جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

گزارش از نشست دانشکده علوم اجتماعی: مدرنیته ایرانی

کد خبر: ۳۷۶۶۸۳
گزارش از نشست دانشکده علوم اجتماعی: مدرنیته ایرانی

چند وقتی است که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران نشستهایی برای بررسی آراء اندیشمندان اجتماعی ایرانی برگزار میشود. این سلسله نشستها که در تعطیلات سه ماهه تابستانی برای مدتی متوقف شده‌ بود، با آغاز به کار دانشگاهها دوباره از سر گرفته شده‌ است. در همین راستا سه‌شنبه ۱۵ مهرماه در سالن کنفرانس انجمن جامعه‌شناسی ایران، جلسه‌ای با حضور دکتر یونس نوربخش، دکتر غلامرضا آزاد ارمکی و دکتر غفاری برگزار شد که در آن مفهوم «مدرنیته ایرانی» به نقد و بررسی گذاشته‌ شد. دکتر یونس نوربخش، رییس دانشکدۀ علوم اجتماعی، سخنان خود را با عطف توجه به کتاب «مدرنیتۀ ایرانی» که دکتر آزاد ارمکی در سال ۷۹ نگاشته‌اند آغازکرد. ایشان پس از معرفی سه نسل از مدرنیته خواهان ایرانی که در کتاب نیز به آنها پرداخته‌ شده، انتقاداتی را به روش برخورد کتاب با مدرنیتۀ ایرانی وارد کردند. ادعای کتاب این است که مدرنیتۀ ایرانی در میان چند نسل و چند طیف از روشنفکران و تجددخواهان دنبالشده‌است که از این میان یک طیف آن تجددخواهی دولتی و رسمی است که با امیرکبیر آغازشده و توجه آن به نوسازی سیاسی و اجتماعی از درون بوده‌ است. در طیف دیگر، روشنفکران سکولاری همچون رسولزاده و ملکم خان قراردارند که نگرش دینی خاصی نداشته‌اند و بیشتر لیبرال بوده‌اند. از سوی دیگر طیف دینی روشنفکران هستند که اصلیترین چهره در میان ایشان سیدجمال اسد‌آبادی است. اما نویسندۀ کتاب این نسل از روشنفکران ایرانی را سطحی‌نگر و خودمتناقض میداند و معتقد است که ایشان به نوعی زیست دوگانه دچار بودهاند چراکه هم خواستار حفظ سنت و دین بودهاند و هم خواهان پیشرفت بهشیوۀ غربی. این سطحی‌نگری و تناقض درونی به نسلهای بعدی تجددخواهان نیز منتقل شده‌است و لذا میبینیم که در انقلاب مشروطه و سپس در مدرنیزاسیون به سبک رضاخانی نیز همین سردرگمی دیده‌ میشود. بااینحال موضع کلی دکتر آزاد ارمکی این است که باوجود نقصها و ضعفهایی که این جریان روشنفکری در تاریخ خود داشته، اما در هر صورت شکل گیری واقعیتی غیرقابل انکار به نام مدرنیتۀ ایرانی منجرشده، مدرنیته‌ای که نمیتوان صرفا آن را تکرار تجربۀ غرب دانست. درواقع دکتر نوربخش معتقدند که ارزیابی کلی جناب آزاد ارمکی از تلاش چندین سالۀ روشنفکران ایرانی مثبت است چراکه ایشان نوعی از اصالت را برای مدرنیتۀ ایرانی و پایه‌گذاران آن قائل هستند. به زعم دکتر نوربخش، آن تصوری که اساسا سخنگفتن از مدرنیتۀ ایرانی را ممکن میکند، این است که مدرنیته یک ذات واحد ندارد و میتواند به شیوه‌های متعدد محقق شود و بنابراین میتوان از مدرنیته به سبک ایرانی (درکنار مدرنیته به سبک هندی یا چینی یا غیره) سخن گفت. در ادامۀ جلسه دکتر آزاد ارمکی رشتۀ سخن را به دست گرفته و از شرایطی که منجر به طرح این مفهوم شد میگویند. به عقیدۀ ایشان در سال ۱۳۷۹ که سال نگارش کتاب است، نیاز بسیاری به شناخت پایه‌های اجتماعی و فکری مدرنیته در ایران به وجود آمده بوده و لذا ایشان کوشیده‌اند تا با طرح این مفهوم، تاریخ فکری مدرنیته در ایران را به خوانندگان بشناسانند. آن تصور غلطی که منجر به نگارش این تاریخ اجتماعی مدرنیته شده، این تصور بوده که اگر بنیانهای فکری ما اصلاح شود خودبه‌خود سازمانهای اجتماعی و زندگی ما نیز اصلاح میشود. این اشتباهی است که از اولین نسل روشنفکران ایرانی رواج داشته و هنوز هم وجود دارد. دکتر آزاد ارمکی معتقدند که این تاکید غلط بر اندیشه، به حذف واقعیت اجتماعی و کمرنگشدن نقش زندگی در جریان اصلاحات ایرانی منجرشده‌ است. وظیفۀ اصلی جامعه‌شناس ایرانی به مرکز آوردن زندگی و پیگیری عناصر مدرنیته در زندگی است. به این صورت باید از زندگی و توسعه، زندگی و عدالت و به طور کلی زندگی و مدرنیته سخنگفت، همانگونه که اصلیترین هدف جامعه‌شناسان بزرگ غربی مانند دورکیم نیز چیزی جز خدمت به زندگی نبوده‌است. یکی از موانع بر سر راه پیوند مدرنیته ایرانی با زندگی و واقعیت جامعه، سیاست زدگی روشنفکران و عدم استقلال ایشان از دولت است. در ایران همواره همۀ جریانات اجتماعی، چه راست و چه چپ، دلمشغول نزدیکی به قدرت بودهاند حالآنکه در غرب از آغاز روشنفکران حوزۀ مستقلی را برای خودشان تعریف کرده‌اند. بههمین دلیل است که فضای روشنفکری و تجددخواهی در ایران کوتاه مدت و بی‌بنیان است و در دوره‌هایی به محاق میرود. همین سیاستزدگی و اندیشه‌زدگی است که کار اصیل جامع‌هشناسانه را در ایران غیرممکن کرده‌است و لذا ما هنوز برای شناخت جامعۀ خودمان به متونی که غربیها نوشتهاند رجوع میکنیم و هنوز هم کسانی مانند براون هستند که ما را برای خودمان تعریف میکنند. بنابراین ما باید واقعیت ایران کنونی و مدرنیتۀ خاص حاکم بر آن را همانگونه که هست بشناسیم و ثبت کنیم و از دعوا بر سر مقوله‌های انتزاعی بپرهیزیم. به‌ علاوه ایشان از نوعی تناقض درون مدرنیتۀ ایرانی سخن میگویند، چراکه اگرچه این مدرنیته به زعم ایشان اصالت دارد و تلاشهای تجددخواهان ایرانی تاحدودی به بار نشستهاست اما این تلاشها سطحی بودهاند و هرگز به عمق جامعه رسوخ نکرده‌اند. دلیل این سطحی‌نگری نیز همان سیاست‌زدگی است. اما اکنون این جامعه‌شناسان هستند که میتوانند به کمک سیاستمداران بیایند و وضعیت واقعی کشور را برای ایشان تصویرکنند. کار روشنفکران ایرانی خوب و اصیل بوده و قطار مدرنیته مدتهاست که در ایران به راه افتاده. نوسازی از زمان قاجار شروع شده‌ است و برعکس تصورات رایج، بنیانگذار اصلاحات در ایران بیشتر از آنکه رضاشاه باشد ناصرالدین‌شاه است چراکه از دل حکومت قاجار انقلاب مشروطه سربرمی‌آورد و همین انقلاب در دوران رضاشاه سرکوب میشود. پس میتوان گفت بستر نوسازی رضاشاهی دورۀ قاجار است، همانطور که اوج تفکر دینی ما دوران قبل از انقلاب است که در آن چهره‌هایی مانند شریعتی، مطهری و حضرت امام ظهور میکنند و بنیانگذار انقلاب اسلامی میشوند. در این نقطه از بحث، دکتر نوربخش پرسشی را مطرح میکنند مبنی بر اینکه آیا اساسا مدرنیته با ارزشهای سنتی و هویت ایرانی ما قابل جمع هست یا خیر. درواقع ایشان معتقدند که اگر هستۀ مرکزی مدرنیته را عقل خودبنیاد بدانیم، آیا میتوان از جمع این عقلانیت با مشروعیت دینی سخن گفت و بنابراین ایا اساسا سخن گفتن از مدرنیتۀ ایرانی-اسلامی معنادار است یا خیر. پاسخ دکتر آزاد به این مسئله این است که این نوع نگاه به مدرنیته یک نگاه فلسفی و بنیادگرایانه و غیرجامعه‌شناسانه است. به زعم ایشان عقل خودبنیاد بعد از پایانگرفتن عصر انقلابها و تثبیت مدرنیته به عنوان یک نظام، از بین میرود. درواقع فقط یک دورۀ کوتاه در تاریخ غرب هست که میتوان در آن ردی از مفهوم عقل خودبنیاد پیداکرد و بقیۀ تاریخ مدرنیته، تاریخ برقراری اعتدال میان منافع گوناگون اقتصادی-سیاسی است و به این معنا از لحاظ جامعه شناسانه، نمیتوان گفت که مدرنیته یک گسست اساسی در تاریخ غرب ایجادکرده است و این گسست را میتوان با مفهوم عقل خودبنیاد نشانه گذاری کرد. درواقع مدرنیته بهعنوان یک واقعیت با مدرنیته بهعنوان یک ایده فاصلۀ بسیار دارد و این فاصلهای است که خود جامعه شناسان غربی امروزه بر آن تاکیددارند. بنابراین این تصور که مدرنیتۀ ایرانی نوعی برداشت گزینشی از کلیتی کامل و انتزاعی به نام مدرنیته است که کمال آن در فرهنگ غرب نمودار شده، صحیح نیست. در انتها ایشان با اشاره به طرح تحول علوم انسانی، اظهارکردند که این فرصت، فرصتی بسیار مناسب برای دستیابی به نوعی جامعهشناسی انضمامی ایرانی است که ازطریق آن بتوان بالاخره به کلیگویی و سطحینگری در جامعهشناسی پایانداد و واقعیات جامعه را به دور از سیاست زدگیهای رایج مطالعه کرد. برای رسیدن به این منظور ضروری است که مقولۀ بومی‌سازی جامعهشناسی را از دعواهای سیاسی به دور نگاهداریم و با صبر و حوصله از این فرصت استفاده کنیم. منبع: ایسکا نیوز

انتهای پیام

دیدگاه شما