جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

حاشیه‌ای بر سخنان رئیس جمهوری در دانشگاه تهران: التقاط، تلفیق، تالیف

کد خبر: ۳۷۶۶۸۶
حاشیه‌ای بر سخنان رئیس جمهوری در دانشگاه تهران: التقاط، تلفیق، تالیف

«علم یک سنت جاریه است اساساً روزی علم رشد پیدا کرد که حکمت ایرانی با فلسفه یونانی و فلسفه یونانی با حکمت اسلامی در کنار هم تلفیق شدند.» دکتر حسن روحانی به گزارش جی پلاس: دستگاه فکری و عقیدتی هر انسان جزء لاینفک وجود فردی و اجتماعی اوست. داستان جانفشانی و از خودگذشتگی آدمیان در راه و بر پایه عقیده، حکایت امروز و دیروز نیست. چه بسیار آدمیانی که در جهت نشاندن بذر یک عقیده از جان خود گذشته اند و یا برای تحکیم و تناور شدن نهال آن فداکاری کرده ‌اند. تشیع، به عنوان یک دستگاه عقیدتی، از این امر مستثنی نیست. قهرمانان تاریخ تشیع قهرمانان خواب و خور نبوده‌اند. فداکاری این از جان‌گذشتگان، حفظ میراث آنان را به امری هویتی ودغدغه‌آفرین بدل می کند. به همین سبب، حساسیت شیعیان در حفظ دستگاه فکری و مفهومی خود در برابر امور غریب و بیگانه، نه تنها قابل فهم، که موجه و ضروری است. مواجهه فکری با امر نوظهور، یا به زبان علما «مستحدثه»، نیازمند شهامتی نظری است. خطر اساسی که یک دستگاه عقیدتی را با جذب نظریه‌ها و مفاهیم نو تهدید می‌کند، خطر التقاط است. التقاط از ریشه «ل/ق/ط» که در فقه به برداشتن معنای شیء گمشده و بدون صاحب از روی زمین به کار می‌رود، مشتق شده است. این لغت در نظر، به معنی جذب عناصر ناهمخوان در یک منظومه معرفتی است. منظومه التقاطی، منظومه‌ای ناهمگون و نامنسجم است. ترس از التقاط، احتیاط در حفظ انسجام میراثی است که از بزرگان تشیع به ما رسیده است. با وجود اهمیتِ توجه و پرهیز از التقاط، تفکر شیعی نیازمند محافظت در برابر آفتی دیگر، یعنی ارتجاع و جمود، نیز هست. هیچ دستگاه تفکری مستقل و بی‌نیاز از تحول نیست. به همین سبب، رویکرد ارتجاعی که خود را منفک از هرگونه تحول مفهومی تعریف می‌کند، به اندازه نگاه التقاطی مخرب و ناروا است. در چنین شرایطی، متفکر شیعه در مواجهه با نظریات و مفاهیم نو، با یک دوگانه مواجه است. از سویی، میل به تحول و بلوغ فکری، او را به جذب آن ایده ترغیب می‌کند. از سوی دیگر، ترس از تخطی از مبانی، او را به نفی کامل آن ایده متمایل می‌سازد. راه میانه کدام است؟ از تلفیق کندی تا تالیف صدرا دستاوردهای فکری و فلسفی درخشان قرون اولیه، می تواند الگویی برای برون رفت از دوگانه التقاط-ارتجاع فراهم کند. متفکران اسلامی در مواجهه با میراث یونانی، با دستاوردهای فلسفی تمدنی روبرو بودند که در تکامل خود عمیقترین آثار فلسفی را عرضه کرده بود. آثاری که هنوز، پس از گذشت بیش از دوهزار سال، درخشش نخستین خود را حفظ کرده‌اند. ابویوسف کندی نخستین متفکری است که شهامت مواجهه با دستگاه فلسفی یونان را پیدا می کند. بررسی آرای کندی به عنوان نخستین اندیشمندی که قدم در این راه می‌گذارد، ارزشمند است. با این وجود مجال بررسی تفصیلی آراء او در این نوشته کوتاه نیست. نکته اساسی در ارتباط با نظریات او، گرایش به تلفیق است. کندی تلاش می‌کند با توجه به مبانی از التقاط بپرهیزد. در مقابل، سعی او بر تلفیق نظرات یونانیان و عقاید اسلامی است. منظومه حاصل از این تلفیق، فاقد خلاقیت و درخشش یک منظومه اصیل تالیفی است. تلاش او صرفا بازخوانی اصول عقیدتی اسلامی از دریچه مفاهیم پرورش یافته در فلسفه یونانی است. اما این تلاش با همه کاستی‌ها، نخستین گام در جهت شکل‌گیری سنت فلسفی در عالم اسلام است. توجه به ماهیت تلاش کندی برای ما راهگشاست. ممکن است بعضی کوشش او را در قیاس با دستاوردهای بزرگانی چون ابن سینا و ملاصدرا کم اهمیت بشمارند. اما یادآوری دوگانه التقاط-ارتجاع و حساسیت هایی که پیشتر به آن اشاره شد، دشواری برداشتن این گام نخستین را روشن می‌سازد. گامی اساسی که با تلفیق محتاطانه، راه بر ظهور اذهان خلاق متفکران بعدی گشود. رصد سیر تکامل فلسفه اسلامی از کندی تا صدرا، از یک منظر، رصد کوششی پیوسته است برای خروج از تلفیق به سمت تألیف. اگر تفکر تلفیقی، تنها به کنار هم قرار دادن سازوار افکار می ‌اندیشد، تفکر تألیفی در پی جهشی خلاقانه است. جهشی که در آن و با آن، تفکری نو و اصیل شکل می گیرد. در این سیر، البته گاه ما با اندیشه التقاطی روبرو بوده‌ایم. چرا که خطا، جزء جدای ناپذیر هر کوشش انسانی است. اما متفکران ما با مشاهده این دست خطاها، از رویکرد تکفیری غزالی‌ پرهیز کرده ‌اند، دشواری راه را دریافته ‌اند و گامی به پیش نهاده ‌اند. اما بسیاری از متفکران در جهان اندیشه‌ای اهل سنت، راه غزالی را در پیش گرفتند. جمود فکر مسلط بر آن فضا راه را بر تفکر فلسفی بست و مانع از ظهور فلاسفه‌ای چون میرداماد و صدرا شد. امروز نیز متاسفانه نگاه مسلط در این فضای فکری پیروی از جمود و نفی کامل امور نوظهور است که شاهد نتایج خونبار آن نیز هستیم. اکنون پس از گذشت قرن ها، ما با تمدنی دیگر مواجه هستیم. تمدنی که داری دستگاه های مفهومی و نظریات علمی تازه است. حساسیت و نگرانی اندیشمندان ما از التقاط، طبیعی و درک‌شدنی است. اما انتخاب ارتجاع و جمود نیز پذیرفته نیست. انقلاب اسلامی و نظام حاصل از آن، نشان قدم نهادن دوباره ما در جاده تفکر است. قانون اساسی ما تلاش می‌کند تا با قرار دادن عناصری همچون پارلمان و مراجعه به آراء عمومی، در کنار اسلامیت دست به تلفیق بزند. تلفیقی که گام نخستین در جهت ظهور درخشش‌های خلاقانه بعدی است. اسلام سیاسی شیعیان، اسلام جمود و ارتجاع نیست؛ اسلامی رو به خلاقیت تالیفی است. پیمودن چنین راهی نیازمند صبر و استقامت است. از تلفیق کندی تا تالیف صدرا مسیری به درازای چند قرن طی شده است. گشودگی به امور نو و دستگاهای مفهومی تازه، در عین توجه به مبانی، درسی است که بزرگان به ما آموخته‌اند و راهی است که بر ما گشوده‌اند. بر ماست که این راه را به اقتفای آنان با دقت نظری و شهامت فکری بپیماییم. منبع: ایسکا نیوز

انتهای پیام

دیدگاه شما