جماران- زهرا رضایی- ضرورت داشتن الگو و اسوه در اندیشه های دینی ما جایگاه خاصی دارد. دین مجموعه ای از آموزه های حوزه اعتقادات، اخلاقیات و روابط را مطرح می کند، اما در جهت معرفی اسوه ها و الگوهای عملی هم این کمک را می دهد که اثبات کند دین قابلیت پیاده شدن دارد. بنابراین اصولا صحبت از اسوه یعنی الگوی قابل تبعیت. بنابراین ما در هر عصر و زمانه ای نیازمند داشتن الگوهای طراز مکتب هستیم که این الگوها را معاصر کنیم. معادل سازی الگوها برای اینکه قابلیت پیروی و تبعیت از آنها وجود داشته باشد یک امر بسیار ضروری است که نباید بین جامعه و الگوها فاصله زیادی ایجاد شود. الگوهای دست نیافتنی اسطوره هستند، الگو نیستند. بنابراین نمی توانند تاثیر گذاری لازم را در جامعه داشته باشند. متاسفانه ابعاد زندگی علمی، اجتماعی و سیاسی حضرت زهرا(س) آنچنان که شایسته شخصیت اجتماعی و علمی آن حضرت باشد و سیره عملی ایشان را به عنوان الگویی برای انسان مسلمان معرفی کند؛ تبیین نشده است. در همین راستا و به مناسبت میلاد فرخنده آن حضرت، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، گفت و گویی داشته است با جناب حجت الاسلام و المسلمین ابوالفضل شکوری، نماینده سابق مجلس شورای اسلامی و عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس که شرح این گفت و گو در زیر می آید.
از زوایای زندگی علمی و شخصیت علمی حضرت زهرا(س) کمتر سخن به میان آمده است. لطفا از این بعد زندگی ایشان برای مخاطبان جماران بگویید.
متاسفانه نه تنها زندگی علمی حضرت زهرا(س) بلکه شخصیت اجتماعی و سیاسی آن بزرگوار نیز همچنان ناشناخته باقی مانده است و کمتر به ابعاد مختلف زندگی ایشان در شان یک شخصیت تاریخی و الگو پرداخته شده است. حضرت زهرا(س) علی رغم سن بسیار پایین در زمان حیات خویش و با وجود شهادت در سن 18 سالگی به لحاظ علمی در سطح بسیار بالایی بودند. ایشان با دانشی که از پدر بزرگوار خود و همینطور دانشی که از طریق الهام خداوندی کسب کرده بودند به سطح بسیار بالایی از دانش نایل گردیدند. اگر بخواهیم در این زمینه نمونه ای را به عنوان شاهد مقال و شاهد مثال بیاوریم خطبه "فدکیه" آن بزرگوار است که به لحاظ فصاحت و بلاغت و به لحاظ رعایت ریزه کاری های قواعد و ادبیات عرب و دستور زبانی و لغوی کم نظیر است. تنها می شود گفت که این خطبه قابل مقایسه با خطبه های نهج البلاغه همسر بزرگوار ایشان علی بن ابیطالب (ع) است. حتی با سخنان بلیغ علما و فصحای بزرگ عرب مانند "جاحظ" قابل مقایسه نیست. چرا که کلام فاطمه زهرا(س) فوق کلمات و سخنان ادبایی چون "جاحظ"، "ابوحیان توحیدی" و "عبدالله بن مقفع" است. اینها ستارگان آسمان ادب عرب هستند و آثارشان را اگر با "خطبه فدکیه" مقایسه کنیم در می یابیم که این خطبه به لحاظ جمله بندی و نکات و قواعد ادبی، فوق آثار همه این بزرگان است. بنابراین این خطبه تنها با خطبه های نهج البلاغه قابل مقایسه است. در این خطبه از فقاهت و سیاست در اوج رسایی صحبت شده است و به لحاظ قالب ادبی فوق آن است که با آثار بلغا و فصحای عرب قابل مقایسه باشد. پس "خطبه فدکیه" را می توان گواه و شاهد زنده ای دانست که نشان دهنده مقام علمی حضرت زهرا(س) است. مرحوم آیت الله حاج آقا "عزالدین زنجانی" که از مراجع تقلید مقیم مشهد بودند، شرح دو جلدی ای بر این خطبه نوشته اند که به زبان فارسی هم ترجمه شده است و علاقه مندان می توانند شرح مرحوم زنجانی به "خطبه فدکیه" را بخوانند گر چه نمی شود گفت که ایشان هم توانسته باشند حق مطلب را در مورد این خطبه ادا کنند؛ اما کمک می کند به علاقه مندان حضرت که برخی از نکات علمی نهفته در این خطبه را که نشان دهنده مقام علمی حضرت زهرا(س) است را در این کتاب دو جلدی ببینند که دفتر تبلیغات اسلامی قم آن را منتشر کرده است.
از جهات دیگر هم روایاتی که از حضرت زهرا(س) باقی مانده است و همینطور احادیث و اخباری که از ایشان توسط ائمه معصومین(ع) روایت و نقل شده است و این روایات گردآوری شده و یا بخشی از آن هم همچنان لابه لای کتب تاریخی و حدیث و روایی پراکنده است، نشان می دهد که ایشان به عنوان یک راوی حدیث رسول الله(ص) و به عنوان یک زن فقیه و محدثه علاوه بر اینکه تفقه در حدیث و احکام دین داشتند؛ یک راوی امین اخبار و روایات پدر بزرگوار خود خضرت رسول(ص) هم بودند و از محدثان زن شیعه و سرآمدان آنان محسوب می شوند.
یکی از مهم ترین رسالت های پیامبر(ص) اصلاح نگاه جامعه عرب جاهلی به مساله زن و تغییر جایگاه او در این جامعه بود. با توجه به اینکه پیامبر همه فرزندان پسر خود را از دست دادند و سلاله ایشان از حضرت زهرا(س) ادامه یافت و سوره "کوثر" هم در همین زمینه و در شان حضرت زهرا(س) نازل شد، شما چه ابعاد وجودی ای در حضرت زهرا(س) را منشا این نزول می دانید و نقش ایشان را در اصلاح نگاه اعراب در آن زمان چقدر موثر می دانید؟
در مورد مساله زن در دین اسلام حرف بسیار زیاد است و ناگفتنی ها بسیار و این گفت و گو هرگز گنجایش آن را ندارد که حتی فهرستی از این دیدگاهها را بیان کرد. اما دین اسلام با توجه به اینکه از وحی الهی نشات گرفته است و خداوند متعال در آخرین پیام خود به انسانها که همان قرآن است، خواسته است که تمام دیدگاههای انحرافی مربوط به زن در جوامع و ادیان گذشته بشری را اصلاح کند و جایگاه واقعی زن را تبیین نماید، هر چند که آنچه در قرآن آمده است در جوامع اسلامی بعد از پیامبر به کار گرفته نشد.
یکی از این مباحث، بحث زن و سیاست، زن و شهریاری و زمامداری است که در قرآن به صراحت، صلاحیت زنان نخبه برای این مساله مورد تایید قرار گرفته است. در داستان ملکه سبا و حضرت سلیمان، خداوند روش حکومتداری و نظام شهریاری مشورتی ملکه سبا در یمن را تایید کرده و مورد تکریم قرار داده است و هرگز قرار گرفتن زن در راس هرم قدرت را مورد تخطئه قرار نداده است؛ بلکه با ذکر و کذلک یفعلون(آری این چنین اند) سخنان ملکه سبا را تایید کرده و ایشان را به عنوان یک الگو معرفی کرده است. همانطور زنان دیگری مانند مادر حضرت موسی و حضرت مریم عذرا مورد اشاره قرار گرفته اند که به این بزرگواران وحی شده است. یعنی ایشان نبوت بدون رسالت داشته اند. رسالتی که موظف به تبلیغ نبوده اند؛ و نمونه های دیگری که همگی آنها نشان می دهند که در اسلام بحث زن در مساله نبوت و زمامداری و سیاست به نحو احسن ادا شده است و تابلو ممنوع و ورود ممنوع هرگز وجود ندارد. در سیره پیامبر هم شاهد همین نگاه و منش هستیم. پیامبر(ص) از همان آغاز که اهل مدینه در دو نوبت به نام های بیعت عقبه اول و بیعت عقبه دوم به طور مخفیانه تعدادی از مردم مدینه به نمایندگی برای بیعت با پیامبر آمدند؛ در هر دو مورد پیامبر از زنان هم بیعت گرفتند. بیعت در واقع همان رای امروزی است که در زمان اسلام بیعت گفته می شد. یعنی حضرت رسول(ص) نفرمودند که مردها بیعت کنند کفایت می کند. فرمودند زنان هم باید جداگانه بیعت کنند. وقتی وارد مدینه شدند باز هم جداگانه از زنان بیعت گرفتند و همینطور بعد از فتح مکه. اما متاسفانه پس از رحلت رسول اکرم(ص) یاران و برخی از اصحاب ایشان که خیلی با عجله به دنبال تقسیم قدرت در سقیفه بنی ساعده بودند در این جریان هیچ زنی راه داده نشد و پس از آن هم از هیچ زنی بیعت گرفته نشد. در مورد خود سقیفه که ما شیعیان حرف داریم، منتهی در عدم بیعت با زنان هم آنچه اتفاق افتاد خلاف توصیه و سیره حضرت رسول(ص) بود. در مورد حق سیاسی و حق بیعت زنان این نگاه کلی اسلام و قرآن و سیره حضرت رسول بود که به آن اشاره شد. بنابراین دین اسلام به دنبال تصحیح نگاه های انحرافی به زن بوده است. در این زمینه در دنیا اولین حکومت و اولین دین و اولین کتاب مکتوبی که از حق سیاسی زنان حرف زده و آن را به عنوان بیعت زنان به رسمیت شناخته است؛ دین اسلام و قرآن است. حال این امر که اکنون در جوامع اسلامی چه می گذرد مساله دیگری است، کما اینکه در جوامع اسلامی خیلی جریانات انحرافی دیگر از اسلام هم وجود دارد. حتی در اروپا و انگلیس هم تا 50، 60 سال گذشته زنان حق رای نداشتند. در ایران ما حق رای بعد از انقلاب به دست آمد. در همین زمینه دین اسلام و خداوند متعال می خواستند الگوهایی را برای جوامع اسلامی برجسته کنند که یکی از آنها حضرت خدیجه(س)، همسر پیامبر (ص) بودند که دوشادوش پیامبر وارد مبارزات اسلامی شد و حتی همه دارایی و ثروت خود را در این راه خرج کرد. بعد از حضرت خدیجه(س) دختر برگزیده و بزرگوار ایشان حضرت زهرا(س) به معنای واقعی یک الگو هستند. ما حدیثی از امام صادق(ع) داریم که حدیث نسبتا معتبری است. در این حدیث ایشان می فرمایند: فاطمه(س) حجت برای ائمه بودند و ائمه حجت خدا برای مردم هستند. این نشان می دهد چه مقام عظمایی را حضرت زهرا(س) در نزد خداوند داشتند. مقامی والاتر از همه ائمه بزرگوار ما. خداوند متعال در جریان نزول سوره کوثر هم می گوید، آن تفاخری که ادامه نسل را از طریق فرزند ذکور می داند؛ بی اساس و بی پایه است. در اسلام و قرآن ذکور و اناث نداریم و آنچه ملاک برتری است صلاحیت های شخصی است. چه مونث باشد و چه مذکر. آنچه معیار برتری است، علم و تقواست. بنابراین شاید این حکمت الهی بوده است که همه فرزندان ذکور رسول خدا(ص) را خداوند از او گرفت تا میراث معنوی آن حضرت از طریق یگانه دختر ایشان استمرار یابد تا به همه اثبات کند که جایگاه زن در اسلام چنین جایگاهی است.
همینطور که در روایات هم آمده است، سوره مبارکه کوثر در شان حضرت زهرا(س) نازل شده است و به آنان که پیامبر را به دلیل نداشتن فرزند پسر ابتر خوانده بودند می گوید: آنها ابترند و در تاریخ ادامه نخواهند داشت. ما به تو کوثر را عطیه دادیم که کوثر معنایش خیر کثیر است. با وجود کوثر تو در تارخ ادامه داری. مفسران کلمه کوثر را هم به معنی "قرآن" تفسیر کرده اند و هم به معنی شخص حضرت زهرا(س) و معنی لغوی آن هم خیر کثیر است. هر دو این برداشت ها را می توان با توجه به حدیث شریف ثقلین صحیح دانست. در این حدیث حضرت رسول(ص) در زمان رحلت خود فرموند: من دو امانت گرانبها را به شما می سپارم و می روم، کتاب خدا و عترت خود را. با توجه به این حدیث می شود گفت که کوثر هم قرآن را شامل می شود و هم فاطمه زهرا(س) را. یعنی در واقع کوثر همان ثقلین است که خیر کثیر است. خیر کثیر در قرآن و وجود نازنین حضرت زهرا(س) و نسل معصوم اوست.
امروز می بینیم که تداوم مکتب و تعالیم پیامبر تمام دنیا را گرفته است و نزدیک به 2 میلیارد انسان در کل جهان از این آیین پیروی می کنند که این همان تداوم تاریخی وجود حضرت رسول(ص) است. یک نماد اصلی این تداوم تاریخی وجود مبارک فاطمه زهرا(س) است.
بحث زنده به گور کردن دختران و دیگر رسومات جاهلی و وحشیانه آن دوران هم مسایلی بود که اسلام با آمدن خود همه اینها را منسوخ نمود و حق بشر بودن را برای مرد و زن به طور متساوی قائل شد و این حق در قرآن کریم و سنت شریف مضبوط است.
از نکات برجسته ولی کمتر توجه شده در ازدواج حضرت زهرا(س) و امام علی(ع) و زندگی این دو بزرگوار و شیوه تربیت فرزندان از سوی ایشان را بفرمایید.
در مورد ازدواج این دو بزرگوار در روایات تاریخی آمده است که برای حضرت فاطمه(س) هم شانی نبود مگر حضرت علی (ع) و برای علی(ع) هم همشانی نبود مگر بانو فاطمه زهرا(س). در روایات از حضرت زهرا(س) با عنوان "حورای بهشتی" تعبیر شده است. حورای بهشتی کلمه ای است جامع که هم زیبایی معنوی و روحی و اخلاقی را شامل می شود و هم زیبایی و کمال جسمانی و سلامت آن. این یعنی حضرت همه زیبایی های مادی و معنوی و اخلاقی را با هم داشتند.
یکی از نمادهای اخلاقی و سیره اخلاقی ایشان صبوری است. صبوری ایشان در زندگی خانوادگی و در مقابل فقر مالی ای که همسرشان داشتند زبانزد است. با دستان خود و با آسیاب دستی گندم و جو را خودشان آسیاب می کردند و برای خانواده آرد و نان تهیه می نمودند. این اوج ایثارگری و تفاهم یک زن است. آنهم زنی که دختر پیامبر خداست و پدرش به اصطلاح امروزی در اوج قدرت معنوی و مادی در یک جامعه است و از احترام بی نظیری در جامعه برخوردار است. ولی ایشان همه این کارها را خود شخصا انجام می دادند که نشان دهنده اوج اخلاق ایشان در مبارزه با تفاخرها و خواهش های نفسانی است. تفسیر این عمل تنها خودسازی و تهذیب نفس است.
زندگی حضرت زهرا(س) از یک جهت دیگر هم می تواند الگو باشد برای همه جوامع و به خصوص جامعه امروز ما و این امر، عدم تشریفات در زندگی است. این تشریفات و چشم و هم چشمی هایی که زندگی جوامع معاصر را پر کرده است، مخصوصا در ایران، در اسلام و زندگی حضرت زهرا(س) هیچ جایگاهی ندارد. حرف زدن از شیعه زهرا و علی(ع) آسان است اما رفتار کردن مطابق سیره آنان سخت است. بزرگترین فسادی که منشا فساد جامعه ماست این است که خانواده های ما بعد از انقلاب آلوده به تجملات شدند. تجملاتی که به درون خانواده های مذهبی و حتی خانواده های برخی بزرگان نظام راه یافته است،هیچ گونه سنخیت و همخوانی ای با سیره حضرت زهرا(س) ندارد. از این جهت باید مردم و خصوصا خانواده های مسئولین، زندگی حضرت زهرا(س) را الگو بگیرند؛ چرا که در زندگی پیامبر(ص) و حضرت زهرا و علی(ع) که از مسئولین جامعه خود بودند، هیچ گونه تشریفاتی وجود نداشت. بایستی با الگوگیری از زندگی آن بانوی بزرگوار و کنار گذاشتن تشریفات و چشم و هم چشمی ها آرامش روانی را به خانواده ها برگرداند. لذتی که در این زندگی سالم وجود دارد لذتی است که در هیچ نعمت دیگری نیست.
زندگی سیاسی و سیره سیاسی ایشان که از آن به "سیاست فاطمی" هم تعبیر شده است چه ویژگی هایی دارد؟ در مقام مقایسه چه تفاوتی میان "سیاست فاطمی" و "سیاست علوی" وجود دارد؟ به عنوان مثال در جریان جانشینی پیامبر(ص)، حضرت علی(ع) سکوت اختیار کردند امام حضرت زهرا(س) خیر؛ دلیل چه بود؟
حضرت رسول(ص) حضرت علی(ع) را به ولایت و وصایت و جانشینی خودشان تعیین کردند و در مکان ها و موقعیت های مختلف این مهم را بیان نمودند. در حدیث "منزلت" داریم که وقتی پیامبر می خواستند به جنگ تبوک بروند در این غزوه از حضرت علی(ع) خواستند که جانشین ایشان در مدینه باشند. حضرت علی (ع) از این قضیه ناراحت بود و می فرمود که من از ثواب جهاد مانده ام. حضرت رسول(ص) در پاسخ به ایشان فرمودند: "انت منی بمنزله هارون من موسی" جایگاه تو از من مثل جایگاه هارون از حضرت موسی است. یعنی همانطور که هارون جانشین موسی(ع) بود تو هم جانشین من هستی.
حدیث "طیر" حدیث دیگری است که طبق این حدیث بهترین مخلوقی که خداوند و پیامبر دوست می دارند را، علی(ع) معرفی می کند. جریان این حدیث اینگونه است که روزی برای پیامبر در جمع صحابه خود غذای لذیذی از مرغ بریان آوردند و اطرافیان می گفتند اولین کسی که بر ما وارد خواهد شد تا با ما در خوردن این غذای لذیذ مشارکت کند او بهترین خلق خدا و محبوب ترین خلق خداست؛ که در این حین علی(ع) وارد شدند.
روایت "عشیره" روایت دیگری در تایید جانشینی حضرت علی(ع) پس از رحلت پیامبر است. خداوند متعال در اول بعثت فرمودند که اقوام خود را جمع کن و خویشاندان خود را از رسالتت آگاه کن و به آنها بشارت بده. رسول اکرم(ص) بنی هاشم را جمع کردند و در جمع آنان فرمودند که هر کس با من بیعت کند و اولین بیعت کننده باشد او خلیفه من بعد ازمن و وزیر من در دوران حیاتم خواهد بود. دوبار این جمله را گفتند و در هر دو بار تنها حضرت علی(ع) اعلام بیعت کردند و بقیه ساکت ماندند.
از همه اینها مهمتر حدیث "غدیر" است که در آخرین سال حیات پیامبر و در جریان بازگشت حضرت از مراسم حج در نقطه ای به نام غدیر خم مردم را جمع کردند و به حضرت علی(ع) این امر را ابلاغ کردند. چه به دلایل صلاحیت های سیاسی و چه به دلیل برتری های علمی و معنویاز پیش هم مشخص بود که از نظر حضرت رسول(ص) حضرت علی(ع) وصی ایشان و شایسته به این امر است؛ هم در امارت هم در امامت. اما خصوصی به ایشان فرمودند که اگر این قوم از تو اطاعت نکردند و حق تو را غصب کردند بر آنها شمشیر نکش و با آنها منازعه مسلحانه نکن. صبر و سکوت در پیش بگیر که این به مصلحت مسلمانان و اسلام است. به همین دلیل بود که با وجود همه ظلم هایی که به حضرت علی شد ایشان سکوت کردند، چرا که وظیفه ایشان هممطابق دستور حضرت رسول(ص) سکوت بود. اما چنین وصیتی برای حضرت زهرا(س) نشده بود و او باید طبق آنچه حضرت امام صادق (ع) هم فرمودند که حضرت زهرا(س) حجت برای ائمه بودند و ائمه هم حجت خدا برای مردمند؛ ایشان به عنوان حجت خدا برای ائمه باید موضعگیری می کردند. باید حقیقت را آشکار می کردند. اینگونه بود که حضرت زهرا نه بیعت کرد و نه از بیعت کنندگان اعلام رضایت نمود. طبق روایات 40 روز هم بیشتر از مرگ حضرت رسول(ص) نگذشته بود که به شهادت رسیدند. لذا تفاوت سیره سیاسی فاطمه زهرا با سیره سیاسی علی(ع) در این قضیه است. علی(ع) وصیت شده بود به سکوت ولی حضرت زهرا(س) وظیفه داشتند که سکوتشان را بشکنند و حقایق را آشکار و افشا کنند. لذا خطبه فدکیه را خواندند. دست حسنین را می گرفتند و به در خانه تک تک مهاجرین و انصار می رفتند و حدیث غدیر و دیگر قضایا را گوشزد می کردند. ولی مردم دنیا زده بودند. مردم اکثرا ابنا الدنیا و فرصت طلبند. آنها تابع قدرت بودند و لذا هیچ کدامشان جواب حضرت را ندادند و ایشان هم بیت الاحزان را برگزید. بیت الاحزان خانه ای در نزدیکی مدینه و در بیرون از شهر بود که حضرت علی(ع) آن را ساخته بود و با فرزندانش به آنجا می رفت و حزن و ماتم برقرار می کرد. برای همین این خانه به بیت الاحزان معروف شده بود. این عمل تمثیلی و کنایی ایشان برای این بود که به مسلمانان برساند که شما در احقاق حق به ما کمک نکردید و حقیقت را کتمان نمودید. لذا این روش حضرت برای شیعه ماند و سیره سیاسی علوی و سیاست فاطمی مکمل همدیگر ماندند. در جاهایی باید سکوت کرد و در جاهایی نیز سکوت جایز نیست.
از جریان تاریخی فدک و دلایل خطبه فدک بگویید. حضرت زهرا(س) با این شیوه اعتراضی خود دنبال تذکر و چه نکته ای به مسلمانان مهاجر و انصار بودند؟
در قضیه فدک حضرت زهرا(س) می خواستند که اولا، از خود سندی مکتوب و ملموس برای همیشه به جای بگذارند که ما بر روش نادرست خلفا اعتراض کردیم و اعلام نمودیم که اسلام این نیست و پیامبر(ص) این روش را نمی خواسته است. این اولین و بزرگترین هدف ایشان بود. ایشان به دنبال این بودند که به تاریخ بگویند که با تنها یادگار و تنها فرزند پیامبر(ص) چه کردند و چگونه او را آزردند در حالی که پیامبر بارها به آنان فرموده بود: فاطمه پاره تن من است و هر کس او را بیازرد مرا آزرده است. دینوری یکی از سخنوران اهل سنت است که کتابی دارد به نام ا"لامامه والسیاسه"، در آن کتاب که به فارسی هم ترجمه شده است و جوانان می توانند ترجمه فارسی آن را بخوانند؛ آمده است که بعد از آن قضایا که به بیت ایشان حمله شد و خلیفه اول و دوم برای عذرخواهی به منزل حضرت آمدند، اما حضرت زهرا(س) عذرخواهی آنان را نپذیرفتند و برای آنان این حدیث حضرت رسول(ص) را خواندند: فاطمه پاره تن من است و هر که او را بیازارد مرا آزرده است....و از آنان پرسید آیا این حدیث پیامبر هست یا خیر؟ ایشان گفتند: بله شهادت می دهیم که سخن پیامبر است. حضرت فرمودند: پس من از شما راضی نیستم. شما به ما ظلم کرده اید . فدک را تصاحب نموده اید و حق خلافت علی(ع) را هم غصب کرده اید. اوج این ناراحتی ها و نارضایتی ها برای حضرت زهرا(س) تا بدان جا بود که ایشان خواستند که شبانه غسل شده و شبانه و مخفیانه دفن شوند. این عمل اعتراضی برای آن بود که نمی خواستند کسانی که از آنها ناراضی بود بر جنازه اش نماز بخوانند و از این قضیه سواستفاده کنند. به همین دلیل قبر ایشان تا همین امروز ناشناخته است.
فدک مال شخصی پیامبر(ص) بود که به زهرا(س) بخشیده و به ارث رسیده بود. به لحاظ فقهی هم فدک به حضرت زهرا(س) می رسید. بنابراین گرفتن آن غصب بود. وقتی عمر بن عبدالعزیز در سال 93 هجری از بنی امیه به خلافت رسید و از خلفای ظاهر الصلاح بنی امیه بود، فدک را به فرزندان فاطمه(س) برگرداند و گفت فدک غصب شده و باید به فرزندان فاطمه(س) برگردد. یعنی حدود 50، 60 سال بعد هم خلفای بنی امیه می دانستند که فدک مال حضرت فاطمه است. بنابراین از نظر اینکه مال شخصی ایشان بوده قطعی است و باید از آن دفاع می کردند. در اسلام داریم که هرکس که از مال و عرض خود دفاع کند و در این راه کشته شود شهید است. چطور دیگران می توانند از مال و حق خود دفاع کنند اما فرزند پیامبر نمی تواند از مالش دفاع کند؟ نکته بعد این است که این اعتراض بهانه ای بود تا حضرت زهرا(س) از طریق آن از حقیقت کلی دفاع کند. حضرت از طریق خطبه فدکیه می خواستند افشاگری کنند که اسلام دارد از مسیر اصلی خود منحرف می شود. یک نمونه آن فدک است که پیامبر زمینی را به دخترش بخشیده و به او به ارث رسیده است اما به ناحق دارند آن را از او غصب می کنند. به هر حال بحث کردن بر سر این موضوع و تبلیغات راه انداختن بر سر آن ضرورت روزگار بود که انحراف جریان حاکم از اسلام را به نمایش بگذارند.
مرحوم شهید سید محمد باقر صدر کتابی دارند به نام "فدک فی التاریخ" که در این کتاب این حدیث و این روایت را آورده اند و دیگران هم ذکر کرده اند که هارون الرشید هم به امام موسی بن جعفر(ع) گفت: ما می خواهیم فدک را به شما برگردانیم، حدود آن کجاست؟ حدودی را امام موسی بن جعفر(ع) معرفی کردند که تمام جهان اسلام را در بر می گرفت. هارون گفت: این که تمام جهان اسلام را شامل می شود و امام در پاسخ گفت شما حدود فدک را خواستید و من حدود آن را گفتم. حق علی(ع) و فرزندان زهرا(س) ولایت بر جهان اسلام است که شما آن را غصب نموده اید و فدک تنها نماد آن است. تاریخ و خاطره فدک باید احیا شود و هیچگاه هم نباید فراموش گردد. فدک و "خطبه فدکیه" نماد اعتراض سیاسی حضرت زهرا(س) است.