پایگاه اطلاع رسانی جماران- زهرا رضایی/ حضرت علی(ع) و شیوه حکومتداری ایشان یکی از نمونه ها و الگوهای بی بدیل حکومتداری اسلامی است و کتاب نهج البلاغه ایشان به ویژه نامه های آن حضرت به حاکمان و والیان سرزمین های اسلامی نمونه های ارزشمند و اسناد معتبری هستند که در اختیار مسلمانان قرار دارد. روی گردانی مردم از حاکمان و سوء استفاده آنان ازقدرت، از عوامل اصلی عدم دستیابی به حکومتی با الگوی حکومتی ایشان است. در همین راستا به مناسبت میلاد مسعود حضرت امیر و به منظور تبیین شیوه حکومتداری ایشان و چگونگی ارتباط میان مردم و حکومت در سیره عملی و حکومتداری حضرت علی(ع)، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران گفت و گویی داشته است با حجت الاسلام و المسلمین "ابوالفضل شکوری" نماینده سابق مجلس شورای اسلامی و عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس، که متن این گفت و گو در زیر می آید.
ارتباط میان مردم و حاکمان از دیدگاه حضرت علی (ع) چگونه ارتباطی وبا چه نوع ملاحظاتی بود؟ از نظر آن حضرت نقش نخبگان ملت در حفظ سلامت این ارتباط چیست؟
مساله حکومت و حضرت علی(ع) بحث پر دامنه و گسترده ای است. کتاب نهج البلاغه که در واقع بخش اعظم آن را نامه های حضرت در بردارد؛ مربوط به بحث سیاست و حکومت داری اسلامی است. رابطه حکومت با مردم از نگاه نهج البلاغه در اصل مبتنی بر اعتماد است. یکی از این وجوه اعتماد، مربوط به اعتماد عمومی است که اگر این اعتماد از بین برود موجب فاصله بین ملت و دولت شده که در دوران امروز از آن به عنوان تضاد دولت- ملت یاد می شود. زمانی که مردم به حاکمیت یا دولت از نظر عدالت اجتماعی و اقتصادی اعتماد ندارد یا دولت خود، عدالت را مبنا قرار نداده است یا حق آزادی و حقوق شخصی افراد را مراعات نکرده است موجب سلب اعتماد ملت از دولت می شود.
حضرت علی(ع) در نامه ای که به مالک اشتر نوشته است این گونه مسایل را با دقت بالا مورد نظر قرار داده است. حضرت در نامه خود به مالک اشتر می گوید: الله الله فی الطبقه السفلی.... من تو را در مورد طبقه سفلی سفارش می کنم. طبقه سفلی در فارسی به معنی طبقه پایین است. یعنی همان مردم فقیر و ضعیف و مردمی که در پایین ترین رده هرم اجتماعی جامعه قرار دارند. بنده در تاریخ قبل از دوران حضرت و سالهای متمادی پس از ایشان، در بین فیلسوفان و حکومتگران و بزرگان تاریخ سراغ ندارم که کسی از عبارت طبقه پایین به همین صورت که هم کلمه طبقه در آن باشد و هم کلمه پایین به کار برده باشد. طبقه پایین؛ به دلیل عدم دسترسی به دولتمردان، شدیدا مورد حمایت و توجه حضرت علی(ع) قرار داشتند. بنابراین شدیدا آنها را سفارش می کنند که مالک اشتر به عنوان والی مصر با آنها ارتباط مستقیم برقرار کند و در احیا و احقاق حقوق نادیده گرفته شده آنان کمال تلاش خود را به انجام برساند. یعنی طبقه پایین که طبعا در هر جامعه ای و در هر دوره ای اکثریت جامعه هستند و این از واقعیت های جوامع است؛ مورد توجه و حمایت بسیار جدی و شفاف دولت ها و حکومت از نظر حضرت علی(ع) بودند تا اعتماد آنها جلب شود.
نکته مهم دیگر که مورد توجه حضرت در امر حکومتداری است، بحث لزوم عدم ترس و واهمه مردم از حکومت و دولت است. پلیس های مسلح به هر حال نماد قدرت حاکمان هستند. حضرت علی(ع) در همان نامه خطاب به مالک اشتر می فرماید: شما که به عنوان والی به سرزمین مصر می روید، نگهبانان مسلح و کسانی که رعب آنها ممکن است در دل مردم عادی بیفتد و نتوانند با تو که والی هستی ارتباط مستقیم برقرار کنند را از خودت دور کن و وقتی که مردم به ملاقات تو می آیند، فضا عادی باشد و به دور از حضور این نیروها تا مردم احساس رعب و وحشت نکنند و تعبیر حضرت این است که مردم بتوانند بدون لکنت زبان حرفشان را با حاکم و والی بزنند. در ادامه نامه حدیثی از پیامبر(ص) را در نامه نقل می کنند که پیامبر می فرماید: جامعه ای که حق مظلوم بدون لکنت زبان از ظالم گرفته نشود، آن جامعه، جامعه ای ملعون و نفرین شده ای است. در اینجا مالک اشتر هم از نخبگان دوران خود است و در واقع حضرت به ایشان می فرماید که شما به عنوان یک نخبه دینی و سیاسی و فکری و اجتماعی که مسئولیت زمامداری مصر را بر عهده می گیری باید چنین خصوصیاتی داشته باشی و مردم داری، مردم مداری و دادرسی برای مردم را در سرلوحه برنامه های حکومتی خود قرار دهی. این سیره و این مشی بایستی الگوی کارگزارن ما شود. بحثی که تحت عنوان "تکریم ارباب رجوع" در اواخر دوران دولت اصلاحات طراحی شد که ارباب رجوع را در ادارات تکریم و کارشان را تسهیل کنند؛ الان تبدیل شده است به یک لفافه و یک قالب تهی از محتوی و مردم هیچ کدام از توصیه های حضرت علی(ع) را در نهادهای اجرایی و اداری و دولتی نمی بینند. از پای یک میز به پای یک میز دیگر و از امروز به فردا و پس فردا کشانده می شوند که این امر با تعالیمی که حضرت علی (ع) در نهج البلاغه خطاب به مالک اشتر بیان فرمودند، هیچگونه سازگاری ای ندارد. بنابراین مسئولان ما و دولت ما باید اصلاح نظام اداری و تعیین جایگاه شایسته و حق مدارانه مراجع کنندگان به نهادهای دولتی و کارگزاران باشند.
در مورد بخش دوم و مساله مسئولیت نخبگان و امر به معروف و نهی از منکر آنان باید گفت، امر به معروف و نهی از منکر از صدر اسلام و در زمان پیامبر(ص) و خلفای راشدین تا حضرت علی(ع) بیشتر از مردم به کارگزارن دولت و حکومت بوده است، تا جایی که در تاریخ داریم که حضرت علی(ع) در مسجد جامع کوفه به عنوان خلیفه مسلمین سخنرانی می کرد که افرادی که از راه دور آمده بودند، وسط صحبت های ایشان بلند می شوند و عریضه شان را مطرح می کنند و کسی جلوی ایشان را نمی گیرد. از این نمونه ها زیاد داریم. در زمان خلافت ابوبکر هم یکی از میان جمع برمی خیزد و می گوید: اگر از راه راست کج شوی با این شمشیر من خود تو را راست می کنم و هیچ گونه مواخذه نمی شود. اینها در واقع نخبگان آن دوره بودند که نمی ترسیدند حرف بزنند و در انتقاد های خود بدون لکنت زبان صحبت می کردند. اصل امر به معروف و نهی از منکر هم در میان مردم هست و هم دولت افراد خاطی از حقوق مردم را امر به معرف و نهی از منکر می کند و هم مردم حاکمان را امر به معرف و نهی از منکر می کنند. اما این اصل در دوران معاویه منحصر شد به همان امر به معروف میان مردم و دولت به مردم و اما امر به معروف مردم به حاکمان تعطیل شد. امر به معروف و نهی از منکر حاکمان توسط مردم در اسلام یک اصل است و در حکومت حضرت علی(ع) و خلفای پیش از ایشان هم صورت می گرفت و همین قضیه باعث شد که انقلاب مدینه در زمان عثمان به وجود آمد. اصحاب و بزرگان و نخبگان به نیابت از مردم اعتراضشان را به عثمان خلیفه وقت ارائه دادند و گفتند که شما بنی امیه را بر مردم مسلط کردی در حالی که پیامبر هرگز قبیله بازی و قوم خویش بازی نمی کرد. شما در بیت المال اسراف و زیاده روی می کنی. از دیگر موارد اعتراض نخبگان در صدر اسلام، "ابوذر غفاری" است که از صحابه بزرگ پیامبر بودند. نحوه زندگانی عثمان و معاویه را تذکر می داد و می گفت: این نحوه زندگی با اسلام سازگار نیست که بالاخره هم از مدینه به شام و مجددا از شام به مدینه و از مدینه به بیابان ربذه تبعید شد و هیچ کس جرات نکرد از ایشان حمایت کند و تنها هنگامی که از مدینه به ربذه تبعید می شد، حضرت علی(ع) و حسنین و قنبر بودند که اگر چه نتوانستند جلوی تبعید او را بگیرند، اما با سخنان بسیار ستایش آمیز و امیدوار کننده ایشان را بدرقه کردند که در تاریخ مانده است. این نمونه ای از شیعه علوی است که در حمایت از جایگاه نخبگان و جایگاه واسطه ای آنان بین مردم و حکومت که که طبق اصل امر به معروف و نهی از منکر حق تذکر دارند به وظیفه خود عمل می کند.
قاطعیت و مدارا در کنار هم، از ویژگی های مهم روش حکومت داری حضرت علی (ع ) بود. از چگونگی به کارگیری این دو شیوه به صودت توامان و حفظ حقوق مخالفان در حکومت داری حضرت بفرمایید.
حضرت علی(ع) به اعتراف دوست و دشمن از نمادهای اصیل اسلام بود. او تجلی "اشدا علی الکفار رحما بینهم" بود. بر دشمنان سخت گیر و بر مسلمانان مهربان و رئوف. حضرت در دفاع مقابل افراد ظالم و دشمن و کافر به سختی می جنگید و در دفاع از تعرض آنان قاطعیت داشتند. قاطعیت ایشان در امر حکومتداری هم همینگونه بود. ایشان وقتی که خلیفه شدند، معاویه توسط عثمان در منطقه شامات والی بود. معاویه به حضرت پیام داد که من را در این سمت ابقا کن که اگر ابقا نکنی مشکلات فراوانی برای حکومت ایجاد خواهم کرد. با تهدید معاویه برخی اطرافیان به حضرت علی(ع) مشاوره دادند که مدتی او را در این سمت باقی بگذار و بعدا عزلش کن. اما حضرت فرمودند که من حتی یک روز هم اجازه نمی دهم که یک ظالم و شخصی مثل معاویه بر مردم حاکم شود. این قاطعیت با وجود همه هزینه های احتمالی بی نظیر است. اما حضرت مدارا هم داشتند. خوارج در واقع از سربازانی بودند که از جمع سربازان حضرت علی(ع) در جنگ صفین خارج شدند و آنها برای اولین بار حضرت علی(ع) را تکفیر کردند که چرا او حکمیت را پذیرفته است. بدعت تکفیر در اسلام را هم همین خوارج بنا نهادند. با این وجود تا زمانی که خوارج دست به اسحله نبردند، یعنی براندازی مسلحانه نکردند، حضرت امیر تمام حقوق و مواجب ماهانه آنها را از بیت المال قطع نکرد و جلوی انتقادهای تلخ و زهرآگین آنها را که گاهی خیلی هم تند و تلخ بود و حتی گاهی در مجامع عمومی تبدیل به تمسخر حضرت می شد را هم ممنوع نکردند و این نشان از همان تساهل و مدارا در مقابل مخالفین سیاسی خود است. اگر شما دو مورد رفتار حضرت با معاویه و رفتارشان با خوارج را مقایسه کنید، آن هم در شرایطی که حضرت در منصب قدرت و حکومت هستند کاملا در می یابید که چگونه ایشان در عین قاطعیت با مخالفان سیاسی خود مدارا و تساهل داشتند.
از تاکیدات حضرت علی (ع) به فرمانداران خود ارتباط و صحبت بدون واهمه و لکنت زبان مردم با کارگزاران خود است، به عبارتی همان آزادی بیان در دوران امروز، چگونگی و پیش شرط های رعایت این اصل مهم چگونه در حکومت داری اسلامی محقق می شود؟
آزادی بیان یک اصل اسلامی است، از زمانی که اسلام به وجود آمده است اگر کسی در مقام براندازی نبود، در مقام بیان و سخن گفتن با هر عقیده ای آزاد بود. مخالفین پیامبر که به آنها منافقین می گفتند چرا که تظاهر به اسلام می کردند و مسلمان نشده بودند، آزاد بودند که حرفشان را همه جا بزنند. اما وقتی اقدام به کار عملی و براندازی می کردند جلوی آنها گرفته می شد. مثل تاسیس مسجد ضرار که برای مقابله با پیامبر این کار صورت گرفت و حضرت دستور دادند که این مسجد تخریب شود اما آزادی بیان وجود داشت. زمان حضرت علی(ع) حتی آزادی بیان به دلیل وجود مخالفت های بیشتر با حکومت بیشتر مصداق دارد. یک دسته خوارج بودند و یک دسته از بنی امیه و یک دسته که به عثمانی ها یعنی همان طرفداران عثمان معروف بودند که با حکومت حضرت مخالفت و انتقاد می کردند و حضرت همه اینها را تحمل می کرد و هیچ وقت حتی یک فرد را در تاریخ نداریم که بابت انتقاد توسط حضرت امیر مواخذه شده باشد. نمونه اش همان خوارج، کاملا به منتقدین میدان می داد که انتقاد کنند و به انتقادات هم پاسخگویی داشتند. اما کسی را بازداشت و یا مواخذه نمی نمودند، تا زمانی که مخالفین دست به اسلحه می بردند و خروج می کردند. حتی در مورد طلحه و زیبر و عایشه همسر پیامبر هم که حضرت امیر از اقدامات آنها برای به راه انداختن جنگ در بصره که بعدها "جنگ جمل" نام گرفت مطلع بودند اما تا زمانی که اقدام مسلحانه با حضرت انجام ندادند با وجود آگاهی از نقشه ها و برنامه ها هیچ اقدام عملی ای نکردند.
حضرت علی (ع) عوامل انحطاط حکومت ها را در تباه کردن اصول و مسایل اساسی و در مقابل پرداختن به فروعات و همینطورجلو انداختن ناتوانان در حکومتداری و کنار زدن شایستگان می داند. عوامل اصلی و فرعی از نظر ایشان چه عواملی هستند؟ عدم شایسته سالاری چه عواقبی دارد که حضرت در این باره تذکر می دهند.
این امر یک قاعده عقلانی است و قدیم تر از حضرت امیر هم در میان عقلا و حتی در ایران باستان هم افراد حکیم و دانشمندانی مثل بزرگمهر هم این مهم را نقل کرده اند. به عنوان مثال در مورد ساسانیان نقل شده است که از حکیمی پرسیدند چطور شد که ساسانیان در مقابل اعرابی که هیچگونه انسجام نظامی نداشتند شکست خوردند، گفته شده که آنها آدمهای کوچک را در کارهای بزرگ گماشتند و از این طریق آدمهای بزرگ منزوی و بدون انگیزه شدند و خودشان را در دخالت در امور کنار کشیدند و آدمهای کوچک هم از عهده کارهای بزرگ بر نیامدند و بنابراین سر رشته امور از هم گسیخته شد و نظام متلاشی شد. همیشه همینطور بوده است و در همان نامه حضرت به مالک اشتر هم حضرت توصیه می کنند که برای انتصاب افراد به مناصب حکومتی به شناسنامه افراد دقت داشته باشد. این افراد از خانواده اصیل و ریشه داری باشد و منظور از خانواده اصیل این است که آدم بی هویت و بی ریشه ای نباشد. یعنی کسی که تبار فکری اش مشخص نیست و انتصاب و تربیتش معلوم نیست، به صراحت از سوی حضرت علی(ع) برای انتصاب منع می شوند. چرا که حضرت می فرماید این افراد کارها را تباه می کنند و زود تطمیع می شوند. این مشی باید برای ما الگو باشد که کارهای بزرگ را به مردان و زنان کوچک که منظور زنان و مردانی هستند که اندیشه کوچک دارند نسپاریم که این بزرگترین عامل فروپاشی یک نظام و یک دولت می تواند باشد.