرگونی نیست، رویدادهای زندگی انسان همواره یگانهاند. اما نظر ماکیاوللی در مطالعهی تاریخ و بازگشت به مأثورات، چنانکه از ظاهر گفتار او برمیآید، «تقلید» از رویدادهای گذشته نیست، بلکه او میکوشد تا به تصریح خود در مقدمهی اول گفتارها با مقایسه و سنجش میان «رویدادهای قدیم و جدید» درک معنای تاریخ و رویدادهای آن را امکانپذیر سازد.
ماکیاوللی به تکرار از «تقلید» فرزانگان و بنیادگذاران قدیم سخن میگوید و شهریارانی همچون موسای عبرانی، کورش پارسی، رومولوس رمی و تسئوس آتنی را که هریک دولتی نوبنیاد ایجاد کردند نمونهی هر شهریاری میداند که آهنگ بنیادگذاری کرده باشد. ماکیاوللی در رسالهی شهریار ضمن تأکید بر تقلید از بنیادگذاران، پرتوی نیز بر درک ویژهی خود از «تقلید» میافکند: «خردمند آنکسی است که به راه بزرگان رود و شیوهی مردان بزرگ را پی گیرد تا اگر به بزرگی نیز نرسد همتش را بزرگ شمرند و یا همچون کماندار چیرهدستی باشد که بُرد کمان خویش را میشناسد و آنگاه که آماج دور باشد هنگام نشانه رفتن تیر را بلندتر پرتاب کند، اما نه برای پرتاب به بلندی، بل برای آنکه بر آماج نشیند.» ۹ به مناسبتهای دیگری نیز ماکیاوللی «تقلید» بزرگان و سرمشق گرفتن از اعمال آنان را به شهریار نوخاسته پیشنهاد میکند: «شهریار برای پرورش ذهن خویش میباید تاریخ بخواند و کردار مردان بزرگ را بپژوهد تا ببیند به هنگام جنگ چه میکردهاند و دلیل شکستها و پیروزیهایشان چه بوده است تا از آن یک بپرهیزد و از این یک سرمشق گیرد و بالاتر از همه، چنان کند که مردان نامدار پیشین میکردهاند؛ یعنی یکی از مردان ستوده و نامدار پیشین را سرمشق قرار دهد و از کردار و رفتار وی پیروی کند.» ۱۰ میتوان این دو فقره را در کنار یکدیگر قرار داد و با هم سنجید؛ آنچه بر مبنای چنین سنجشی میتوان گفت این است که «تقلید» از بزرگان در نظر ماکیاوللی به معنای تکرار صرف اعمال آنان نیست، بلکه از آنجایی که ماکیاوللی جز از شهریاران بنیادگذار بهعنوان نمونه و سرمشق یاد نمیکند، «تقلید» بایستی به معنای «تأسیس» و بنیادگذاری فهمیده شود. ماکیاوللی به شهریاران بنیادگذار نظر دارد و نه به مقلدان بیارج و مقام، در واقع، تقلید از اعمال مردان بزرگ را تقلید از تأسیس آنان میداند و نه صرف بازگشت به گذشته و تکرار رویدادهای آن، که از نظر ماکیاوللی ثمری جز شکست محتوم نمیتواند داشته باشد و به همین دلیل است که ماکیاوللی مینویسد: «... به گمان من کامیاب آنکس است که کردار وی همساز با روح زمانه باشد و آنکس که کردارش جز این باشد کامیاب نخواهد شد.» ۱۱
همچنانکه «تقلید» شهریار نوخاسته از بنیادگذاران بزرگ، اقتدای به تأسیس آنان است قرائت نوشتههای قدما توسط ماکیاوللی نیز به معنای تقلید و تکرار سخنان آنان نیست، بلکه درک معنای تاریخ و تأمل در رویدادهای آن توسط تاریخنگاران بزرگ مانند تیتوس لیویوس (که ماکیاوللی به شرح اثر وی میپردازد) به قصد سنجش با رویدادهای دورانی انجام میشود که ماکیاوللی نخستین اندیشمند و بنیادگذار اندیشهی سیاسی آن است. ماکیاوللی با تأکید بر اصالت و استقلال دوران جدید که در زمان او آغاز میشود بازگشت به گذشته و تکرار رویدادهای آن را ناممکن میداند و همو با درک الزامات دوران جدید و روح زمانه، راهی نو فراراه اندیشهی سیاسی میگشاید که اندیشهی تجدد و تجدید اندیشهی سیاسی است. بخش بزرگی از تاریخ ننگ درازآهنگ نیکولو ماکیاوللی را بر مبنای چنین توجهی به تجدد بایستی توضیح داد.
اما معنای تجدد چیست و اندیشهی سیاسی جدید که توسط ماکیاوللی بنیادگذاری شد چه ویژگیهایی دارد؟ در اینجا نمیتوان بحثی مفصل در این زمینه باز کرد، اما اشارهای به برخی فقرات مهم رسالهی شهریار میتواند پرتوی بر سمتگیری اندیشهی سیاسی جدید بیفکند. در فصل پانزدهم رسالهی شهریار ماکیاوللی مینویسد: «مرا سر آن است که سخنی سودمند از بهر آنکس که گوش شنوا دارد پیش کشم و بر آنم که به جای خیالپردازی میباید به واقعیت روی کرد. بسیاری کسان در باب جمهوریها و پادشاهیهایی خیالپردازی کردهاند که هرگز در کار نبودهاند. شکاف میان زندگی واقعی و زندگی آرمانی چنان است که هرگاه کسی واقعیت را به آرمان بفروشد به جای پایستن، راه نابودی خویش را در پیش میگیرد. هرکه بخواهد در همه حال پرهیزگار باشد در میان اینهمه ناپرهیزگاری سرنوشتی جز ناکامی نخواهد داشت؛ ازاینرو، شهریاری که بخواهد شهریاری را از کف ندهد، میباید شیوههای ناپرهیزکاری را بیاموزد و هر جا که نیاز باشد به کار بندد.» ۱۲
در این عبارت ماکیاوللی به یکی از مهمترین مباحث اندیشهی سیاسی جدید در نهایت اجمال اشاره کرده است: دوران بحث در سیاست آرمانی و فضیلت و سعادت مدنی که ماکیاوللی از آن به «خیالپردازی» تعبیر میکند به سر آمده است.۱۴ از افلاطون و ارسطو تا مفسران مسیحی آنان، بحث سیاسی به استقرار مدینهی فاضله و هدایت انسان به فضیلت و سعادت توجه دارد، اما ماکیاوللی که نه به مدینههای فاضله اعتقاد دارد و نه «عصر زرینی» را در آغاز و انجام آفرینش میتواند تصور کند موضوع بحث سیاسی را -teffeatirev elaut قرار میدهد، اصطلاحی که در شرایط کنونی به زبان ما قابل ترجمه نیست؛ زیرا که این اصطلاح بیشتر از آنکه به «واقعیت» توجه داشته باشد به حقیقت رابطهی نیروهای سیاسی مربوط میشود که به طور مؤثری در جامعه وجود دارد و این حقیقت بالفعل به ضرورت، «واقعیت» سیاسی موجود نیست.
عدم توجه به این نکتهی ظریف که به دیالکتیک ظاهر و باطن در نزد ماکیاوللی و دیالکتیک واقعیت سیاسی و حقیقت رابطهی نیروهای سیاسی مربوط میشود و ناشی از خلط میان واقعبینی سیاس (kitiloplaeR , emsilaeR)است بیشتر اوقات باعث شده است که مفسران در تعیین سرشت اندیشهی سیاسی ماکیاوللی دچار اشتباه شوند. اندیشهی سیاسی ماکیاوللیkitiloplaeR نیست، بلکه واقعبینی سیاسی به معنای تحلیل حقیقت رابطهی نیروهای سیاسی است.۱۵ در واقع معنای سخن ماکیاوللی جز از مجرای تحول بعدی اندیشهی سیاسی جدید قابل درک نیست. مفسر بزرگ ماکیاوللی در آغاز سدهی نوزدهم، هگل، با تکیه بر سخن ماکیاوللی بحث سیاسی را بحث در tiekhcilkriW سیاسی دانست که به همان اندازه اصطلاح بالا غیرقابل ترجمه است و بههرحال قابل اشتباه باtatilaeR که واقعیت است، نیست.۱۶
آنچه با توجه به این وجه از اندیشهی سیاسی ماکیاوللی میتوان گفت این است که از نظر وی دورهی سیاست آرمانی برای همیشه با آغاز دوران جدید به سر آمده است، توهم اینکه انسان دارای سرشتی قدسی است و بنابراین با طرح سیاستی آرمانی امکان اصلاح امور بشری در عالم نظر وجود دارد، خیالی بیش نیست، درحالیکه در واقعیت، تعبیر آن خواب آشفته میتواند فاجعهای در ابعاد جامعهی بزرگ بشری به دنبال داشته باشد. از نظر ماکیاوللی قلمرو سیاست بههرحال هرگز قلمرو فضیلت و سعادت نبوده است و این نکته جالب توجه است که هر بنیادگذاری به دنبال قتلی ممکن شده است: بنیان شهر و مدینه بر مسلخی استوار است که برادری خون برادر خود را ریخته است؛ بنیادگذاری رم به دست رومولوس انجام گرفت که به شیر گرگ بالیده و دست به خون برادر همزادش رموس آلوده بود.
«در باب آدمیان، بر روی هم، میتوان گفت که آفریدگانی هستند ناسپاس و زبانباز و فریبکار و ترسو و سودجو و تا زمانی سرسپرده شمایند که سودی از شما به ایشان رسد و آنگاه که خطری در میان نباشد ... به زبان آمادهاند جان و مال و فرزند خود را فدای شما کنند، اما روزی که خطری در میان باشد از شما روی برمیتابند. شهریاری را که تنها به نویدهای ایشان دل خوش کرده و اندیشهای در کار خویش نکرده باشد، سرنوشتی جز نابودی نیست؛ زیرا دوستیای که بنیادش بر زر باشد نه بر بزرگواری و والایی روح، برای آن بهایی پرداخت میشود، اما بدان پشتگرم نمیتوان بود. آدمیان از آزردن کسی که بخواهد در دل ایشان جایی داشته باشد باکی ندارند، اما از آزردن کسی که از وی هراسی به دل داشته باشند پروا میکنند؛ زیرا که پستی نهاد مردم سبب میشود پیوند مهر را هر زمان که به سودشان باشد بگسلند، اما هراس از کیفر آن چیزی است که همیشه ترس را پایدار نگاه میدارد.» ۱۷
مهمترین نتیجهای را که ماکیاوللی از این ملاحظات میگیرد این است که میان جزیرهی ثبات و آرامش اخلاق و اقیانوس پرآشوب سیاست نسبتی وجود ندارد، یا بهتر بگوییم سیاست اگرچه با اخلاق نسبتی ندارد، اما اخلاق ویژهی خود را دارد، اخلاقی که ناشی از رابطهی نیروهای سیاسی و منبعث از سرشت دوران جدید است. رسالهی شهریار برخلاف بسیاری از نوشتههای سیاسی دوران قدیم با کوتاهترین فصل رساله آغاز میشود که از بسیاری جهات بدعتی در تاریخ اندیشهی سیاسی است.
ماکیاوللی رسالهی شهریار را بیهیچ دیباچهای با بحث قدرت سیاسی و شیوهی اکتساب آن آغاز میکند: «پادشاهیها بر چند گونهاند و شیوه های فراچنگ آوردنشان.» ۱۸ این بدعت بیشتر از آنکه به ظاهر رسالهی شهریار ماکیاوللی مربوط باشد، با ساختار درونی آن ارتباط دارد و در فصل دوازدهم به اوج خود میرسد که ماکیاوللی نظام معمول رسالههای سیاسی دربارهی نسبت میان جنگافزار و قانون را به هم زده و دامن بحث در قانون را رها میسازد. ماکیاوللی مینویسد: «پایههای اصلی هر دولتی خواه نوبنیاد یا کهن یا آمیخته، قانون نیکو و سپاه نیکو است و از آنجا که بیچنین سپاهی چنان قانونی نیز نمیتوان داشت و هر جا سپاه نیکو در کار باشد قانون نیکو نیز از پی خواهد آمد، جستار قانون را رها کرده و به سپاه خواهم پرداخت.» ۱۹
بدینترتیب، الگوی تحلیل قدرت در اندیشهی سیاسی جدید نه اخلاق که جنگ است و بدیهی است که تحلیل رابطهی نیروهای متخاصم ارتباطی به تحلیل روابط و مناسبات انسانی بر مبنای اخلاق و فضیلت و سعادت ندارد؛ با چنین استنباطی از قدرت سیاسی، ماکیاوللی نه تنها رابطهی سنتی میان اخلاق و سیاست را به هم میزد، بلکه در نهایت، اخلاق واقعی را ناشی از روابط و مناسبات سیاسی میداند و نه برعکس.
اخلاق که در نظر ماکیاوللی بر شالودهی نااستوار توهم فضیلت و سعادت برآمده است، هرگز در قلمرو سیاست کارساز نبوده است و درست به همین دلیل است که شهریاری که به زور تکیه نکند همواره ناکام میماند. ماکیاوللی با بازگشتن به تجربهی گذشته به تعمیم درسی میپردازد که تاریخ شهریاران همهی اعصار آموخته است: «ازاینرو است که همهی پیامبران سلحشور پیروز بودهاند و پیامبران بیسلاح ناکام ماندهاند.» ۲۰ از دیدگاه اندیشهی سیاسی جدید، آزادی نوین جای فضیلت و سعادت اندیشهی قدیم را گرفته است و این آزادی جز در سایهی جنگافزار به دست نمیآید: «رم و اسپارت قرنها مسلح و آزاد بودند، سوئیسیها بهخوبی مسلحند و یکسره آزاد، حال آنکه کارتاژیان پس از نخستین جنگ با رم، لگدکوب مزدوران خود شدند، اگرچه فرماندهی به دست شهروندان ایشان بود.» ۲۱
با تکیه بر چنین ملاحظاتی است که ماکیاوللی یکسره با بنیاد اندیشهی سیاسی قدیم و آرمانخواهی آن قطع رابطه کرده و اندیشهی سیاسی را از بحث در فضیلت و سعادت به تحلیل رابطهی نیروها سوق میدهد. اندیشهی سیاسی جدید برخلاف اندیشهی سیاسی قدیم که به فضیلت و سعادت یک قوم بهمثابه یک امت توجه دارد به تحلیل تنش بنیادین جامعهای میپردازد که به گروههای متخاصم تقسیم شده است؛ بدینترتیب، تحلیل تجربهی امت واحد به گروههای متخاصم و آرایش نیروهای آنها در میدانی که قدرت سیاسی در مرکز آن قرار دارد راه را بر توضیح بسیاری از مشکلات تاریخ اندیشهی سیاسی هموار میکند. یگانه توضیحی که از تنش بنیادین و زوالناپذیر جامعهی انسانی میتوان ارائه کرد، تأکید بر زوالناپذیری «دو خواستهی گوناگون» سالاران و مردم است و هر تحلیل سیاسی در نهایت جز تحلیل رابطه میان این دو گروه نیست. «همه جا مردم در پی آنند که از سروری و زورگویی سالاران رها شوند و سالاران در پی سروری بر مردم و زورگویی به آنانند.» ۲۲
اندیشهی سیاسی جدید با تحلیل رابطه میان گروهها، «سالاران و مردم» و رأس هرم قدرت سیاسی «شهریار» و تنشی آغاز میشود که نیروی محرکهی آن خواستها و آزهای گوناگون آنان است. بدینترتیب، اندیشهی سیاسی جدید از دیدگاه یگانه فضیلت و سعادت به تحلیل امر سیاسی نمیپردازد، بلکه از دیدگاههای گوناگون مردم، سالاران و شهریار به میدان پیکار سیاسی نظر کرده و استراتژی و تاکتیک هریک از آنها را باز میکند؛ بر مبنای چنین استنباطی از سیاست میتوان گفت که با ماکیاوللی تحلیل سیاسی در گسست با اخلاق و در پیوند با جنگ و تحلیل استراتژیک آن تدوین میشود. ماکیاوللی نزدیک به ۳ سده پیش از سردار و نظریهپرداز آلمانی، کلاوزویتس و رأی وی دربارهی جنگ بهمثابه ادامهی سیاست، سیاست را مرحلهای از جنگ میداند و بنابراین در رسالهی شهریار بیشتر از آنکه به بحث در قانون بپردازد تحلیل جنگافزارها و پیروزی پیامبران مسلح را در کانون بحث خود قرار میدهد. در یکی از مهمترین فقرات شهریار، ماکیاوللی تصویری از این تنش بنیادین جامعهی سیاسی و رابطهی نیروهای آن به دست میدهد که بسیار جالب توجه است و ما علیرغم طولانی بودن، تمامی آن را نقل میکنیم تا پیچیدگی تحلیل ماکیاوللی را نشان داده باشیم. در این فقره بهویژه تلاقی استراتژیها و ترکیب دیدگاهها دارای اهمیت فراوانی است؛ «مردم و سالاران هریک که فرصت یابند، شهریاریای ازآنِ خویش بنا میکنند. سالاران هرگاه ببینند با مردم برنمیآیند یکی را از میان خود برمیکشند و به شهریاری میرسانند تا در پناه قدرت او به خواستههای خود برسند. مردم نیز هرگاه ببینند که با سالاران برنمیآیند، یکی را از میان خود برمیکشند و به شهریاری میرسانند تا در سایهی او بیاسایند.»
«نگاهداشت شهریاری برای آنکسی که به یاری سالاران به شهریاری رسد دشوارتر است تا آنکس که به یاری مردم به شهریاری میرسد. آنکه به یاری سالاران به شهریاری رسد، خویشتن را در حلقهی کسانی مییابد که خود را همتایان وی میشمارند و ازاینرو نمیتواند به دلخواه ایشان را فرمان دهد و سامان بخشد. اما آنکه به یاری مردم به شهریاری رسد خود را بیهمتا میبیند و کسی نیست یا کمتر کسی هست که از وی فرمان نبرد، افزون بر این، سالاران را بیآزار رساندن به دیگران و زورگویی به ایشان، خرسند نمیتوان کرد، اما مردم را میتوان؛ زیرا خواستههای مردم نجیبانهتر است از سالاران، ازآنرو که سالاران در پی زورگوییاند، حال آنکه مردم جز این چیزی نمیخواهند که زور نشنوند و نیز باید افزود که شهریار در میان مردمی که به وی کینهور باشند آسوده نمیتواند زیست؛ زیرا مردم بسیارند، ولی از دشمنی سالاران اندیشه نمیتوان کرد که اندک شمارند. شهریاری که دشمنی مردم را برانگیخته باشد بدترین چیزی که از ایشان چشم میتواند داشت آن است که مردم او را تنها گذارند. اما اگر سالاران دشمن شوند نه تنها وی را تنها خواهند نهاد که سر به نافرمانی برخواهند داشت. سالاران دوراندیشترند و زیرکتر و بههنگام برای نجات خود به پا میخیزند و همیشه به هواداری کسی برمیخیزند که بخت بیشتری برای بُرد داشته باشد و نیز شهریار ناگزیر است همیشه با همین مردم سر کند، اما سالاران را میتوان از سر باز کرد؛ زیرا هر روز میتوان ایشان را افزود و کاست و به دلخواه برکشید یا فروکشید.» ۲۳
در اینجا بایستی با استفاده از توضیحی که دربارهی گوناگونی دیدگاه و استراتژی مردم، سالاران و شهریار در میدان پیکار سیاسی ارائه کردیم این مطلب را به اشاره بگوییم که رسالهی شهریار، خلاصهای از اثر مفصلتر ماکیاوللی، گفتارها نیست، ۲۴ بلکه شهریار، رسالهای در آیین شهریاری است و بنابراین از دیدگاه شهریار و رأس هرم قدرت در رابطهی نیروهای سیاسی نظر میکند. اما کتاب گفتارها هدفی یکسره متفاوت را دنبال میکند؛ ماکیاوللی با ایجاد جابهجایی در جایگاه نخستین خود در گفتارها، از دیدگاه مردم و استراتژی آنان در رابطهی نیروها نظر میکند و به دلیل همین جابهجایی و دیدگاه متفاوت است که شهریار و گفتارها نوشتههایی متفاوت هستند. نوشتهی اخیر برخلاف شهریار، بیانیهی جمهوریخواهی و توضیح استراتژی آن است و ماکیاوللی در فصل دوم شهریار به این موضوع اشاره کرده است: «اکنون در باب جمهوریها سخنی نخواهم گفت؛ زیرا در جای دیگری به شرح از آنها سخن گفتهام و اینجا تنها به پادشاهی خواهم پرداخت و همانگونه که گذشت دربارهی چگونگی فرمانروای بر آنها و پاسداری از آنها سخن خواهم راند.» ۲۵
اشارات اجمالی بالا به برخی از وجوه اندیشهی سیاسی ماکیاوللی نشان میدهد که به چه دلیلی در بیش از ۴ سدهای که از مرگ ماکیاوللی میگذرد ننگ او بر نامش چربیده است. اندیشهی سیاسی ماکیاوللی با تکیه بر سرشت دوران جدید به تدوین اندیشهی تجدد پرداخته است و طبیعی است که چنین اندیشهای سودازدگان سیاست آرمانی را خوش نمیآمده است. اما اندیشمندان بزرگ سیاسی هریک در بسط کاخ بلند اندیشهی سیاسی جدید در راهی گام نهادند که در زیر گامهای استوار ماکیاوللی هموار شده بود. روسو، اسپینوزا، فیشته و هگل از نام پرآوازهی ماکیاوللی و اندیشهی ژرف او با احترام فراوان یاد کردهاند. تجلیل نظریهپردازان بزرگ دموکراسی نوین، روسو و اسپینوزا، از ماکیاوللی نشان از همسویی اندیشههای آنان دارد.
خشونت تحلیل سیاسی ماکیاوللی و تدابیر وی ریشه در ژرفای تباهی میهن و زمانهی او دارد و همچنانکه هگل به اشاره گفته است: «عضو مبتلای به سیاهزخم را با گلاب نمیشویند، قطع میکنند.» «در شرایطی که زهر و قتل به جنگافزارهای رایج گشتهاند، درمانهای ملایم کارگر نمیافتد. پس از گذشت زمان تباهی، زندگی جز با تکیه بر رفتاری همراه با زور و خشونت سامان دوباره نمییابد.» ۲۶
یادداشتها:
۱٫ Ibidem
۲٫ Machiavel , Oeuved Completee , editionetablle et annotee Par E. Barinoou, Gallmard, paris. 1952 P.377.
.۳ نیکولو ماکیاوللی، شهریار ترجمه داریوش آشوری، کتاب پرواز، تهران ۱۳۶۶ ص،۲۷.
.۴ همان اثر، ص ۱۱۹
.۵ همان اثر، ص ۲۷.
۶٫ Niccolo Machiavelli, Ilprindipe, edited by L.Arthur Burd, clarendon Press, Oxford 1988
.P 171
متن ایتالیایی شهریار مطابق چاپ اول همراه با توضیحات به زبان انگلیسی.
.۷ شهریار، ص ۲۸
۸٫ Machiavel, Oeuvres Complets .P. 873
۹٫ شهریار، ص ۴۴
.۱۰ همان اثر، ص ۷۸
۱۱٫ همان اثر، ص ۱۱۳٫ «شهریارانی هستند که امروز ایشان را در اوج کامروایی میبینید و فردا به خاک سیاه نشستهاند بیآنکه در خوی و منش ایشان هیچ دگرگونی پدید آمده باشد. به گمانم نخستین علت همان است که پیش از این به شرح باز گفتیم؛ یعنی شهریاری که بنای کار خویش را یکسره بر بخت نهد، روزی که بخت از وی روی بگرداند کارش زیر و زبر میشود و نیز به گمان من، کامیاب آنکس است که کردار وی همساز با روح زمانه باشد و آنکس که کردارش جز این باشد کامیاب نخواهد شد؛ زیرا مردمان برای دستیابی به هدف خویش، یعنی عظمت و ثروت، شیوههای گوناگون در پیش میگیرند. یکی با پروا پیش میرود و دیگری بیپروا... اینها همه پیامدهای طبع زمانه و سازگاری یا ناسازگاری روشها با آن است و از دو تن که به یک روش کار میکنند، یکی به هدف میرسد و دیگری نمیرسد، زیر و زبر شدن کار مردم نیز از اینجاست...»
.۱۲ همان اثر: صص ۹-۷۸.
۱۳٫ Ilprindipe 382
.۱۴ در این باره نمیتوان به تفصیل بحث کرد، اما برای روشن شدن مطلب فقرهای از لویاتان هابز را میآوریم که به تصریح به این موضوع اشاره کرده است.
«ازاینحیث (تأمین امنیت در زندگی اجتماعی) باید توجه داشت که سعادت این زندگی (Fyticile) در آسایشی نیست که شالودهی آن ارضای روح آدمی بوده باشد، در واقعیت به گونهای که در کتابهای فیلسوفان قدیم اخلاق از آن سخن گفته است نه Finisultimus(غایت قصوی) وجود دارد و نه Summumbonum آنکس که خواستهایش (erised)به پایان رسیده باشد دیگر توان زندگی نخواهد داشت همچون کسی که احساسها و خیالاتش از حرکت باز ایستاده باشد. خوشبختی Felicity فراتر رفتن پیوستهی خواست از چیزی به چیزی دیگر است و به دست آوردن چیز نخست، تنها راه را برای به دست آوردن دومین هموار میسازد.»
دلیل این امر آن است که موضوع خواست بشری نه بهرهمند شدن یکباره و در یک زمان بلکه هموار کردن راه خواستهای آینده برای همیشه است.
The. Hobbes' Leviathaned. By. C.B.Macpherson' penguln Books Middlesex 1984.P.160
ملاحظه میشود که چگونه هابز با نفی خیر اعلی و غایت قصوی، سعادت اندیشهی سیاسی قدیم را نفی و خوشبختی را بهمثابه موضوع بحث اندیشهی سیاسی جدید طرح میکند. ترجمه Felicity به سعادت و خوشبختی از سوی ما عمدی است.
۱۵٫ داریوش آشوری در مقدمه شهریار میگوید: آلمانیها از وی ... در زمینهی سیاست خارجی، اصل «سیاست واقعبینانه» را آموختند (ص ۲۳۰). لازم به تذکر است که «سیاست واقعبینانه» در برابر Reelpolitik درست نیست که بیشتر سیاست ابنالوقتی است، اما بههرحال اصطلاح آلمانی Reelpolitik دارای معنای ویژهای در متنهای سیاسی است که با واقعبینی سیاسی Realisme نبایستی اشتباه شود.
.۱۶ در این باره مراجعه شود به توضیحات هگل در مقدمهی اصول فلسفهی حق.
Hegel, Grundlinien der Philosophiedes Rechths. Herausgegeben Von Y. Hoffmeister, Felix Merinier Verlag , Hamburg 1955 S.13 sg.
یادآور میشویم که در ترجمههای جدید فرانسوی آثار هگل در برابرWirklichkeit اصطلاح evitceffeetilaer آورده شده که با اصطلاحVeritaeffettuale ماکیاوللی قابل مقایسه است.
.۱۷ شهریار، صص ۴-۸۳
.۱۸ همان اثر، ص ۲۹
۱۹٫ همان اثر، ص ۶۷ و ر ک:.P.253 Il Principe
۲۰٫ همان اثر، ص ۴۶
۲۱٫ همان اثر، ص ۶۹
.۲۲ همان اثر، ص ۵۹
.۲۳ همان اثر، ص ۶۰
۲۴٫ داریوش آشوری مینویسد: «باید یادآور شد که کتاب اصلی [ماکیاوللی] گفتارها است و شهریار برکشیده و فشردهای است از ایدههای اصلی آن کتاب» (ص ۱۵۰). او همینطور در ص ۱۹ شهریار را حاشیهای بر گفتارها میداند (!؟) و سخنانی از یک پژوهندهی انگلیسی را نقل میکند که نسبت میان گفتارها و شهریار را با نسبت میان سرمایه و مانیفست حزب کمونیست مقایسه میکند. به نظر ما این مقایسه یکسره باطل و بیمعناست و نویسندهی انگلیسی نه نسبت میان دو اثر مارکس را بهدرستی فهمیده است و نه جایگاه دو اثر ماکیاوللی را.
.۲۵ همان اثر، صص ۳۰-۲۹.
۲۶٫ Hegel Politische Schriften, Herausgegeben Von G.lrrlitz, Akademie Verlag, Berlin.791.S88
باید یادآوری کنیم که علیرغم گفتهی داریوش آشوری، فیشته «در فصلی از کتاب نامدار خطاب به ملت آلمان به تحلیل ماکیاوللی» نپرداخته است (ص ۲۳). فیشته رسالهی کوچکی در باب ماکیاوللی دارد با مشخصات زیر که ربطی به کتاب خطاب ... ندارد:
۲۶٫ Fiethe, Uber Machiavellials sehriftstellerund Stellent
چنانکه از عنوان رساله برمیآید فیشته گزیدهای از آثار ماکیاوللی را فراهم آورده و مقدمهای بر آن افزوده است.
* در ضمن یادآور میشویم که کتاب شهریار پیش از این توسط شادروان محمود محمود نیز به فارسی برگردانده شده بود.
منبع: کیهان فرهنگی، شماره ۴۶، دی ۱۳۶۶