جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

آیا سلامتی «سرمایه» است؟

کد خبر: ۳۷۷۱۸۹
آیا سلامتی «سرمایه» است؟

«به یاد داشته باش که وقت طلاست. کسی که می‌تواند با کار روزانه ده شلینگ به دست آورد، لیکن نیمی از روز را به تفریح یا به بطالت می‌گذراند، اگرچه حتی در اوقات تفنن و فراغت شش پنس خرج کند، نباید فقط همین مبلغ را هزینه بپندارد، بلکه در حقیقت پنج شلینگ دیگر را هم خرج کرده یا در واقع دور انداخته است. ... آن کس که روزانه به اندازۀ ارزش یک کروت[سکۀ نقرۀ چهار پنسی در انگلستان] از وقتش را تلف کند، هر روز امتیاز استفاده از صد پوند را از دست داده است. ... به خاطر داشته باش که اعتبار طلاست. ... اگر به تدبیر و امانت مشهور باشی می‌توانی از شش پوند سود صد پوند را بدست آوری. ...» بنجامین فرانکلین- به نقل از اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری به گزارش جی پلاس، وبر در کتابش همراه با گزارشی تاریخی نشان می‌دهد روح سرمایه‌داری در آغاز در یک جریان مذهبی در دین مسیحیت به نام پیوریتان‌های کالونیست که از شاخه‌های پروتستانتیسم است، به ظهور تام و تمام خود رسید. تنها نشانۀ رستگاری از نظر پیوریتان‌ها کسب موفقیت در شغلی بوده است که در این دنیا برای هر کس در نظر گرفته شده است. ۱٫ جملاتی که در بالا نقل شده است، سخنانی است که از زبان بنجامین فرانکلین، یکی از پدران بنیان‌گذار ایالات متحدۀ آمریکا بیان شده است. وبر در کتاب اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری با نقل این جملات بر آن است که "روح سرمایه‌داری" به روشنی در آن‌ها بازتاب یافته است. در نگاه فرانکلین معیار سنجش زمان، میزان پول و سرمایه‌ای است که می‌توان در طی آن جمع‌آوری نمود. به باور وی نه تنها زمان بلکه ارزش‌های اخلاقی نیز باید با میزان سرمایه‌ای که می‌آفرینند سنجیده شوند. بنابراین داشتنِ اعتبار نزد دیگران، شهره بودن به امانت‌داری، خوش‌فکری و ارزش‌های اخلاقیِ این‌چنینی به مثابه سرمایه‌هایی سودآور معرفی می‌شوند. تلاشی که وبر توصیف می کند همه‌جانبه و خستگی‌ناپذیر برای پیشرفت در مشاغل دنیوی با روحیۀ ریاضت‌کش کالونیست‌ها همراه گشت و به تولید سودِ هرچه بیشتر و مصرفِ هر چه کمتر منتهی شد. بدین‌ترتیب مومنان پروتستان به نیت رسیدن به رستگاری اخروی همۀ شوون زندگی دنیوی را با معیار سرمایه و میزان سودآوری سنجیدند و به باور وبر روح سرمایه‌داری را به ظهور تام و تمام خود رساندند. ۲٫ «سلامتی سرمایه است.» برای مسافران اتوبوس‌های تندروی اتوبان چمران جملۀ پیشین، بسیار آشناست. این جمله بر روی یکی از بزرگترین بیلبوردهای شهر تهران در نزدیکی بیمارستان و برج میلاد نوشته شده است. برای کسانی که نمای غربی اتوبان چمران و باغ‌های زیبا و خانه‌های بعضا قدیمی و فرسودۀ آن را به نظاره می‌نشینند این تابلو در فاصلۀ چندین ایستگاه به خوبی نمایان است. لحن جمله‌ای که این چنین درشت پیش چشم شهروندان تهرانی حک شده است، به روشنی یادآورِ لحن جملات بنیامین فرانکلین است. سلامتی در آن به عنوان یک "سرمایه" معرفی شده است. ارسطو، فیلسوف یونانی بدن سالم و زیبا را یک سوم خوشبختی می‌دانست. مثلا ممکن بود بر روی این بیلبورد متاثر از ارسطو جمله‌ای نوشته شود که سلامتی را به عنوان یک پایۀ خوشبختی معرفی می‌نمود. یا متاثر از کلام بزرگان دینی سلامتی را نعمتی الهی و زمینۀ توفیق در طاعات و عبادات به شمار می‌آورد. یا به عنوان گزینه‌ای دیگر، با توجه به روحیۀ خانواده‌دوستی در فرهنگ ایرانی، این امکان وجود داشت که جمله‌ای نوشته شود که سلامتی ما را مایۀ شادی اطرافیانمان می‌داند. اما از میان همۀ این گزینه‌ها سلامتی بر حسب سودی که می‌آفریند سنجیده شده است. البته این جملۀ نوشته‌شده بر روی بیلبورد فقط یک نشانۀ بسیار کوچک است و به هیچ وجه نباید از آن نتایج عجیب و غریب گرفت. اما توجه عمیق به آن، دستِ کم این پرسش مطرح می‌کند که آیا روح سرمایه‌داری در حال تسلط بر ذهنیت عمومی جامعۀ ایرانی نیست؟ اگر آری چنین فرآیندی از چه زمانی شروع شده است و چه قواعدی بر آن حاکم است؟ این نوشته و نویسنده‌اش صلاحیت پاسخ به این پرسش کلان را ندارد. چنین پاسخی نیازمند پژوهشی چند لایه و گسترده است و باید از دانشگاهیان و صاحب‌نظران خواست که پاسخ‌گوی این پرسش باشند. نوشتۀ حاضر تنها می‌تواند بر نشانه‌هایی پرتو افکند که اهمیت پرسش را نمایان می‌سازد. ۳٫ "علم" در سنت ایرانی-اسلامیِ ما همواره جایگاه ویژه‌ای را دارا بوده است. کلام عالمان دینی و اندیشمندان برجستۀ ما پر از مدح علم و فراگیری آن است. ابن‌سینا در امتداد سنت مشاء علم را به‌خودیِ خود دارای ارزش و علمِ کلی‌تر را دارای ارزشِ بیشتر می‌دانسته است. بزرگان ما اگرچه به پرهیز از علم لاینفع سفارش نموده‌اند اما غالبا از آن جهت که عالم مادی را عالم شر می‌دانسته‌اند، علم نسبت به آن را نیز در پایین‌ترین مراتب معرفت قرار می‌دادند. با وجود میراثِ این چنینی که در باب علم از سنت به ما به ارث رسیده است امروزه در سخن بسیاری از صاحب‌نظران از جمله مسئولان عالی رتبۀ نظام، علمی ارزشمند دانسته می‌شود که بتواند تولید ثروت نماید؛ به تعبیر دیگر گویی علم نیز در جامعۀ امروز ایران تبدیل به سرمایه شده است و دانش‌آموزان به صورتی ناخودآگاه به سمتِ انتخاب علومی که بیشترین سودآوری را دارا هستند هل داده می‌شود. این نگرش به علم با نگرش به ارث رسیده از سنت کاملا متفاوت است. در نگاه سنتی معرفتِ متافیزیکی که به تعبیر ارسطو کمترین فایدۀ هرروزه را داراست بیشترین ارزش را داشته است و در نگاهِ امروز معرفتی که بیشترین سود و فایدۀ هرروزه را تولید می‌نماید دارای بیشترین ارزش است. این چرخش نگرش به علم را نیز می‌توان نشانۀ دیگری از حرکت ذهنیت ایرانی به سوی حاکمیت روحیۀ سرمایه‌داری قلمداد نمود. ۴٫ تسلط روح سرمایه‌داری بر یک جامعه خوب است یا بد؟ این پرسشی است که وبر تمام کوششِ خود را می‌نماید تا در کتابش از پاسخ به آن پرهیز نماید، اما در این امر ناکام می‌ماند و از لابلای تعابیری همچون قفس آهنین سرمایه‌داری نگرشِ منفیِ وی به روح سرمایه‌داری نمایان می‌شود. ما اما در اینجا این داوری وبر را مدنظر نداریم و تنها به توصیف وی از واقعیت اجتماعیِ جامعۀ سرمایه‌داری کار داریم . چه تسلط روح سرمایه‌داری را خوب بدانیم چه بد، این رویداد پیامدهای ناخواسته‌ای را با خود به همراه خواهد آورد. مسیحیان پیوریتانی که پیشروان سرمایه‌داری در عصر جدید بوده‌اند به نیت رستگاری اخروی در این مسیر حرکت کردند. اما با تسلط نظام سرمایه‌داری هیچ رنگ و بویی از آن ایمان دینی و شوق رستگاری باقی نماند. اگر بتوان اساسا از سرمایه‌داری ایرانی سخن گفت بدون شک چنین نظامی هم پیامدهای ویژۀ خودش را خواهد داشت. وبر باور داشت که تسلط روح سرمایه‌داریِ پروتستانی به صورت ناخواسته نه تنها شور دینیِ ایشان بلکه آزادیِ دیگران را از میان برد و جامعۀ مدرن را در قفسی آهنین اسیر نمود. با این حساب پاسخ به این پرسش بر عهدۀ اندیشمندان ایرانی خواهد بود که تسلط روح سرمایه‌داری بر جامعۀ ایرانی با ارزش‌های سنتیِ آن همچون ارزش‌های الهی، عشق به وطن، خانواده، دوستی و ... چه خواهد کرد؟ منبع: ایسکانیوز

انتهای پیام

دیدگاه شما