محمد رضا بهشتی عضو هیئت علمی گروه فلسفه دانشگاه تهران با اشاره به اهمیت فلسفه اخلاق در همایش «فلسفه و مسئله دیگری» گفت: تامل دیگر در باب خود و غیر، مسئله جنبی نیست بلکه یکی از موضوعات محوری فلسفه به حساب می آید. همچنین، اگر فلسفه و حکمت با مسائل و مشکلات درون زندگی مرتبط نباشد، اگر از این مشکلات و مسئلهها آغاز نشود و در پایان بار دیگر به آنها بازنگردد؛ خواهد مرد. به گزارش خبرنگار جی پلاس، بهشتی با ابراز تاسف از توجه ناکافی به فلسفه اخلاق در کشور گفت: متاسفانه در کشور ما به فلسفه اخلاق زیاد پرداخته نمی شود. در دانشگاه ها نیز بسیار کم مورد توجه قرار میگیرد. بدین معنی که در دورۀ کارشناسی تنها چهار واحد فلسفۀ اخلاق داریم در حالیکه در آکادمیهای معتبر، نزدیک به ۶۰درصد دروس به فلسفۀ اخلاق مربوط است. به عقیده من اگر فلسفه و حکمت با مسائل و مشکلات درون زندگی مرتبط نباشد، اگر از این مشکلات و مسئلهها آغاز نشود و در پایان بار دیگر به آنها بازنگردد خواهد مرد. او در ادامه افزود: حکمت به صورت سنتی به سه شاخه تبدیل می شود: شاخه اول دانایی نظری نام دارد و به این دلیل که غایتش در درون خودش است؛ برترین دانشها و اشرف علوم تلقی می شد. دوم حکمت عملی است که به افعال ما بازمیگردد. حکمت عملی، به سه بخش اخلاق(مربوط به فرد)، تدبیر منزل(مربوط به خانواده) و سیاست(مربوط دولتشهر) تقسیم میگردد. حوزه سوم نیز که کمتر به آن توجه شد، دانش صناعی است یعنی گذشته از اینکه که فعل ما مهم است؛ تولید و ماحصل آن نیز درخور توجه است. در این میان حکمت عملی و به صورت خاص اخلاق، بیشترین رابطه را با مفهوم دیگری دارد. به لحاظ تاریخی ریشه مفهوم غیر را باید در یونان باستان جستجو کرد. افلاطون نخستین کسی بود که در سنت فلسفی خود به مفهوم غیر توجه کرد. او در این رابطه مرزبندی خود را با سوفیست ها مشخص می کند. به عقیده او، فیلوسوفیا یعنی دوستدار دانایی یا تلاش برای از آن خود کردن دانایی. افلاطون بحث خود را با نقد سوفیست ها آغاز می کند. نقطه ورودش در این بحث این است که سوفیست ها میگویند بین گزارههای صادق و کاذب فرقی ندارند. بنابراین اگر کسی بیاید این گزاره را بگوید که «معدوم و ناموجود هست» گزارۀ صحیحی بیان کرده است. در صورتی که افلاطون معتقد است این گذاره در صورتی صحیح است به مثابه عدم و ملکۀ وجود درنظر بگیریم. یعنی از معدوم مطلق نمی توان صحبت کرد و نمی توان گفت چیز که نیست ، هست. یعنی نوع خاصی از ناموجود بودن میتواند موجود باشد. مثلا یک چیزی میتواند آبی نباشد یا لیوان نباشد. اما از چیزی که به طور کلی نیست نمیتوان خبری داد. «المعدوم لایخبر عنه». اما اگر معدوم و ناموجود را ناموجود از نوع خاصی از وجود بفهمیم در آن صورت ناموجود به معنای غیر خواهد بود. افلاطون در اینجا ما را متوجه فریب سوفیستها می کند. ارسطو نیز از جمله فیلسوفانی است که به مفهوم دیگری پرداخته است. او معتقد است وصف غیر، به هر موجودی تعلق می گیرد. هر چیزی علاوه بر اینکه خودش است ؛ غیر چیزهای دیگر نیز محسوب می شود. ما با یک پرش تاریخی بلند به نوافلاطونیان و به صورت خاص افلوطین میرسیم. وی بحث غیر را ذیل بحث واحد طرح میکند. واحد ورای غیریت و اینهمانی است اما صادر نخستین عقل است. کار عقل تفکیک گذاردن میان همان و غیر است. در این نگرش غیر به عنوان امری مستقل تلقی می گردد. بهشتی در ادامه به اشاره به مفهوم دیگری در نزد اندیشمندان اخیر افزود: «فیتشه» و «هگل» از جمله اندیشمندانی هستند که به مسئله غیر پرداخته اند. در نگرش آنها روح همزمان با تقویم خود به مثابه خود، غیر را به مثابه جزخود تقسیم مینماید. معرفت ما داستان من است که در درجه اول باید خودش را تثبیت ، وضع و با وضع کردن خودش غیر خودش را هم بسازد که این یک سیر دیالکتیکی است. غیر در واقع یک امری است که بیرون از من، معنا پیدا می کند و با غیر محدود می شود. آزادی هم همینطور است. یعنی آزادی بدون حد و مرز معنایی ندارد. اگر غیر نباشد منی هم وجود ندارد منتهی جدال غیر و من، جدالی مخرب و تمام نشدنی است. بهترین مثال برای فهم این دیالکتیک ، داستان عشق وروزی است. فردی نسبت به کس دیگری عشق می ورزد. در اینجا معشوق حد و غیر او است اما در عین حال پیوند دهنده او نیز هست و در واقع خودش را با عشق تعریف می کند. به عبارت بهتر معشوق حد عاشق است اما به طور همزمان اگر معشوقی نباشد عاشقی نیز وجود نخواهد داشت و اگر عاشقی نباشد معشوقی موجود نخواهد بود. استاد دانشگاه علامه با اشاره به مکتب اگزیستانسیالیسم گفت: در فلسفۀ معاصر، مکتب اگزیستانسیالیسم یکی از مهمترین مکاتبی بوده است که مسئلۀ دیگری را طرح کرده است. به زعم این مکتب همبودی با دیگری و دیگران جز خصوصیات ذاتی و وجودی ما است. به تعبیر سادهتر وجود ما بندِ به وجودِ دیگری است. در این نگرش، دیگری چیزی مستقل از ما به شمار نمیآید بلکه بخشی از ماست. دکتر بهشتی با اشاره به موضوع فلسفه و مسئله دیگری اظهار داشت: در فلسفه جدید اهمیت فلسفه اخلاق بسیار زیاد است. سوال اصلی که در این رابطه مطرح می شود این است که ما در فلسفۀ اخلاق چه تلقی از دیگری داریم؟ آیا دیگری غیر از ماست؟ در این صورت آیا حکمِ اخلاقی به مثابه حکمی عقلانی ممکن خواهد بود؟ به طور کلی در فلسفۀ جدید مسئلۀ محوری فلسفۀ اخلاق یافتن مناط فعل اخلاقی است. در سه دهه اخیر بحث جدید در زمینه اخلاق مطرح شده است با این مضمون که آیا انسان و طبیعت نیز مسئلۀ اخلاق و مسئولیت اخلاقیِ ما قرار گرفته است؟ اما همچنان مهمترین مسئله در اخلاق مسئلۀ من با دیگری است. فلسفۀ اخلاق زمانی معنا پیدا خواهد کرد که دیگری حد و مقابل و محدودکنندۀ من نباشد بلکه من، دیگری را به مثابه خود بفهمم و دیگری و دیگران را در تعریف خودم از خودم جای دهم. به عنوان مثال اگر با مشکل ریختن آشغال در خیابان مواجه هستیم به این دلیل است که افراد خیابان و کوچه را از آن خود نمی دانند و غیر به حساب می آید. این پدیده های اجتماعی نشان از بنیادهای فکری حل نشده نسبت به دیگری را بازتاب می دهد.
محمد رضا بهشتی:
فلسفۀ اخلاق زمانی معنا پیدا خواهد کرد که دیگری را به مثابه خود بفهمیم
کد خبر:
۳۷۷۹۸۹