جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

جماران از لزوم صرفه جوبی آب گزارش می دهد؛

اصلاح الگوی کشت نیازمند قانون یا توصیه؟!

کد خبر: ۹۹۷۷۲
اصلاح الگوی کشت نیازمند قانون یا توصیه؟!

در همه جا صحبت از کم آبی و لزوم صرفه جویی در مصرف آب است. بعضی وقت ها در عکس العمل به توصیه برای رعایت مصرف آب در شرایط بحرانی فعلی برخی انگشت اشاره را به طرف بخش کشاورزی می گیرند و می گویند بیش از 90 درصد از آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می شود و اگر قرار است صرفه جویی مؤثری هم انجام گیرد، باید در همین بخش صورت بپذیرد. گذشته از این که این توجیه مناسبی برای غفلت و بی توجهی در مصرف صحیح آب در سایر بخش ها از جمله مصارف شهری و صنعت نیست، لزوم توجه به اصلاح مصرف آب در کشاورزی و بالا بردن راندمان آب در این بخش قابل احساس است.

به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، از برنامه های 5 ساله توسعه گرفته تا سخنرانی مسوولان و توصیه های کارشناسان، سخن از افزایش راندمان و بهره وری در بخش کشاورزی است. صحبت های جذاب و گزاره های چشم نوازی که در طی سال ها به اندازه محسوسی اجرایی نمی شوند.

کارشناسان معتقدند: تغییر صحیح الگوی کشت نخستین و کوتاه‌ترین راه موجود برای استفاده بهینه از آب کشاورزی بر اساس شناخت‌ و استعدادهای سرزمینی کشاورزی در نقاط مختلف کشور است. برخی می گویند: نه تنها هیچ قانون و اهرمی برای ملزم کردن کشاورزان به الگوی کشت وجود ندارد، بلکه حتی به دلیل آزاد شدن قیمت نهاده‌های کشاورزی هیچ نوع برنامه تشویقی نیز برای سوق دادن کشاورزان به کشت‌های متناسب با شرایط آب و هوایی و اقلیمی یک منطقه وجود ندارد.

البته وزیر کشاورزی در گفت و گوی اخیر خود با جماران، خبر از گسترش آبیاری تحت فشار و ترویج کشت های گلخانه ای در دوره اخیر داده بود.

در حوضه آبریز دریاچه ارومیه نیز خبرها و گزارش های میدانی حاکی از این است که در روستاها و باغ های اطراف دریاچه با سرعت قابل ملاحظه ای تغییر سیستم آبیاری از غرقابی به قطره ای در حال اجرا است. حمایت 85 درصدی دولت در تامین هزینه های تغییر ساختار آبیاری باغ های این منطقه با استقبال خوبی مواجه شده است و چاه های غیر مجاز یکی پس از دیگری در حال خارج شدن از چرخه مکش آب از سفره بی جان زیر زمینی منطقه است. از طرفی دیگر توسط کارشناسان، کشت بادام و پسته در استان با درنظر گرفتن کم آبی دریاچه ارومیه به باغداران قابل توصیه شده است.

با این حال به نظر می رسد، اصلاح الگوی کشت مقوله ای فراتر از اصلاح ساختار آبیاری در کشاورزی است. انتخاب نوع محصولاتی که آب کمتری مصرف می کنند متناسب با وضعیت آب و اقلیم هر منطقه ، اکنون در حد توصیه ها باقی مانده است. نه آگاهی کافی در بین کشاورزان برای تعیین نوع کشت متناسب با وضعیت آب دیده می شود و نه سیاست ها و قوانین هدایت کننده جامع و مانع دیده می شود.

بررسی سطوح اراضی کشاورزی آبی و دیم نشان می دهد که تولید اکثر محصولات زراعی و باغی در کشور با توجه به شرایط آب و هوایی خاص آن، بصورت فاریاب صورت می گیرد . هدف اساسی شبکه های آبیاری، تامین آب کشاورزی است، لذا بررسی عملکرد مصارف آب این شبکه ها و چگونگی تخصیص آنها با توجه به راندمان شبکه و الگوی کشت اتفاق افتاده در آن اهمیت خاص خود را پیدا می کند، از طرفی حاکم بودن وضعیت اقلیمی خشک و نیمه خشک در اکثر دشتهای کشاورزی کشور و کمبود آب آبیاری، استفاده بهینه از منابع آبی را می طلبد.

هنوز هم در کشور مناطقی وجود دارد که آب استحصال شده از چاه های غیر مجاز برای آبیاری محصولاتی آبر بر چون هندوانه مصرف می شود و با قیمتی نازل صادر می شود که از آن به بازی دوسر باخت تعبیر می شود.

بعضا هم با تغییر نوع کشت ضمن تغییر سطح کشت، علاوه بر صرفه جویی در مصرف آب به میزان قابل ملاحظه ای، ابعاد اقتصادی کشت هم با تغییر زیادی مواجه می شود و سود حاصله به میزان زیادی افزایش می یابد. به عنوان مثال آمار می‌گوید : از یک متر مکعب آب ۷۰۰ گرم گندم و از همین میزان آب ۳۰۰ گرم پسته به دست می‌آید. با مقایسه بهای این دو محصول در بازار می‌توان به این نتیجه رسید که کشت پسته در برخی مناطق کم آب کشور، بازده اقتصادی بهتری نسبت به کشت گندم دارد.

سند ملی آب که با هدف محاسبه آب مورد نیاز گیاهان، توسط وزارتخانه های جهاد کشاورزی و نیرو تدوین و به تصویب هیأت وزیران رسیده است به برآورد نیاز آبی گیاهان با استفاده از داده های ایستگاه های هواشناسی معرف دشت ها و با روش پنمن - مونتیت پرداخته است.

سندملی آب که در سال 85 به عنوان معیار اصلی جهت برآورد نیا ز آبی گیاهان معرفی شده، بعد از آن پیگیری مناسبی در رابطه با آن صورت نپذیرفته است. علاوه بر آن این سند بعضا با مشکلات فنی و علمی از جمله "رعایت نکر دن تاریخ کاشت بعضی از محصولات ، عدم تاثیر آب ماخار و عدم محاسبه راندمان واقعی شبکه و عدم برآورد نیازآبی محصولات مرسوم منطقه "نیز مواجه بوده است.در مقاله ای مشکلات این سند حلاجی شده است و در آن نیاز آبی محصولات کشاورزی و تخصیص آب شبکه آبیاری ناحیه شمال مورد بررسی قرار گرفته است. در بحث تخصیص آب این شبکه علاوه بر سندملی از اطلاعات الگوی کشت و میزان مصارف حجمی آب شبکه نیز استفاده شده است . بررسی مصارف آب این شبکه از یک طرف و محاسبه تخصیص آب آن براساس سند ملی از طرف دیگر نشان می دهد که بین تخصیص ماهانه هر یک از این روش ها تفاوت بسیار فاحشی بویژه در برخی ماهها وجود دارد، که دلیل این انحرافات هم به عملکرد شبکه و هم به اشکالات وارد بر سند ملی (رعایت نکر دن تاریخ کاشت بعضی از محصولات ، عدم تاثیر آب ماخار و عدم محاسبه راندمان واقعی شبکه و عدم برآورد نیازآبی محصولات مرسوم منطقه ) برمی گردد . این مقاله که به بررسی سند ملی می پردازد، نشان می دهد که سندملی آب به تنهایی نمی تواند معیار مناسبی جهت الگوی مناسب مصرف آب باشد.( بررسی نقش سند ملی آب در عملکرد مصارف آب شبکه آبیاری ناحیه شمال خوزستان- ماندانا چاآخوری)

از اساسی ترین روش های اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی می توان به اجرای روش های به زراعی و به نژادی مانند اصلاح روش های کاشت، اجرای سیاست تغییر کاربری اراضی در الگوی کشت مبتنی بر مزیت نسبی، تلاش در جهت کاهش سطح کشت محصولات با مصرف بالای آب، اصلاح و توسعه کاشت گیاهان با نیاز آبی کم، اولویت‌دهی به کشت ارقام پاییزه به ‌منظور استفاده از بارندگی‌های سالانه پاییز، زمستان و بهار، افزایش سطح کشت در محیط ‌های کنترل شده همانند گلخانه ‌ها، کشت‌های زیرپلاستیک و کشت گیاهان کم توقع و ارقام گیاهان زودرس پرمحصول، اجرای سیستم‌های خاک‌ورزی حفاظتی و تسطیح لیزری در اراضی آبیاری سطحی، اجرای سیستم های آبیاری تحت فشار و کم فشار؛ به ویژه بارانی و قطره‌ای در اراضی زراعی و باغی و استفاده از آب بازیافتی برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی اشاره نمود.

مهمترین شاخص بهره‌وری آب در کشاورزی است که نوعی رابطه کمی بین رشد گیاه و مصرف آب بوده و تولید را به ازای هر واحد آب مصرف شده نشان می‌دهد،اما بدون توجه به فعالیتهای مهندسی و کاربرد فنون آبیاری و بهبود راندمانهای آبیاری بهره‌وری آب افزایش نخواهد یافت.

کارشناسان اصلاح الگوی کشت را مهم ترین روش برای کاهش مصرف آب و توسعه بخش کشاورزی می دانند. بدین معنی که گیاهانی با کارآیی بالا در جذب آب عناصر غذایی و تولید برای گنجانده شدن در الگوی کشت در اولویت قرار دارند.

افزایش سطح کشت در محیط ‌های کنترل شده همانند گلخانه ‌ها، کشت‌های زیر پلاستیک و... تاثیرگذار در اصلاح الگوی کشت است که حجتی وزیر کشاورزی نیز آن را جز برنامه های وزارت کشاورزی بر می شمارد.

الگوی بهینه کشت برنامه‌ای است که با هدف مدیریت بهینه ترکیب مکانی گیاهی تدوین می‌شود علاوه بر آن مصرف بهینه سم و کود و کاهش مصرف مواد آلاینده را باید از ارزشمندترین امتیازات این طرح بدانیم.

ارتقاب ضریب بهره وری از آب در تولید محصولات کشاورزی و استفاده علمی و بهره برداری بهینه از سایر نهاده های تولیدی با الگوی کشت ملموس خواهد بود و منابع و عوامل و نهاده های بخش کشاورزی را در راستای الگوی کشت مناسب به کار گرفته می شوند.

البته کارکرد ضروری و مفید اصلاح الگوی بهینه کشت در جهت بهبود راندمان کشاورزی و افزایش بهره وری در محصولات کشاورزی مساله ای است که برای اهل فن و کارشناسان کاملا بدیهی و پذیرفته شده است. آنچه که حلقه مفقوده و پازل گمشده ماجرا به نظر می رسد، این است که آیا با توصیه صرف می شود این بحث را عملی کرد یا اصلاح الگوی کشت نیازمند تدوین و اجرای قانون مختص به خود است. قانونی که به استناد آن ضمن تشویق کشاورزان به اصلاح الگوی کشت، روش بهینه تری را برای کشت و زرع در پیش بگیرند و به استناد همین قانون از کشت های آب بر با راندمان پایین که هم سود چندانی ندارند و هم آب کشور را در شرایط بحرانی فعلی می بلعند جلوگیری شود. مساله ای که نیازمند ورود مجلس و دولت است.

................................

گزارش: حسن مخترع

انتهای پیام

دیدگاه شما