پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران- تصور لرزیدن زمین، خود ترسناک است. حال اگر این اتفاق نه روستایی کوچک و یا شهری با تراکم جمعیتی کم که کلانشهری مثل تهران باشد، این ترس و خوف چندین برابر خواهدشد. شهری که روی زمین آن بیش از 12 میلیون نفر زندگی می کنند. ممکن است بگوییم تهران تنها شهر پرجمعیت جهان نیست. مثلا توکیو پایتخت ژاپن مگر در منطقه ای زلرله خیز نیست و جمعیتی میلیونی ندارد؟ اینجاست که می توان تهران را نسبت به توکیو هم از لحاظ پتانسیل های طبیعی برای زلزله و هم از لحاظ آمادگی و مدیریت کاهش خسارات احتمالی مقایسه کرد. هرچند جغرافیای این 2 شهر و قدرت زلزله های احتمالی این 2 تفاوت های اساسی باهم دارند، تجربیات ژاپنی ها در کنترل و مدیریت بحران های طبیعی از سونامی گرفته تا زلزله های گاه و بیگاهشان از زمین تا آسمان با آنچه که ما مدیریت می نامیم متفاوت است.
کشور ما روزهای تلخی دارد که به واسطه همین "زلزله" ، تاریخی شده اند. از زلزله قدیم تبریز گرفته تا زلزله طبس، از زلزله بویین زهرا تا زلزله رودبار و منجیل، زلزله بم و آذربایجان هم اتفاقات تلخ اخیر بودند که تلخی آن از اذهانمان پاک نشده و آثار خسارات آن همچنان حداقل برای ساکنین آن تا حدی پابرجاست.
قبول این واقعیت که با توجه به قرار گرفتن بخشی از کشور مان در خط زلزله خیز جهان، یکی از کشورهایی هستیم که باید در برابر زلزله مقاوم باشیم منطقی است و باید به نوعی با این پدیده طبیعی طوری کنار بیاییم که کمترین خسارت را از آن بپذیریم. این امر مستلزم برخورد علمی و مدیریتی جدی با پدیده طبیعی زلزله است. برخی کشورها شهرها و ساختمان های خود را حتی در برابر زلزله هایی با قدرت بالای 10 ریشتر مقاوم کرده اند. قوانینشان و مجوزهای ساخت و ساز با سخت گیری زیاد تدوین و اجرا می شود. در کتاب های درسی مدارس ابتدایی و متوسطه راهکارهای مدیریت بحران در سطح فرد و خانواده را به کودکانشان آموزش می دهند.
اگر می بینیم در سونامی ژاپن با آن گستره وسیع و خسارات خانمان سوز، نه شورشی اتفاق می افتد و نه هرج و مرج و تاراجی رخ می دهد، نتیجه همین مدیریت و فرهنگ سازی است که طی سال های مدید روی آن کار شده است.
اگر بخواهیم تصور تلخ زلزله در تهران را ادامه دهیم؛ آسیب های ناشی از لرزش زمین در مرحله اول عبارتند از : ریزش ساختمان های مسکونی ، تجاری ، اداری - قطع و خرابی لوله های آب و گاز - قطع شبکه برق -خرابی و مسدود شدن راه ها و پل ها.
بیشتر ساختمان های شهر تهران جزو ساخت و سازهای قدیمی است که مقاومت چندانی در برابر زلزله ندارند و حتی در میان ساخت و سازهای جدید به علت سود جویی و ساخت وسازهای غیرمجاز بیشتر این ساختمان ها در برابر زلزله پایدار نخواهند بود ( تصویر منتشر شده از یک ساختمان چند طبقه در سوادکوه شمال ایران در جریان سیل اخیر نمونه ای که مشخص نیست چگونه با این سطح مقاومت مجوز پایان کار گرفته بود)، حتی در بسیاری از ساخت و سازهایی که در آن اصول مهندسی عمران و پایداری در برابر زلزله را رعایت کرده اند، بخاطر پدیده هایی چون روانگریی بعلت بالا بودن سطح تراز آب در شهر تهران و نوع خاک بعضی مناطق شاهد خرابی ساختمان ها بر اثر زلزله خواهیم بود.
یکی دیگر از عوامل تخریب سازه ، احداث سازه ها در شیب بسیار زیاد و همچنین احداث ساختمان ها در لبه تپه ها بخصوص در نواحی شمالی تهران است که خطرهای زمین لغزش و سنگ ریزش را در پی دارد ، بطوریکی که خاک زیر ساختمان به حرکت در آمده و در زیر ساختمان می لغزد.
نشست های ناگهانی در اثر زلزله در تهران یکی دیگر از خطرهای زلزله است در خاک های سست مانند یوسف آباد و نواحی جنوب تهران خاک دارای پتانسیل بسیار بالایی برای نشست می باشد که نیروی زلزله این پتانسیل را فعال می سازد ، این مشکل در نواحی مانند میدان ونک، گاندی، خیابان مطهری و عباس آباد که در اثر تسطیح تپه ها بوجود آمده اند بسیار جدی است.
عکاشه که معروف به پدر زلزله شناسی ایران است، در این باره میگوید: «حداقل میتوان 10 مورد مستند را با اعداد و ارقام ثبت شده نشان داد که زلزلههای پهنه تهران با شدتی بالا نظیر 7.7 ریشتر رخ میدهد. مثلا در سال 1830 میلادی در ماه مارس در پهنه تهران زلزلهای رخ داد که با در نظر داشتن جمعیت آن زمان حدود 45 هزار نفر کشته شدند. پهنه تهران این روزها 14 میلیون نفر جمعیت دارد. بدون شک با وقوع چنین زلزلهای تعداد کشته شدهها میلیونی خواهد بود.»
او ادامه میدهد: «این اظهارنظر تنها بر اساس تفکرات شخصی من نیست. در سال 80 شهرداری تهران و آژانس بینالمللی حوادث غیر مترقبه قراردادی را منعقد کردند که به موجب آن شهر تهران از نظر آسیبپذیری در برابر زلزله مورد بررسی قرار گرفت و در آن خسارت جانی به تهرانیها تا میلیونها نفر اعلام شد.»
شاید برای پایتختی که بیش از 200 سال عمر دارد نمیتوان با برنامههای ضربتی آمادگی در برابر زلزله ایجاد کرد ؛ چرا که در زمان بزرگ شدن این شهر، برنامه مدونی برای اقدامات پیشگیرانه درباره نوسازی بافت فرسوده، مقاومسازی بیمارستانها، مدارس، پلها و... انجام نشده است. به همین دلیل است که وضعیت امروز تهران با 50 سال پیش از آن در برابر زلزله متفاوت است.
اگر در این شهر زلزلهای 7 ریشتری رخ دهد خسارتهای مالی زیادی به افراد وارد میشود. زخمیهای زیادی بر جای میگذارد. صدمات زیادی به شریانهای حیاتی آب، برق، گاز، پلهای مواصلاتی و... وارد میشود و چون اقدامات زیادی درخصوص پیشگیری انجام نشده، توان موجود خیلی از سازمانها جوابگوی وضع به وجود آمده نیست.
نصرالله کمالیان کارشناس زلزله شناسی در باره تخمین تلفات جانی و مالی در زلزله احتمالی پایتخت می گوید: زلزله در تهران فاجعه است و اگر از ۵/۵ ریشتر بالاتر برود، خسارات مالی و جانی بسیاری دارد. زلزله در پایتخت سبب زلزله اجتماعی و اقتصادی در ایران می شود.
وقتی هشدارها در مورد زلزله تهران خطر را تا حدی زیادی نزدیک و وسیع برآورد می کند حداقل کاری که می شود کرد توجه به 2 موضوع است. یک اینکه با استفاده از تجربیات مدیریت بحران برخی از کشورها که در این راستا موفق بوده اند، از همین امروز با کیفیت ساخت و سازها سختگیرانه تر برخورد شود و مسائل فنی مقاوم سازی مراکز مسکونی اداری تجاری به شکل یک برنامه منسجم پیش برده شود و اگر صحبت بودجه و تامین مالی این برنامه ها مطرح شد، صرفا به هزینه های هنگفت جبران خسارات زلزله تخمین زده شود، البته اگر همه خسارات قابل جبران بود که هرگز چنین نیست. دوم ، برای ساعات اول و روزهای بعد از زلزله مدلسازی ها و آمادگی لازم صورت پذیرد. ساعات اولیه بعد از زلزله در شهرهای چون تهران مستلزم تصور انسداد لوله های گاز و آب، انباشت زخمی ها و اجساد و مسدود بودن کوچه ها و خیابان ها و دشوار بودن امدادرسانی به آسیب دیدگان است.
شاید این تصور رنج آور باشد، ولی آنچه مسلم است باید زنگ خطر زلزله در این کلانشهر را جدی بگیریم و هر آنچه می شود را چنان انجام دهیم که تلخی تصور به تلخی واقعیت تبدیل نشود.