دروازه بانی خبر در کشور ما، بیش از اینکه با هدف حفظ منافع ملی انجام شود، به بهانه حفظ منافع کشور صورت می گیرد. در رسانه های مختلف کشور دروازه بانی اخبار بیشتر با دید و رویکرد مورد نظر صاحبان رسانه و جناح های سیاسی صورت می گیرد. در حالی که هدف اصلی از دروازه بانی باید حراست و ارتقاء منافع ملی باشد، متاسفانه باید اشاره شود که انتشار برخی اخبار بازتاب منفی از کشور در مجامع جهانی به دنبال دارد که بعضا شاهدیم این امر در رسانه های خبری مجازی و مکتوب به شکلی صحیح انجام نمی شود که نمونه هایی از آن در این گزارش مورد اشاره قرار خواهد گرفت، لذا توجه به موضوع دروازبانی خبر برای حفظ منافع ملی موضوعی است که باید با حساسیت بیشتری از سوی رسانه ها دنبال شود.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، خبر و رسانه، در دنیای کنونی به ابزاری برای رسیدن به بسیاری از مقاصد تبدیل شده است. از آنجایی که قطعا هر خبری محصول یک سری فکر، نوشتن، ویرایش و در نهایت فرایند "دروازهبانی خبر است"، ضروری است که معیارهای مطلوب دروازهبانی خبر برای هر رسانه تدوین و استخراج شود.
هدف از دروازه بانی خبر چیست؟
دروازه در وسایل ارتباط جمعی، محل عبور جریان اطلاعات و اخبار است. دروازهبانی، فراگرد کنترل جریان و گردش اطلاعات در سیستم های گوناگون اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی است. تعریف"تیچر" از دروازه بانی: «فرآیند گسترده ای ازکنترل اطلاعات، شامل تمام جنبه های رمز گذاری پیام، نه فقط انتخاب، بلکه ممانعت از نشر، انتقال، شکل دهی، ارایه و عرضه، تکرار، زمان بندی درطول مسیر انتقال از منبع به گیرنده است. به عبارتی دیگر، دروازهبانی شامل تمام جنبه های انتخاب، نگه داشتن و کنترل پیام است.»
نمونه ای از اخباری که با دروازه بانی خبر که باعث اقناع مخاطبان به شکل دلخواه رسانه ها شده می توان به حادثه یازده سپتامبر و یا خبر قتل بن لادن اشاره کرد، نحوه بیان و پرداخت به این دو واقعه به شکلی از سوی منابع رسمی کشور امریکا فارغ از هر گونه گرایش فکری به نفع و در راستای برنامه های این کشور بود که بیشتر دنیا را همانگونه که برنامه داشتند، اقناع کنند.
بنابراین انتشار اخباری که منافع ملی را فارغ از جناح بندی های مختلف سیاسی به خطر بیندازند، کار اشتباهی است، که از سوی هیچ رسانه ای در یک کشور پذیرفتنی نیست. چرا که همه تلاش رسانه های یک کشور باید در جهت بهبود و پیشرفت جامعه و آن کشور باشد و انتشار اخباری در تضاد با آن منجر به ایجاد مشکل در منافع ملی می شود.
هر راست نباید گفت
اما بعضی از اخباری که در کشور منتشر می شوند، نشانگر این هستند که نوع پرداخت و نحوه بیان مطالب به منظور حفظ منافع کشور به هیچ وجه دروازه بانی خبر نشده است. به عنوان مثال می توان به خبر مسموم شدن عمدی زائران عربستانی در مشهد چندی پیش که توسط سایت های خبری و بعضی از روزنامه ها منتشر شده است، اشاره کرد.
اول اینکه سایت های خبری و خبرگزاری های مختلف کشور به انتشار این خبر از جانب وزیر بهداشت پرداختند و فردای آن روز این مطلب تیتر یک بعضی از رونامه ها بود. هرچند که این موضوع را وزیر بهداشت رد کرد و اعلام کرد که چنین چیزی را نگفته است، اما موضوع اینجاست که انتشار این مطلب بیشتر از اینکه خبر رسانی باشد به ضرر منفعت ملی کشور تمام می شود.
چنین مواردی در ادبیات خبری ما چه در سایت های خبری، چه در خبرگزاری ها و چه در روزنامه ها همیشه اتفاق می افتد و نشان می دهد که دروازه بانی خبر بیشتر از اینکه به نفع کشور باشد متاسفانه در برخی رسانه ها بعضا برای پیگیری اهداف و مقاصد سیاسی و در برخی دیگر به صرف "کیلک خور" بودن خبر دنبال میشود، اینکه شاهد باشیم در برخی رسانه هدف و تمرکز انتشار خبر بر منافع جناحی متمرکز شده و یا به صرف "کلیک خور" بودن خبر انتشار برخی اخبار برای آن رسانه وجاهت پیدا کند، بدون اینکه موضوع منفعت ملی مورد توجه قرار گیرد، در واقع نشان می دهد که دروازه بانی خبر به درستی در برخی رسانه های کشور انجام نمی شود.
انتشار بعضی اخبار در خصوص گروهک تروریستی داعش را نیز می توان در این حوزه ارزیابی کرد.
خوش چهره: برخی دروازه بان های خبر این کار را از روی تفنن انجام می دهند
در همین راستا خبرنگار جماران با جلال خوش چهره یکی از فعالان مطبوعاتی کشور گفت و گو کرده است. خوش چهره با بیان اینکه اولین مشکل این است که غالب کسانی که رسانه های ما را اداره می کنند، معمولاً این کار را از روی تفنن و یا به شکل تجربی شروع کرده اند، گفت: کمتر پیش می آید که افراد، سابقه تحصیل به شکل تخصصی و کامل در حوزه مطبوعات را داشته باشند.
وی ادامه داد: علاوه بر این، تشخیص منافع ملی به این بر می گردد که کسانی که در این زمینه کار می کنند تا چه حد حوزه منافع ملی را می شناسد و یا با کارکرد رسانه آشنا هستند. متاسفانه بعضی کار رسانه را کاری سهل می دانند، در حالی که به این شکل نیست. اما هر کسی نمی تواند در این حوزه عمل کند، یک روزنامه نگار باید ارزش و ارکان خبر را بشناسد و به آنها واقف باشد.
این روزنامه نگار با بیان اینکه متاسفانه فضای رسانه ای ما اعم از مجازی و مکتوب را اکثرا نیروهای تجربی تشکیل می دهند، اظهار کرد: اینجا است که مشکل پیش می آید. به ویژه در فضای به شدت سیاست زده کشور که جناح های رقیبت بدون توجه به منافع ملی مشغول سنگ اندازی به سمت یکدیگر هستند.
خوشچهره ادامه داد: کم تجربگی، روزمرگی و پیدا کردن جذابیت های خبری سبب شده ما بدون توجه به وضعیت جغرافیایی، ژئوپولوتیک و ژئواستراتژیک کشور در منطقه و حتی در داخل کشور، معمولاً به خبرها به گونه ای بپردازیم که بیشتر جاذبه خبری و هیجان انگیز دارند.
وی با اشاره به انتشار خبر مسمویت چند زائر عربستانی در مشهد به نقل از وزیر بهداشت در حالی که او بیان چنین خبری را رد کرده است، افزود: طبیعی است که هر کسی با این خبر رو به رو شود، دچار حساسیت می شود که این خبر از کجا آمده و چرا این اتفاق افتاده است؟ به این معنا که خبرنگار دنبال رمز گشایی است، نه اینکه رمز گشاده شده را دیگران در اختیارش بگذارند.
این فعال مطبوعاتی با بیان اینکه ممکن است برخی مسئولان پس از بیان یک نکته یا خبر، حرف خود را پس بگیرند و تکذیب کنند، تصریح کرد: در وهله اول رسانه ها باید توجه می کردند که حتی در صورت بیان خبر " مسمومیت زائران عربستانی در مشهد " از سوی وزیر بهداشت فارغ از صحت بیان آن، با منافع ملی در تضاد است یا خیر؟ که اگر هست باید نحوه انتشار آن پس از اطمینان حال کردن از صحت آن به گونه ای می بود که به منافع ملی ما ضربه ای وارد نکند. وظیفه روزنامه نگاران نه انکار و نه تحریف، بلکه رمز گشایی واقعی در خدمت به منافع ملی در بازتاب این اتفاق بود.
مسئولان بی تقصیر نیستند
وی در ادامه تاکید کرد: سخن گفتن بدون دقت برخی مسئولان علاوه بر بی توجهی بعضی رسانه ها نسبت به منافع ملی ممکن است عامل مشکلاتی نه تنها در درون کشور، بلکه در سطوح بین المللی برای کشور شود.
خوشچهره گفت: متاسفانه امروزه انبوهی از همکاران مطبوعاتی را داریم که منافع جناحی و انتشار صرف خبر را به منافع ملی ترجیح می دهند. راهکار رفع این مشکل را من به جای دروزاهبانی خبر توجه به تربیت نیروهای متخصص و ویراستاری خبر می دانم.
این روزنامه نگار ادامه داد: این مشکلات به دو دلیل به وجود می آید؛ یکی نبود نگاه کلانی که نیروهای رسانه ای باید به نوع انتشار اخبار و بازتاب آن داشته باشند و همچنین نوع اطلاع رسانی منابع خبری که متاسفانه در غالب این موارد در سه دهه گذشته یا مجبور به اصلاح شدند و یا اینکه رسانه ها را به عدم انتشار صحیح اخبار متهم کردند.
حق شناس: در حوزه دروازه بانی خبر قانون مدون، سنجیده و قابل اعتنایی نداریم
همچنین در ادامه خبرنگار جماران با محمد جواد حق شناس، استاد دانشگاه، روزنامه نگار و مدیر مسئول روزنامه اعتماد ملی درباره دروازه بانی خبر گفت و گو کرد. وی در این گفت و گو عنوان کرد: رسانهها، سازمان و مجموعه هایی هستند که مورد مراجعه ی جامعه مخاطب هستند و شهروندان برای دریافت اخبار مورد نیازشان و همین طور تحلیل ها و دیدگاه هایی که مربوط به صاحب نظران است، به آنها مراجعه می کنند.
وی ادامه داد: یکی از وظایف اصلی مدیریت رسانه برای انجام پوشش لازم، دقیق و متناسب با وزن اخباری که تولید می شوند و وقایعی که اتفاق می افتند، نیازمند توجه به امر دروازه بانی خبر است.
این روزنامه نگار ابراز عقیده کرد: اصل اول در حوزه خبر، اصل راست گویی است. هیچ خبری نباید بر اساس سفارش، نیت و یا جعل صورت و شکل بگیرد و این مهمترین اصل در حوزه خبر و رسانه باید باشد. بنا بر همین اصل هم و وظیفه دروازه بانان در هر رسانه ای این است که باید مواظب باشند تا به مخاطبشان دروغ گفته نشود.
حق شناس با اشاره به اینکه دروغ در اخبار می تواند بر اساس یک سفارش، امر برنامه ریزی شده و یا براساس اشتباه و کم دقتی باشد، گفت: بزرگترین آسیب چنین اتفاقی بی اعتمادی مخاطب به رسانه است و مصداق آن در کشور گسیل کردن مخاطبان داخلی به رسانه های خارجی است که به وفور هم شاهد آن هستیم که نوعی بی اعتمادی به رسانه های خبری در مخاطبان ما به وجود آمده است.
منافع ملی در انتشار اخبار نباید امر درجه دو تلقی شود
مدیر مسئول روزنامه اعتماد ملی با تاکید بر اینکه ما نمی توانیم منافع ملی را امر درجه دوم تلقی کنیم، عنوان کرد: افراد رسانه ای که هم شامل خبرنگاران و هم دروازه بانان خبر می شوند، باید در جهت نوع درج اخبار مربوط به منافع ملی آموزش ببینند. این آموزش باید هم توسط خود رسانه و هم توسط سازمان های مسئول در ارتباط با رسانه مثل معاونت مطبوعاتی وزرات ارشاد، هیئت نظارت و همین طور دانشکده های خبر و سازمان های مطبوعاتی بزرگ صورت بگیرد. این آموزش ها باید با محوریت منافع ملی به شکل کلان دراختیار رسانه ها قرار بگیرد.
حق شناس با توضیح اینکه ممکن است این مشکل به وجود بیاید که بین منافع ملی و راستگویی در درج اخبار تعارض شکل بگیرد، اظهار کرد: در این حوزه ما نیازمند قاعده و قانونی هستیم، تا اینکه از یک سو درج برخی خبرها به منافع ملی لطمه وارد نکند و از سوی دیگر به بهانه منفعت ملی، آزادی بیانی که در قانون اساسی درج شده است را از بین نبریم و یا به آن خدشه وارد کنیم.
این استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: متاسفانه ما و آنچه تعیین کننده است عرف و یا مصوباتی هست که از سوی نهادهای تصمیم گیر مثل هیئت نظارت و نهادهای امنیتی اعلام می شود که به دلیل جایگاهی که دارند پر قدرت عمل می کنند و این به دست آوردهای انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ضربه می زند و متاسفانه در حال حاضر این اصل و جایگاه مورد تعرض واقع شده است.
بنابراین می توان گفت که این دروازه بانی خبر است که ذهنیت یک مخاطب را نسبت به اتفاقی که در جهان واقع رخ داده است و یا حتی رخ نداده می سازد. زمانی که رسانه به ویژه رسانه های ملی دروازه بانی خبر را انجام می دهند، برای حفظ کشور باید به معیارهایی مانند ارزشهای دینی، منافع ملی، قانون، همبستگی ملی، فرصت و تهدید موقعیت ژئوپولتیک یک کشور در منطقه و جهان، پوشش فراجناحی، عدالت جغرافیایی، قومی، مذهبی پوشش خبری، شرایط جدید رقابت رسانهای، ظهور مخاطب مقایسه گر، رسالت های رسانه، امید بخش بودن خبر و اصول حرفه ای مربوط به خبر توجه کنند. لذا این موضوع به عنوان یک اصل مهم باید مورد توجه سیاستگذاران، رسانه ها و به خصوص مدیران آنها قرار گیرد تا در انتشار خبر علاوه بر رعایت اصول حرفه ای، به منافع ملی توجه شود.
................................................
گزارش: زهره علی حسینی
