جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

یک استاد دانشگاه در گفت وگو با جماران وضعیت فرهنگی ایران از منظر جامعه شناسی را بررسی کرد؛

تاثیرات فرهنگ جوامع برشکل گیری تقلب اقتصادی،فساد سیاسی و ریاکاری مذهبی

کد خبر: ۹۳۴۸۳
تاثیرات فرهنگ جوامع برشکل گیری تقلب اقتصادی،فساد سیاسی و ریاکاری مذهبی

سید محمود نجاتی حسینی سرپرست گروه مطالعات فرهنگی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم،‌ تحقیقات و فناوری به بررسی وضعیت فرهنگی و ناهنجاری های فرهنگی که در کشور وجود دارد پرداخت. وی در گفت و گو با خبرنگار جماران مشکلات فرهنگی را مصداق هایی از وضعیت نامطلوب اجتماعی و نامطبوع فرهنگی و به عبارت دقیق تر برخی وضعیت ها ی زیستی در یک جامعه را نشانی از امر نرمال یا برعکس امر آنرمال دانست.

وی در بخشی از سخنان خود گفت: جامعه و فرهنگ متمدن و با سابقه ایرانی اسلامی ما مع الاسف اکنون با مسایل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی،‌ سیاسی، حقوقی، اخلاقی و حتی ژئوپولتیکی پیش بینی نشده ای مواجه شده است (‌از قانون گریزی ، بداخلاقی ، بد سوادی تا ترافیک سرسام آور و آلودگی های دیداری شنیداری زیست محیطی و نیز از کمبود آب،‌ خشکسالی، تخریب زیست محیط، غارت طبیعت، تا ناکارامدی بروکراتیک و سرقت علمی و امثالهم) که نیازمند تدبیر منطقی و معقول و کارامدی مضاعف همگانی است و نه فقط تدبیر حکومت و دولت و نهادهای بروکراتیک؛ هر چند مسئولیت اصلی چنین تدبیری عمدتا متوجه و بر دوش دولت و حاکمیت است .

آنچه در ادامه می خوانید مشروح گفت و گوی سرپرست گروه مطالعات فرهنگی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم،‌ تحقیقات و فناوری با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران است.

* رفتارهای غلط از جمله بی قانونی، فساد علمی، مدرک گرایی، توهین به قومیت ها، مواردی همچون رعایت نکردن قوانین راهنمایی و رانندگی و همچنین فرهنگ ریشه دار بی اعتمادی از جمله مواردی است که بعضا در جامعه با آن مواجه می شویم و حتی برخی در هنگام سخن گفتن از چنین رفتارهایی و از اصطلاحاتی مانند ناهنجاری، کج رفتاری و بعضاً خرده فرهنگ نادرست و یا فرهنگ عمومی غلط استفاده می کنند؛ پرسش ما این است چنین رفتارهایی تحت عنوان کدام اصطلاح جامعه شناختی قابل تعریف هستند؟

- نام گذاری پدیده ها درجامعه شناسی امری سهل و ممتنع است، سهل است،‌ چون به هرحال بدون نام گذاری پدیده های اجتماعی - فرهنگی نمی توان آنها را از هم متمایز و بررسی کرد؛‌ و ممتنع است، چرا که اصل انطباق اسم تابع قانون خاصی نیست و به عبارتی می توان به تعداد جامعه شناسان و قواعد ذهنی و معرفتی متخذه آنان و به تعداد مشرب های فکری در جامعه شناسی برای تمام پدیده های مورد بررسی در این دانش نام های متنوع و مختلف اتخاذ کرد. با این وجود نباید تصور کرد که عرصه نام گذاری پدیده های اجتماعی فرهنگی موصوف دستخوش تشتت ذهنی است و یا در معرض هرج مرج معرفتی است و از این قبیل اختلالات علمی و معرفتی . لذا اگر از حیث فلسفه علوم اجتماعی ( که دانش فلسفی متناسب برای تحلیل مسایل و چالش های نظری معرفتی روشی تجربی علم اجتماعی و گره گشایی از آن ها است )‌ به این موضوع نگاه کنیم، خواهیم دید که به استناد و گواه تجربی تاریخ جامعه شناسی ، دانشمندان اجتماعی کلاسیک و نظریه پردازان اجتماعی مدرن، وسواس فکری عجیب ودقت نظری خاصی داشتند تا در نامگذاری پدیده های اجتماعی - فرهنگی به خوب پدیده را تعریف کنند (‌مثل کاری که دورکیم درتعریف پدیده های مهمی مانند آنومی،‌ جرم، تقسیم کار،‌ خودکشی،‌ وجدان جمعی و امثالهم می کند؛ یا مثل تلاشی که مارکس برای تعریف الیناسیون، ارزش افزوده، ایدئولوژی، زیربنا و روبنا و مانند آن انجام می دهد، یا مثل فعالیتی که پارتو در ذیل معرفی کنش های منطقی و غیر منطقی ،‌ بقایا و مشتقات، چرخش نخبگان و از این قبیل پدپده های مهم صورت می دهد) و یا درست توضیح دهند یا تشریح کنند (‌مثل تلاش های زیمل و وبر در حوزه معرفی تمدن عقلانی و فرهنگ مدرن غربی خصوصا در اروپا و به ویژه اروپای غربی که محوریت ان با آلمان است) .

با این توصیف اشکار است که در دو دانش معتبر علم اجتماعی معاصر (‌ دانش جامعه شناسی که با مضمون جامعه سر و کار دارد؛‌ و دانش انسان شناسی که با مضمون فرهنگ درگیر است) برخی از پدیده ها ،‌ از جمله ان چه را که در سوالتان پرسیدید،‌ مصداق هایی هستند از وضعیت نامطلوب اجتماعی و نامطبوع فرهنگی. به عبارت دقیق تر برخی وضعیت های زیستی در یک جامعه، فرضا جامعه اسلامی ایرانی، می تواند نشانی از امر نرمال ( به هنجار و مطابق با ارزش ها و روابط مناسب و استانداردها ) یا برعکس امر آنرمال (‌نا به هنجار و نا منطبق با ارزش ها و روابط مناسب و استانداردها )‌ باشد.

درست مانند وضعیت یک ارگانیزم انسانی زنده و پویا که می تواند دستخوش سلامتی (‌نرمالیته)‌ و یا بیماری (‌آنرمالیته )‌شود. به هر روی فرهنگ یک جامعه نیزمی تواند هم زمان پدیده های سالم و ناسالم را تولید کند(‌مانند آن چه که در سوالتان نیز به وضوح بارز بود: قانون گریزی، فساد سیاسی،‌ بداخلاقی علمی، ریاکاری مذهبی،‌ تقلب اقتصادی و ....) بنابراین همان طور که ملاحظه می فرمایید ما درجامعه شناسی اگر چه مشکلاتی در زمینه تعریف پدیده ها داریم ؛ ام اعاجز از تعریف و تمییز پدیده ها نیستیم.

* آیا می توانیم چنین رفتارهایی را هم سطح رفتار های غلطی که در فضای مجازی رواج پیدا کرده است، همچون توهین به بازیگران و فوتبالیست ها بدانیم؟ آیا همه این رفتارها به لحاظ جامعه شناختی در یک دسته قرار می گیرند؟

- گزار و سرریز و تسری امر نابهنجار از فضایی به فضای دیگر و در بین فضاهای اجتماعی فرهنگی مختلف امریست طبیعی ‌و معمول (‌البته منطقی و موجه و اخلاقی نیست. )‌ به عبارتی وقتی در جامعه ای مسایل اجتماعی حاد مانند آن چه که در بالا مثال زدیم رواج پیدا کند، طبیعی است که این ها به فضاهای مجازی نیز اعم از شبکه های اینترنتی و شبکه موبایلی ( مانند ‌سایت ها،‌ وبلاگ ها،‌ وایبر،‌ لاین،‌ اینستاگرام، تلگرام، فیس بوک، واتس آپ و غیره)‌ هم کشانده خواهد؛ خصوصا اگر مانند موقعیت کنونی که داریم هم بحث شبکه سازی اجتماعی همراه با مخاطب یابی، شایعه سازی، مقاومت در برابر فرهنگ حاکمیتی نیز مزید علت شود و هم ضریب نفوذ اینترنت رایانه ای و موبایلی (‌میزان استفاده و کاربرد توسط مردم) نیز تشدید شود. باید عرض کنم که در حال حاضر برای جامعه شناسی مسایل اجتماعی - فرهنگی که با این مضامین سروکار دارد از اساس چندان فرقی نمی کند که بحران اخلاقی در فضاهای واقعی زندگی روزمره اتفاق بیفتد یا در فضاهای اینترنتی و موبایلی گفته شده. مهم این است که متاسفانه زیست روزمره جامعه و زندگی مردم و حتی فضای طرز عمل ها تحت تاثیر تبعات منفی چنین بی اخلاقی یا بد اخلاقی هایی قرار می گیرد. پس از منظر جامعه شناسی در هر دو فضا مساله یکی است با این تفاوت که برد و دامنه تاثیر بی اخلاقی فرهنگی و بد اخلاقی های اجتماعی در فضاهای اینترنتی و موبایلی به خاطر ظرفیت های فنی فوق العاده آنها گسترده تر است و لذا تاثیرات آن نیز خطرناک تر است. به عبارتی ان گونه که برخی از اصحاب مطالعات فرهنگی و جامعه شناسی فرهنگ یادآور شده اند،‌ از این طریق است که جامعه بیشتر و شدیدتر دستخوش نوعی هراس اخلاقی و فرهنگی می شود .

* ریشه این رفتار ها را می توان در چه عاملی جست و جو کرد؟

- ریشه شناسی (‌اگر اصولا به کاربردن آن از حیث علمی درست باشد) رفتارهای اجتماعی آنرمال کارچندان راحتی نیست،‌ لذا ما صرفا در بهترین حالت علمی - معرفتی موثر می توانیم، آن هم با احتیاط های نظری لازم، از مجموعه عوامل موثر بر پیدایش و تکوین و باز تولید مسایل اجتماعی حاد و شرایط اجتماعی فرهنگی نابهنجار (آنرمال) یاد کنیم. از این لحاظ به طور متعارف در تحقیقات و مطالعات جامعه شناسی و روان شناسی اجتماعی از عوامل و متغیرهای زمینه ای مرسوم (‌مانند سن ،‌ جنس ، سواد،‌ درآمد،‌ وضع خانوادگی، پایگاه و منزلت اجتماعی )‌ به عنوان اولین عواملی یاد می شود که می توانند نفیا و اثباتا برتکوین وضع اجتماعی فرهنگی نابهنجار (آنرمال) موثر باشند. درهمین زمینه البته نباید از نقش سازه های اجتماعی تاثیرگذار (مانند نهاد خانواده،‌ مدرسه،‌ رسانه،‌ مسجد )‌ نیز غفلت کرد. این ها می توانند در تلطیف فضاهای اجتماعی فرهنگی و کاستن از غلظت بی اخلاقی های فرهنگی و بداخلاقی های اجتماعی واقعا اثر بخش باشند. هر چند درباره همین ها هم اگر بد کار شود و یا بی کار کرد گردد می توانند خود زمینه ساز برخی مسایل اجتماعی - فرهنگی شوند.

* در دوره هایی آموزش مجموعه ای از رفتارها همچون رعایت قوانین، مصرف بهینه و فداکاری در کتب درسی و صدا و سیما در قالب دروسی مثل دهقان فداکار و پتروس و برنامه هایی مثل بابا برقی و سیا ساکتی مد نظر قرار گرفت؛ اما به گواه پژوهش های انجام شده تاثیر آن چنانی در رفتار افرادی که دوران کودکی خود را در آن زمان سپری می کردند، نداشته است. این مسئله را چگونه تبیین می کنید؟

- چون من در جریان این نوع تحقیقاتی که گفتید نیستم بنایراین منطقا نمی توانم از نظر علمی اظهار نظر مثبت و موثری داشته باشم، اما ازحیث مطالعات رسانه و از این لحاظ که مخاطب کاوی و اثرسنجی برنامه های تلویزیونی درهمه جای دنیا امری است مرسوم و ضروری ، بایدعرض کرد که بسته به فهم فنی و سواد رسانه ای که مدیران سازمان های رادیو تلویزیونی و شبکه های ماهواره ای دارند،‌ میزان کمی ( ‌تعدد و تکثر برنامه ها و تنوع ان ها )‌ و کیفیت برنامه ها (‌محتوای آن ها بر حسب گروههای مختلف مخاطب و بیننده و شنونده )‌ از حیث برنامه سازی پر مخاطب و پر بیننده با تاثیرات گسترده،‌ امری مهم است . ضمنا باید دانست که امروز بیشترین وقت مردم خصوصا در اوقات فراغتشان عمدتا به شنیدن یا دیدن برنامه های تلویزیونی متعارف، تلویزیون های کابلی و شبکه ها ی ماهواره ای اختصاص دارد؛ لذا از این نظر نیز جهت گیری فرهنگی یا ضد فرهنگی این نوع برنامه ها و این نوع رسانه های ارتباطی فراگیر ( خصوصا برای مخاطبان کودک و نوجوان که آسیب پذیری رسانه ای شان بیشتر است و یا زنان خانه دار که اوقات بیش تری صرف استفاده از این برنامه ها می کنند ) بسیار مهم است.

* راهکار شما برای بهبود وضعیت فرهنگی و اجتماعی جامعه بویژه در برخورد با مسائل اصلی نظیر جلوگیری از قانون گریزی و بداخلاقی چیست؟

- به قول فیلسوفان علوم اجتماعی در به کارگیری واژه های حساس فرهنگی مانند بحران، تنش، تشویش،‌ اختلال، چالش،‌ آنومی و مانند آن از جمله " رسیدن به مرز هشدار یا آلارم " باید واقعا حساس و محتاط بود ،البته نه به معنای محافظه کارانه، بلکه به معنای علمی آن. از این لحاظ بنده شخصا با استفاده گل و گشاد و بی قید و بند از چنین واژه هایی موافق نیستم. در عین حال معتقدم باید به موقع و دقیق نیز از این ها استفاده کرد. به هر جهت جامعه و فرهنگ متمدن و باسابقه ایرانی اسلامی ما مع الاسف اکنون با مسایل اجتماعی فرهنگی ، اقتصادی ،‌ سیاسی حقوقی و اخلاقی و حتی ژئوپولتیکی پیش بینی نشده ای مواجه شده است (‌از قانون گریزی ، بداخلاقی ، بد سوادی تا ترافیک سرسام آور و آلودگی های دیداری شنیداری زیست محیطی و نیز از کمبود آب،‌ خشکسالی، تخریب زیست محیط، غارت طبیعت، تا ناکارامدی بروکراتیک وسرقت علمی و امثالهم ) که نیازمند تدبیر منطقی و معقول و کارامد مضاعف همگانی است و نه فقط تدبیر حکومت و دولت و نهادهای بروکراتیک ،‌ هر چند مسئولیت اصلی چنین تدبیری عمدتا متوجه و بر دوش حاکمیت است .

به نظر بنده بازنگری در برخی سنت های فرهنگی تاریخی به ارث رسیده که اکنون ناکارامد و یا حتی مخرب زیست مدرن اند (‌مانند مصرف اقتصادی و فرهنگی بی رویه ناشی ازهم چشمی های اجتماعی و رقابت های بینا گروهی و بینا خانوادگی بیهوده ) و نیز تقویت فرهنگ شهروندی مدنی اخلاقی مسئولیت پذیر وامثالهم شاید بتواند تا اندازه ای برخی از کاستی ها را جبران کند و جامعه و فرهنگ ما را ازاین وضع اجتماعی فرهنگی نه چندان مناسب رهایی بخشد. کاستن از خودخواهی ها و فزون خواهی های فردی و جمعی و حزبی و جناحی نیز می تواند مرهمی بر این هشدار باشد. تقویت روحیه کارجمعی و نیز توسعه کمی و کیفی وجدان کار نیز یقینا مثمر ثمر خواهد بود. بازگشت حقیقی به شعار اصیل ابتدای انقلاب اسلامی یعنی تعهد - تخصص علمی معنوی ( به دور از ریاکاری های سیاسی) به نظرم هنوز هم می تواند کارساز باشد (شخصاً در دفاع مقدس و جبهه های جنگ و نیز در طرز کار نهادهای انقلابی اولیه مانند جهاد سازندگی و جهاد دانشگاهی و بسیج شاهد این کارآمدی موفق و محک خورده بودم. )

هم تمدن و فرهنگ باستانی و هم تمدن ایرانی اسلامی ما بارها در طول تاریخ (‌چه به هنگام حملات وحشیانه اسکندر مقدونی غربی! به تاج و تخت هخامنشیان و چه به هنگام غارت های اعراب جاهلی ضد اسلام و چه به هنگام یورش مغولان وحشی بی فرهنگ و امثالهم ) قدرت بازسازی فرهنگی سیاسی خود را بر تاریخ جهان تحمیل کرده است. بنابراین ما نیز باید میراث دار خوبی برای آنان باشیم .

انتهای پیام

دیدگاه شما