جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

از آرمان گرایی رقومی (دیجیتالی) تا شوک اجتماعی

کد خبر: ۳۷۶۸۲۶
از آرمان گرایی رقومی (دیجیتالی) تا شوک اجتماعی

۴۵ سال پس از نهادن نخستین گام انسان بر روی کره ماه، مسابقه فناوری ویژگی خاصی یافته است: درماه ژانویه گذشته یک یخچال وصل شده به اینترنت ناگهان شروع به فرستادن رگباری از پیام های نامطلوب کرد. رقومی (دیجیتال) سازی زندگی روزانه، در ورای افسانه سازی درباره آن، الگوی اقتصادی ای را به وجود آورده که با وعده های تحسین آمیز «سیلیکون ولی» در تضاد است. به گزارش جی پلاس: ۴۵ سال پس از نهادن نخستین گام انسان بر روی کره ماه، مسابقه فناوری ویژگی خاصی یافته است: درماه ژانویه گذشته یک یخچال وصل شده به اینترنت ناگهان شروع به فرستادن رگباری از پیام های نامطلوب کرد. رقومی (دیجیتال) سازی زندگی روزانه، در ورای افسانه سازی درباره آن، الگوی اقتصادی ای را به وجود آورده که با وعده های تحسین آمیز «سیلیکون ولی» در تضاد است. در «حمام مجهز»، مسواک دوکاره ای که امسال توسط «اورال ب»(Oral-B)، (وابسته به گروه «پراکتر اند گمبل» Procter & Gamble) به بازار عرضه شده، بی گمان یک محصول ممتاز است. این مسواک - بدون سیم - به تلفن همراه ما وصل می شود و در روی صفحه آن لحظه به لحظه روند مسواک کردن و گوشه هایی از دهان که به توجه بیشتری نیاز دارد را نشان می دهد. آیا به اندازه کافی محکم مسواک زده ایم، نخ دندان به کار برده ایم، زبان را تمیزکرده ایم، دهان را شسته ایم؟ بهتر از این هم هست. بنابر اعلام با تبختر تارنمایی که به این کار اختصاص یافته (١)، این مسواک متصل به اینترنت «کار مسواک زدن را به مجموعه ای از داده ها تبدیل می کند که شما می توانید آنها را به صورت نمودارهایی درآورید یا دراختیار متخصصان دهان و دندان بگذارید». اکنون آنچه که برسر این داده ها می آید مورد بحث است. آیا استفاده انحصاری از آنها در اختیار ما می ماند؟ به دست دندانپزشکان متخصص می افتد یا به شرکت های بیمه فروخته می شود؟ به انبوه اطلاعاتی می پیوندد که هم اکنون توسط فیسبوک و گوگل ذخیره می شود؟ آگاهی ناگهانی ازاین که داده های شخصی که توسط معمولی ترین دستگاه های لوازم خانگی ثبت می شود - از مسواک تا توالت «هوشمند» و یخچال -، می تواند تبدیل به اطلاعاتی هم ارز طلا شود، انتقادهایی را نسبت به منطق ترویج شده توسط بزرگان «سیلیکون ولی» برمی انگیزد. این موسسات در سطحی وسیع اثرهای برجا مانده ناشی از گشت و گذار افراد در اینترنت را جمع آوری، از آنها به نفع خود استفاده و آنها را به شرکت های تبلیغاتی یا شرکت های دیگر می فروشند. اینان به این ترتیب میلیاردها دلار به دست می آورند، درحالی که ما - یعنی کاربران - تنها به چند سرویس رایگان دست می یابیم. دربرابر چنین امری، انتقادی غریب با مضمونی مردمی بروز می کند: به این انحصارها اعتراض و شمار زیادی از کارآفرینان کوچک را جایگزین آنها کنیم. هریک از ما می تواند صندوقچه داده های متعلق به خود را داشته باشد و از تجارت آنها، به عنوان مثال با فروش داده های مربوط به مسواک زدن به یک تولیدکننده خمیردندان، یا ویژگی های توارثی به یک کارخانه داروسازی و یا با اعلام محل زندگی خود دربرابر دریافت تخفیف از رستوران سرخیابان، کسب سود کند. افرادی متنفذ مانند جیرون لانیر(Jaron Lanier)، نویسنده و مدیر شرکت، و یا آلکس «سندی» پنتلاند، پژوهشگر در حوزه انفرماتیک ازاین روش جدید پشتیبانی می کنند (٢). این افراد دنیایی را وعده می دهند که درآن حفاظت از زندگی خصوصی انجام می شود : اگر داده ها به عنوان مالکیت خصوصی درنظر گرفته شود، آنگاه یک نظام قضایی و فناوری متناسب می تواند تضمین نماید که هیچ شخص ثالثی آنها را غارت نکند. همچنین، آنها آینده درخشانی را به ما نوید می دهند. با چه معجزه ای؟ با «اینترنت اشیاء» یعنی تکثیر دستگاه هایی که به برکت آنها کمترین حرکت و عمل ما ثبت و تجزیه و تحلیل و... به پول تبدیل می شود. کسی درجایی حاضربه پرداخت پول برای دانستن این است که ما زیر دوش چه ترانه ای می خوانیم. اگر هنوز این عمل انجام نپذیرفته، به سادگی به این خاطر است که حمام ما مجهز به گیرنده صدای متصل به اینترنت نیست. موضوع روشن است. اگر گوگل خانه مارا از گیرنده های زیبای هوشمند ساخت شرکت «نست»( Nest) وابسته به خود پرکرده، این خود گوگل است، و نه ما، که هنگامی که ما زمزمه می کنیم پول به دست می آورد. راهبرد این غول فناوری این است که داده هایی که از منابع گوناگون به دست می آید (خودرو بدون راننده، عینک متصل به اینترنت، نامه های الکترونیکی) را جمع آوری و ما را به کارآمدی سیستم و حضور همه جانبه خود وابسته کند. برای این که گوگل بهترین بهره را ببرد، ما باید اجازه دهیم که خدمات آن، مانند یک گاز، همه گوشه های زندگی روزمره مان را پرکند. بزرگی مخازنی که به این صورت اطلاعات را ذخیره می کنند، آن را دربرابر هرگونه رقابت حفظ می نماید و موسساتی که کوچک تر هستند این موضوع را به خوبی فهمیده اند. پس از این کار، آنها تنها یک گزینه دارند و آن پاسخ دادن به ندای پنتلاند و لانیر و ادعای این است که داده ها متعلق به کاربران است، تا دستکم بتوانند سهمی از سود داشته باشند. این دو راهبرد که درظاهر متفاوت به نظر می رسد، از یک چشمه ایدئولوژیک آب می خورد و نماینده دو متغیر ذهنی آن است . چنان که جامعه شناس بریتانیایی ویلیام دیویس (٣) توضیح می دهد، دیدگاه پیشنهادی پنتلاند و لانیر وابسته به سنت «لیبرال معمولی» آلمانی است که جایگاه رقابت را تاحد ضرورت اخلاقی بالا می برد و از اینرو هرگونه انحصار را یک خطر می داند. گوگل که به نوبه خود، پایبندی کمتر جدی به اخلاق، در مقایسه با کارآمدی اقتصادی و نفع مصرف کننده، دارد و وابسته به ایدئولوژی نئولیبرال امریکایی است که تجسم آن مکتب شیکاگو است. بنابراین ایدئولوژی، انحصارها بنابر ماهیت خود زیانبار نیستند و حتی برخی از آنها می توانند نقش اجتماعی مثبتی داشته باشند. به رغم ادعاهای این مکتب درمورد نوآوری و برهم زدن نظم موجود، یک پای استدلال گفتمان کنونی درمورد فناوری می لنگد: با درنظرگرفتن اطلاعات بمثابه کالا، این گفتمان کاملا با الگوواره لیبرال در می آمیزد. برای داشتن برداشتی متفاوت از اطلاعات، می باید ابتدا آن را از سپهر اقتصادی جدا کرد. شاید بتوان آن را به عنوان یک چیز «اشتراکی» درنظرگرفت، برداشتی که مورد علاقه برخی از چپ های رادیکال است. اما این پرسش بسیار بجاست که چرا کالاسازی اطلاعات به عنوان یک امر بدیهی پذیرفته می شود؟ پاسخ را باید در نقشی که مرحله تاریخی کنونی برای فناوری قائل شده جستجو کرد: فناوری نقش کارخانه تولید اشتغال را دارد. فناوری می باید محرک اقتصاد باشد و جای خالی کسربودجه های ناشی از فرار مالیاتی ثروتمندان و شرکت های چند ملیتی را پرکند. درچنین زمینه ای، درنظرنگرفتن اطلاعات به عنوان کالا، برای رهبران سیاسی مانند این است که جلیقه نجات خود را سوراخ کنند. بازگشت به قرن نوزدهم حتی باذکاوت ترین ناظران بحران مالی نیز وزن این باور در قدرت مطلق فناوری را کمتر از میزان واقعی ارزیابی می کنند. چنین است که جامعه شناس آلمانی، ولفگانگ استریک (۴) توضیح می دهد که در آغاز سال های دهه ١٩٧٠، هنگامی که نخستین نشانه های فروریزی الگوی اجتماعی ناشی از مصالحه پس از جنگ ظاهرشد، رهبران غربی برای خریدن وقت و حفظ وضع موجود ٣ راهبرد درپیش گرفتند: تورم، بدهی حکومت ها و سرانجام، ترغیب تلویحی مردم عادی به بدهکار شدن که بخش خصوصی به آنان وام های ملکی و اعتبارهای مصرفی داد. تمامی این تدابیر برای به تعویق انداختن آنچه غیرقابل اجتناب بود، انجام می گرفت و استریک فناوری اطلاعات را در زمره آنها ذکر نمی کند. فناوری اطلاعات هم ثروت و هم اشتغال ایجاد می کند، مشروط برآن که هرکس خود را به کارآفرین تبدیل کند و برنامه ریزی برای نگارش کاربردها را بیاموزد. ازجمله پیشگامان این امر دولت برتانیا بود که با کوشش برای فروش داده ها به شرکت های بیمه در سطح ملی، این نیروی بالقوه را به فعل درآورد، اما موجی از اعتراضات مردمی به این کار پایان داد. یا فروش داده های شخصی دانشجویان به شرکت های عامل تلفن همراه و فروشندگان نوشابه های نیروبخش. یک گزارش اخیر، که بخشی از هزینه مالی آن توسط «ودافون»( Vodafone) تامین شده، تائید می کند که می توان با کمک به مصرف کنندگان برای اداره یا درواقع فروش داده های شخصی شان ۵.١۶ میلیارد لیره انگلیس (٢١ میلیارد یورو) درآمد ایجاد کرد (۵). نقش حکومت محدود به این است که یک چهارچوب قانونی برای عملکرد واسطه هایی مشخص کند که معاملات بین مصرف کنندگان و تامین کنندگان خدمات را جوش می دهند. درحالی که حکومت ها ازبالا می کوشند که وقت بخرند، پیشگامان «سیلیکون ولی» راه حل هایی برای خرید زمان از پائین پیشنهاد می کنند. براین مبنا آنها ایمانی واثق نسبت به خدمات سازمان هایی دارند مانند «اوبر»( Uber) (افراد عادی خودرو خود را به تاکسی) و «ایرپ ان ب» (Airbnb)(و آپارتمان خود را به هتل) تبدیل می کنند . با این کار دارایی های مشابهی که تاکنون بی استفاده می ماند، به منبع سود رقومی (دیجیتال) و متصل به اینترنت تبدیل می شود. هدف ازاین کار تامین درآمدی مکمل برای صاحبان این دارایی ها است. بنابرتوضیح آقای برایان چسکی، رئیس و مدیرکل «ایر پ ان ب»: «بیکاری و نابرابری ها در بالاترین حد است، ولی ما روی یک معدن طلا نشسته ایم (...) ما آموخته ایم که مفاهیم خود را بسازیم (۶)». «سیلیکون ولی»، وفادار به عادت خود، در اینجا گفتمان اجتماعی ضدفرهنگ خود را گسترش می دهد تا «اوبر» و «ایر پ ان ب» را به عنوان ستون های «اقتصاد تقسیم»، افق آرمانی هم برای آنارشیست ها و هم آزادی طلبان، معرفی کند. عرصه ای که افراد ازین پس می توانند درآن با حذف کردن واسطه ها (٧) با یکدیگر داد و ستد داشته باشند. به عبارت عامیانه تر، موضوع برسر جایگزین کردن وسطه های دارای وجه مشترک، مانند شرکت های تاکسی رانی، با واسطه های فضای مجازی مانند «اوبر»، موسسه ای که توسط آنارشیست معروف «گلدمن ساچز»( Goldman Sachs) تامین مالی می شود، است. به خاطر مورد نفرت بودن بخش های هتل داری و تاکسی، گفتمان عمومی به سرعت تبدیل به تصویری از راه گشایان شجاعی شد که مفت خواران ازنفس افتاده و فاقد قدرت تخیل را از میدان به درمی کنند. این به رخ کشیدن انحرافی بر واقعیتی اساسی پرده می افکند: این قهرمانان شجاع «اقتصاد تقسیم» در یک دنیای ذهنی با ویژگی های قرن نوزدهمی تحول می یابند. درنظام آنها، کارگر که به طور رادیکال فردیت یافته، تنها از یک حمایت اجتماعی نمادین بهره می برد. او خطرهایی را که پیشتر به عهده کارفرما بوده به دوش می گیرد و امکانات مذاکرات جمعی اش به صفر می رسد. مدافعان این الگوی جدید، این بی ثباتی را با استدلال هایی که درخور نظریه پرداز لیبرال فردریش هایک است توجیه می کنند. ازآنجا که مکانیسم های خود تنظیم کننده بیش از قوانین کارآمدی دارند، شر قوانین را از سر باز کنیم (این بازار است که کیفیت راننده یا هتل را تضمین می کند). فرد ویلسون، سرمایه گذار مشهور در سرمایه گذاری های دارای خطر اطمینان می دهد که: «زمانی که ما نظام های خود تصحیح کننده را بسازیم، دیگر نیازی به تنظیم کننده ها نخواهیم داشت (٨)». برای این کار کافی است بازار از حلقه های بازگشت به گذشته، یعنی ارزیابی کیفیتی مداوم عرضه شده توسط فعالان بازار و نظرات کاربران اشباع شود. رقومی (دیجیتال) کردن زندگی روزمره به همراه ولع لگام گسیخته برای مالی کردن، نشانه تبدیل همه چیز - از مشخصات توارثی تا اتاق خواب - به منبع تولید [درآمد] است. خانم استر دایسون، پیشگام «عوامل توارثی شخصی شده» و سهامدار عمده شرکت «٢٣ اند می»( ٢٣andMe) شرکت خود را چنین توصیف می کند: «یک توزیع کننده اتوماتیک که به شما امکان دسترسی به ثروت های پنهان در ژن هایتان را می دهد (٩)». این آینده ای است که «سیلیکون ولی» به ما نوید می دهد: شماری کافی از گیرنده های متصل به اینترنت، زندگی ما را به توزیع کننده بزرگ اسکناس بدل خواهد کرد. دیر یا زود، کسانی که دربرابر «اقتصاد تقسیم» مقاومت کنند به چشم خرابکاران اقتصادی دیده خواهند شد و نگهداری و عدم تقسیم داده ها یک اسراف غیرقابل توجیه منابع مستعد برای مشارکت در رشد به حساب خواهد آمد. «تقسیم» نکردن همان قدر شرم آور خواهد بود که خودداری از کارکردن و پس انداز یا بازپرداخت بدهی. اخلاق در اینجا نیز بر این شیوه استثمار ورنی مشروعیت می کشد. چندان تعجب برانگیز نیست که طبقات اجتماعی خرد شده براثر سنگینی تنگناها، شروع به تبدیل آشپزخانه خود به رستوران، خودروی خویش به تاکسی و داده های شخصی خود به دارایی های مالی کرده اند. چه کار دیگری می توانند بکنند؟ به نظر «سیلیکون ولی»، به یمن گسترش خود به خود یک فناوری ناوابسته به هرگونه زمینه تاریخی، و به طور عمده بحران اقتصادی، ما شاهد پیروزی روحیه مباشرت هستیم. درواقع، این تمایل به مباشرت آنقدر گرانبها است که بینوایان سراسر دنیا برای پرداخت اجاره خود به تن فروشی یا فروش اعضای بدن می پردازند. حکومت ها گاه می کوشند جلوی این انحراف ها را بگیرند، اما ناگزیر از متعادل ساختن بودجه های خود هستند. ازاینرو، می گذارند که «اوبر» و «ایر پ ان ب» از «معدن طلا» هرطور که می خواهند بهره برداری کنند. این رفتار مدارا آمیز دو مزیت دارد که هم درآمد مالیاتی آنها را افزایش می دهد و هم به شهروندان کمک می کند تا سر و ته خرج ماهانه خود را به هم آورند. انتقادی کاهش یافته به شکوه و شکایت با این حال، «اقتصاد تقسیم» جای اقتصاد بدهی را نمی گیرد، سرشت این دو در همزیستی است. حضور همه جانبه داده ها همراه با کارآمدی رشد یابنده ابزارهای تجزیه و تحلیل، حتی به بانک ها امکان می دهد که به مشتریانی که تاکنون غیرمعتبر به نظر می آمدند اعتبار بدهند. به این ترتیب، اکنون پیشگامانی مانند «زست فاینانس»( ZestFinance) به بانک ها کمک می کنند تا با تصفیه درخواست های وام آنلاین براساس ٧٠ هزار معیار عمل کنند. معیار هایی مانند نحوه تایپ کردن یا استفاده از تلفن. در کلمبیا یک شرکت تازه تاسیس وام به نام «لنددو»( Lenddo) اعطای کارت اعتباری را به رفتار متقاضیان در شبکه های اجتماعی مشروط کرده است. امری که ازنظر دوگلاس مریل، یکی از بنیانگذاران «زست فاینانس» پوشیده نمانده است. صفحه پذیرش تارنمای این موسسه اعلام می کند که: «همه داده های شخصی در اعطای اعتبار موثراست». و با این وضع، زندگی ما به طور کامل تحت نظرگیرنده هایی است که ما را احاطه کرده و نبض ما با ضرباهنگ بدهی هایمان می زند. کودن های سودمند «سیلیکون ولی» درپاسخ می گویند که درحال نجات دنیا هستند. اگر فقیران می خواهند بدهکار شوند، چرا نباید به آنها کمک کرد؟ این که نیاز به اعتبار موجب افزایش بیکاری، کاهش هزینه های اجتماعی یا فروریزی ارزش واقعی دستمزد شود، ربط چندانی به این موجودات خیال پرداز ندارد. این نیز چندان اهمیت ندارد که سیاست های اقتصادی دیگری می تواند این گرایش را واژگون سازد و ابزارهای رقومی (دیجیتال)ی که امکان می دهد همواره بدهی های بیشتری ایجاد شود را بی فایده سازد. تنها وظیفه - و تنها منبع درآمد - آنها این است که ابزارهایی ایجاد کنند که مشکلات را به طور روز به روز حل کند نه این که به تجزیه و تحلیل سیاسی و اقتصادی بپردازد که بتواند این مشکلات را با حمله به سرچشمه آنها حل نماید. دراین مورد، «سیلیکون ولی» به همه صنایع دیگر شباهت دارد: موسسات تا زمانی که سودشان تامین شود خواهان تغییر رادیکال جامعه نیستند. با این حال، «گوگل»، «اوبر» یا «ایر پ ان ب» مجموعه ای از موعظه ها را دراختیار دارند که از موعظه های «جی پی مورگان» و «گلدمن ساچز» بسیار وسیع تر است. اگر شما تمایل به انتقاد از بانک ها داشته باشید، به عنوان مخالف سرمایه داری معرفی می شوید یعنی معترض به «وال استریت» و نجات آن توسط مالیات دهندگان، موضع گیری ای چنان مبتذل که گاه موجب خمیازه کشیدن می شود. اما، انتقاد از «سیلیکون ولی» هم شما را به عنوان کسی که از فناوری می هراسد و ساده لوحی که دلتنگ ایام خوش گذشته پیش از «آیفون» است معرفی می کند. به همین ترتیب، هرگونه انتقاد سیاسی و اقتصادی درباره بخش فناوری اطلاعات و پیوندهای آن با ایدیولوژی نئولیبرال، درجا به منزله انتقاد فرهنگی از مدرنیته به حساب می آید و انتقاد کننده دشمن پیشرفت توصیف می شود که در رویای پیوستن به مارتین هایدگر در جنگل سیاه به سرمی برد تا بتون های سدهای هیدروالکتریک را با اندوه تماشا کند. دراین مورد، شکوه و شکایت های بی وقفه درباره سقوط فرهنگی ناشی از «توییتر» و کتاب های الکترونیک نقشی مصیبت بار بازی کرده است. درآغاز قرن بیستم، والتر بنجامین (Walter Benjamin) فیلسوف و زیگفرید کراکائر(Siegfried Kracauer) جامعه شناس براین نظر بودند که مشکلات ناشی از رسانه های جدید بعدی اجتماعی-اقتصادی دارند. امروز باید به اندیشه های نیکولاس کار(Nicholas Carr) بسنده کرد که تاکید برعلوم مربوط به دستگاه عصبی دارد یا دوگلاس راشکوف(Douglas Rushkoff) که نقد خود را برپایه زیست شناسی فیزیولوژی بنا می کند (١٠). نظریه اینان هردرجه ای از کارآمدی را که داشته باشد، روش تحلیلشان به جداسازی فناوری از اقتصاد می انجامد. ازاینرو نتیجه بحث این می شود که به جای درک این که داده های دریافتی توسط «آیفون» چگونه بر تدابیر ریاضتی حاکمان اثرمی گذارد، رویاروی این بحث قرار می گیریم که صفحه «آیفون» چگونه بر روند شناخت مغزمان تاثیر می گذارد. منبع: سایت انسان شناسی و فرهنگ

انتهای پیام

دیدگاه شما