«فیسبوک یک سایت جاسوسی و تحت کنترل سرویسهای جاسوسی آمریکا و نظام کثیف صهیونیستی است»؛ چه چیز از این جمله دستگیرتان میشود؟ به گزارش جی پلاس، شاید بزرگترین معضل ما، هنگامی که به مسائل مربوط به علوم انسانی میرسیم ملالآور و بیفایده دیدن آنهاست. عادت کردهایم آنها را مسائلی کلی، انتزاعی و غیرقابل فهم بدانیم. البته در این بدفهمی همه تقصیر متوجه ما نیست. مواجهه ما با این امور در جامعه عموماً مواجهه با بحثهای طولانی و بیسرانجام بر سر ارزشها و تعاریف است؛ و البته این که «من قبول ندارم» و نهایتاً: «خب اینها را ول کن... از خودت بگو». به موازات علوم انسانی، این مشکل در مورد «فرهنگ» نیز صادق است. اما اصلاً چه نیازی است که ما کار و بار خود را رها کنیم و به فهم و تحلیل فرهنگ و پدیدههای فرهنگی بپردازیم؟ باید جواب این سوال را در پاسخ سوالی دیگر یافت: چه شد که بزرگترین اذهان جامعه بشری به فرهنگ پرداختند؟ نیاز به تبیین و ترمیم پدیدههای انسانی (یعنی فرهنگ) زمانی احساس میشود که عدهای خلاف قاعده میروند: دست به آزار میزنند، اسید میپاشند، زورگیری و تجاوز میکنند، داعش میشوند و خلاف آنچه دین، ادب و اخلاق دانسته میشود رفتار میکنند. پس دایره فرهنگ چه چیز را در بر نمی گیرد؟ به گمان من هیچ. مالینوفسکی در کتاب مشهورش، نظریهای علمی درباب فرهنگ، به خوبی نشان می دهد که هیچ امر بیولوژیک و طبیعیِ صرف برای ما انسان ها وجود ندارد: حتی هضم غذا، که هم ماهیت غذا و هم ترشح اسید معده در آن، به شرایط «مصنوعی» فرهنگ وابسته است. از سوی دیگر، تتبعات طعنه آمیز و درعین حال تامل برانگیز مونتنی، فیلسوف فرانسوی دوران رنسانس هم، تاثیر تألّمات جسمی و فیزیولوژیک را بر فرهنگ نشانه رفته است. اما پس از پذیرش اهمیت فرهنگ، تازه سوال اصلی مطرح می شود: فرهنگ در چه مقامی؟ در مقام «هست ها» یا در مقام «بایدها»؟ تا ظهور مدرنیته و حتی پس از آن، تا برآمدن جنبش های پست-مدرن، فرهنگ، «الگو»یی والا و مجموعه ای از ارزش ها و بایدها فهمیده می شد: این تلقی را می توان در آرای متفکران بسیار، از ارسطو، سنکا و اپیکور، تا هگل، وبر و هوسرل یافت. جای دوری نرویم: واژه «فرهنگ» خودمان، برگرفته از فرّه (دارای شان و شکوه) و هنج (هنجار=راه و روش)، است که بیانگر همین معناست. این نگاه، انسان ها را به دو بخش تقسیم می کند: بافرهنگ و بی فرهنگ. با این نگاه کافی است به افراد بی فرهنگ، فرهنگ تزریق کنیم. اما بروز تفکرات پست-مدرن، و اهمیت یافتن مطالعات فرهنگی، توجه به فرهنگ عامه و تلاش برای فهم و حتی تغییر آن را، بالاتر از مهندسی، نسخه نویسی و صدور فتوای فرهنگی به نحو پیشینی و دستوری، نشاند. این تفکر، نگاهی طیفی به فرهنگ دارد و فهم و تفسیر را، بر دستور و اقدام به تغییر، مقدم می شمارد. علوم انسانی دقیقاً برای همین هدف، یعنی برای توصیف و تجویز فرهنگ، و ارائه شناخت نظری و حکمت عملی، سربر می آورد. اگر تجویز و کنش در امر سیاسی، مقدم بر مفاهمه اعمال شود، و «فرهنگ مقتدر» بر «فرهنگ عمومی» تحمیل گردد، مانند آن است که بخواهیم با دستور زبان، بدون فهم محتوای فرهنگی زبان، با مخاطب وارد گفت وگو شویم. فرهنگ ماهیتی گفت و گویی دارد و تا زمانی که مخاطب وارد بازیِ گفت و گو نشود و به کلیت، تاریخ و ساختار (=شرایط و قواعد) آن اعتماد نکند و کارکرد آن را نپذیرد، هیچ توفیقی در مهندسی، نسخه نویسی و صدور فتوای فرهنگی در کار نخواهد بود. اما اجازه دهید به سخن ابتدایی متن برگردیم: آیا در فرهنگ عمومی ما «فیسبوک یک سایت جاسوسی است»؟ این البته تنها یک نمونه تصادفی امروزی است. اما مسئله این است: آیا گوینده ی این سخن، جایگاه فیسبوک را در مختصات جغرافیایی «فرهنگ عمومی» درنظر داشتهاست؟ برای من و شما فیسبوک یک رسانه خصوصی است؛ هرچند نه آنقدر خصوصی که نگران موش های دیوارهایش نباشیم. اما آیا معتقدیم که فرهنگ عمومی، ماهیت آن را یک سایت جاسوسی می داند؟ به نظر می رسد، سیاست گذاری فرهنگی (=مهندسی، نسخه نویسی و صدور فتوای فرهنگی) در کشور ما مسیر عکس را می پیماید: بدون توجه به وضعیت فرهنگ عمومی، بدون همدلی، مفاهمه و حتی درک آن، از مخاطب می خواهد با دستورات او همدلی کند. چنان که بیان شد، این علوم انسانی است که متکفل شناخت و فهم وضعیت فرهنگ عمومی، و سپس تشخیصِ «تجویز مناسب فرهنگی هر کشور» است. اما چرا سالیان سال، این مهندسان (که مهندسی می کند)، پزشکان (که نسخه می نویسند) و فقیهان (که فتوی می دهند) هستند که گاه حتی با کمترین ارتباط و مشاوره ای از جانب متخصصان علوم انسانی، بر سیاست گذاری فرهنگی کشور مسلط اند و حتی درمورد محتوا و روش خود علوم انسانی دستور صادر می کنند؟ با همین طرز نگاه است که در کشور ما، رشته هایی مثل فلسفه، هنر و ادبیات، همواره فروتر از سیاست و حقوق دیده شده اند. و البته جایی که قدرت بجای فرهنگ سخن بگوید، حقوق و سیاست هم جای خود را به لابی های «سازمان مهندسی»ها و «جامعه پزشکان»ها و...میدهد: نگاهی به وزرای علوم، روسای دانشگاه های بزرگ و سیاست گذاران بزرگ فرهنگی این سالیان بیندازید. بسیار بعید بنظر می رسد که بدون توجه جدی به خانواده فرهنگ کشور، بتوان با مخاطبان فرهنگ عمومی (مردم) وارد گفت و گویی سازنده شد. این توجه جدی، شامل اعتماد، مشورت و گاه حتی واگذاری امر فرهنگی است. بی شک فرهنگ با دین، سیاست و اقتصاد درهم تنیده است، اما باید باور داشت برای خود نیز استقلالی دارد. به انسجام درونی فرهنگ فکر کنید: ما ادیب بدون اندیشه، هنرمند بدون ادب و اندیشمند بدون دغدغه را، فرد بافرهنگ نمیخوانیم، اما انسان های ادیب و هنرمند و متفکر را، مستقل از قدرت نظامی، نفوذ سیاسی و توان اقتصادی شان، بافرهنگ می دانیم: یعنی «میدان» فرهنگ را باید «به رسمیت شناخت». درست است که کارگزاران فرهنگی، لزوماً نباید از نهاد فرهنگ برخاسته باشند (همانطور که لزومی ندارد عاقد مراسم عروسی، خود از قبل متاهل باشد)، ولی آیا معقول نیست که سیاست گذاران فرهنگی، درک و فهم عمیقی از «فرهنگ» و فرهنگ عمومی داشته باشند (مانند فقیهی که حکم جواز ازدواج و شرایط آن را از منابع مشروعه استنباط می کند)؟ منبع: ایسکا نیوز
تأملی بر ماهیت فرهنگ
کد خبر:
۳۷۷۴۰۰