شهرام پازوکی در همایش «فلسفه و مسئله دیگری» که چندی پیش در دانشگاه تهران برگزار شد، با طرح این سوال که مفهوم غیر در فلسفه از کجا آمده است؟ اظهار کرد: به لحاظ تاریخی، مسئله غیر به فلسفه مدرن باز می گردد و پیش از آن مفهوم غیر به صورت امروز مطرح نمی شد نه در شرق ، نه در یونان مسئله نبوده است. وی در ادامه سخرانی به سوالی از این دست پاسخ می دهد. در ادامه گزیده ای از سخنان دکتر شهرام پازوکی را در این همایش می خوانید. مفهوم غیر از زمان دکارت آغاز شد. در این زمان جدایی انسان از عالم و خدای عالم به صورت جدی مطرح می شود. در فلسفه دکارت انسان به عنوان سوژه، به عالم خارج می نگرد. به همین دلیل در تفکر اسلامی دو کلمه ای که معرف سوژه و ابژه باشد وجود ندارد. یعنی آنچه در عالم اسلام به عنوان «ذهن و عین» می شناسیم؛ تفاوت معنایی با سوژه و ابژه دارد. بنابراین می توان گفت که اساس فلسفه مدرن، غیر سازی است. علم جدید تفکر ابژه ساز را رواج داد. به این منظور که پدیده ها را به نحوی که خودش می خواهد می شناسد و آنها را ابژه خودش می کند. یعنی بر عدم و رفع مواجه حضوری مستقیم با پدیدار ها و قطع تعلق به آنها مبتنی است. در واقع از این منظر هرچه دانشمند در این رابطه موفق باشد، دقت علمی او نیز بالا تر است. در این تفکر، نه فقط موجودات خارجی، بلکه انسان، هنر، دین، خدا و ... نیز معروض ابژه سازی واقع می شوند. اما سوالی که اینجا مطرح می شود این است که آیا تفکر غیرابژه ساز نیز وجود دارد؟ برخی اندیشمندان به این سوال پاسخ مثبت دادند. به عنوان مثال، مباحثی که «گابریل مارسل» با تفکیک میان راز و مسئله، و «مارتین بوبر» با طرح رابطه ی «من و تو» و «من و آن» می خواهند راه عبور از تفکر غیرساز و ابژه ساز را هموار کنند. «هایدگر» بیش از همه از تفکر غیر ساز استفاده کرده است. در اندیشه او، عالم غیر نیست و انسان در عالم است. یعنی انسان در مقابل انسان قرار ندارد و عالم یک غیر نیست. اما غیر از این مباحث، در تجربه شخصی اشخاص نیز تفکر غیر ابژه ساز را می توانیم دید. وقتی در باغی از شکوفه ها لذت می بریم گل سرخ ابژه و غیر نیست. برای مثال بولتمان می گوید وقتی در باغی نشسته ای و از دیدن شکوفه ها لذت می بری، آن گل ابژه و غیر نمی شود. این نگاه، همان تفکر هنرمندانه است. سهراب سپهری در شعر خود به زیبایی این نگاه را نشان داده است: کار ما نیست شناسایی راز گل سرخ کار ما شاید این است که در افسون گل سرخ شناور باشیم با این مثال می توان دید که در تفکر هنرمندانه تفکر ابژه ساز حذف می شود. هنر به نوعی تفکر حصوری است و در آن شکاف میان سوژه و ابژه از بین می رود. راه دوم عبور از نگاه ابژه ساز، تفکر عرفانی است. در عرفان اسلامی اصولا مسئله غیر منتفی می شود و راه به سوی عدم تقابل انسان و عالم باز می شود. عرفان یک مسئله مذهبی و دینی نیست بلکه بحث است که می تواند عبور کند از تفکر ابژه ساز که در واقع به صورت قحار کل تفکر مدرن را در بر گرفته است؛ عبور کند. به عبارت بهتر، در عرفان اسلامی اصولا مسئله غیر منتفی است زیرا در این را، تفکر به سوی عدم تقابل انسان و عالم می رود. مسئله غیر در عرفان به توحید مربوط است. توحید در لغت یعنی دو چیز ، یک چیز بشوند. در این حالت غیری وجود ندارد. به عبارت بهتر، در تفکر عرفانی، در عالم وجود غیر از او چیزی وجود ندارد. یعنی در عرفان ادیان الهی به خصوص در عرفان اسلامی، اصل توحید است و این توحید چه در مباحث وجود شناسی و چه در مباحث معرفت شناسی و چه در خدا شناسی ، معرف بوده است. در عرفان دو نوع توحید مطرح است: توحید وجودی و توحید الوهی. توحید الوهی، رفع خدایان کثیر است. اما توحید وجودی که به نظر عرفا مهمتر است، توحیدی است که حقیقت لااله الا الله است و توحید کل عالم است. این توحید در ابتدای راه پیدا نمی شود و در مراتب عالیه سلوک به دست می آید. کمال این توحید، رسیدن به بهشت حقیقی است. و آن مشاهده ی حق است و لا غیر. عارفان مسلمان توحید حقیقی را توحید وجودی نامیدند از منظر عرفانی توحید وجودی به ازای توحید الوهی است نفی خدایان کثیر و اثبات خدای واحد است اما توحید حقیقی وقتی حاصل می شود که غیر او در عالم وجود نه دیده نمی شود. در برابر توحید الوهی، شرک ظاهری قرار دارد، اما در برابر توحید وجودی، شرک باطنی است. مشرک ظاهری در آتش ظاهری می سوزد. اما مشرک باطنی در آتش حجاب می سوزد. زیرا در غیر غوطه خورده. در عالم وحدت، تمام دوگانگی ها زایل می شود. من، تو و او، اعتبارات مختلف از امری واحد اند. با ملاحظه محوری بودن این توحید و اینکه غیریت در عرفان با توحید همراه است، در ادامه این بحث با توجه به آنچه گفته شده به به انواع نفی غیریت ها در تفکر عرفانی می پردازم. نفی غیریت خدا و انسان: از منظر فقهی، خداوند شارع احکامی برای زیست بشر است. طبق این اعتقاد، نسبت انسان و خداوند صرفا نسبت یک شارع با مکلف است. در اینجا ارتباطی وجودی برقرار نیست. در متکلمان و فیلسوفان نیز، هیچ نسبت وجودی میان این دو نیست و غیریت مطرح است. اما مولانا مکرر در مثنوی، متکلمان را با بدترین الفاظ می راند. انگیزه عارفان حب الهی است، نه طمع بهشت و ترس از دوزخ. بلکه عشق الهی سبب اطاعت امر خدا می شود. در اینجا فاصله میان عاشق و معشوق نیست. در عشق غیریت نفی می شود. به همین دلیل است که عرفا به سمت عشق می روند. نفی غیریت خدا و عالم: متکلمان بر این باورند که بین خدا و عالم، رابطه خالق و مخلوق وجود دارد و این دو، دو وجود مستقل از یکدیگرند. در فلسفه، ارتباط این ها از سنخ ارتباط وجوب و امکان است. در تمام این تفاسیر، غیریت وجود دارد اما با درجات متفاوت. در عرفان اما گفته می شود هر یک از موجودات، مظهر حق است. یعنی محل ظهور و پدیدار شدن خداوند. در عرفان اسلامی، از خلقت الهی به معنای ظهور یاد شده است. عرفا کلمه آیه در قرآن را به این معنا تفسیر می کنند. یعنی آنچه واقعا هست، وجود حق است و دیگر موجودات ذاتا وجودی مجازی دارند. نفی غیریت انسان و عالم: در عرفان، برخی از عرفا قائل به جهان انگاری انسان هستند. یعنی انسان و جهان را یکی می دانند. دو اصطلاح عالم صغیر و عالم کبیر نیز برخاسته از این نگرش است. عالم و انسان حقیقت وجودی واحدی دارند. عالم از آدم نشأت گرفته است. در تعالیم هندو هم چنین مفهومی هست. در عرفان اسلامی، اعتقاد به انسانِ جهانی، از اصول اولیه است. مفهوم حقیقت محمدیه به عنوان اولین تجلی حق ناظر بر همین مفهوم است. نفی غیریت در معرفت شناسی: در معرفت شناسی عرفانی نیز تمایل بر کنار گذاشتن غیریت است. عرفان کاملا مخالف فلسفه مدرن، بنایش بر نفی غیر است. چنان که می دانید ما دو نوع علم داریم: حصولی و حضوری. اما نمی توان به نحو حصولی از عالم سخن گفت، زیرا به واسطه فاصله ای که در این علم، میان عالم و معلوم وجود دارد، علم حصولی حقیقت عالم را به ما نشان نمی دهد. اما در علم حضوری چنین نیست. در این علم تمام هویت معلوم نزد عالم است. علم و ادراک نحوی وجود است که عالم در اتحاد خود با معلوم متوجه آن می شود. نفی غیریت انسان با انسان: این مسئله اساس جامعه شناسی مدرن است. به لحاظ متافیزیکی این غیریت از نظر عرفان منتفی است. از منظر عرفانی ما دو دسته تجلیات خدا داریم: تجلی لطف و قهر. موسی مظهر لطف حق و فرعون مظهر قهر حق است. پس نمی توان گفت که دیگری نسبت به ما غیر مطلق است. بلکه اگر به منشا متافیزیکی اش نگاه کنیم، می بینیم که همگان مظهر حق اند. به همین دلیل است که ابوالحسن خرقانی می گوید هرکس در این سرای درآید، نانش دهید و از ایمانش نپرسید. در عرفان اسلامی، مدارا، حاصل یک بینش است. یک استراتژی نیست. چنان که ذکر شد، در تفکر عرفانی غیری وجود ندارد و آن چه ما غیر می خوانیم در واقع غیر نیست. حجاب است. چنان که در هندوییسم به عنوان مایا یاد می شود. این حجاب وجود دارد و باید آن را پذیرفت زیرا مظهر خداوند است.
شهرام پازوکی:
جی پلاس: در عالم وحدت، تمام دوگانگی ها زایل می شود
کد خبر:
۳۷۸۴۷۲