جماران- زهرا رضایی- با گذشت بیش از سه دهه از روز "جمهوری اسلامی" و "آری" مردم ایران به مدل سیاسی حکومتداری که نشات گرفته از نگاه سیاسی و فقه سیاسی حضرت امام خمینی(س) بود، هنوز هم جا دارد که در حوزه اندیشه سیاسی به سراغ اندیشه تاثیرگذارترین رهبر سیاسی قرن بیستم رفت. در همین راستا پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران گفت و گویی را با دکتر"الهه کولایی" نماینده سابق مجلس شورای اسلامی و استاد دانشگاه تهران انجام داده است. در این گفت و گو اندیشه سیاسی، سیره عملی و مشی رهبری امام خمینی(س) فارغ از کلیشه سازی های اقتدارگرایانه و انکارگری های مغرضانه مورد بحث و تامل قرار گرفته است؛ متن این گفت وگو را در زیر می خوانید.
با پیروزی انقلاب اسلامی، گزینه جمهوری اسلامی به عنوان نظام جایگزین در ایران از سوی حضرت امام(س) معرفی می شود. این مهم در حالی بود که گزینه های دیگری مثل حکومت اسلامی و ... از سوی مبارزان در آستانه پیروزی انقلاب مطرح بود، دلایل و فلسفه سیاسی امام(س) برای مطرح کردن جمهوریت در کنار اسلامیت چه بود؟
برپایه تجربه های دوران اخیر و روند نوگرایی در کشور ما، به ویژه تجربه اتقلاب مشروطه و ناکامی آن در ایجاد یک نظام مبتنی بر اراده مردم و نیز ارزشهای دینی، همچنین مدل نوسازی غربی دوره پهلوی، رهبری انقلاب اسلامی ایده جمهوری اسلامی را مطرح ساخت. امام خمینی(س) به عنوان معمار انقلاب اسلامی، این ضرورت را در شکل گیری نظام سیاسی جدید با تمرکز بر دو واژه "جمهوریت" و "اسلامیت" دنبال کردند تا هم اراده و خواست مردم در واژه جمهوریت تداوم پیدا کند، هم آرمان و ارزش و رویکرد انقلاب اسلامی که هویت این انقلاب هم اسلامی است، تداوم پیدا کند. به این ترتیب آرمان و رویکرد انقلاب اسلامی در ساختار سیاسی یک نظام مردمسالار انعکاس پیدا کند.
حضرت امام(س) در مبحث "جمهوریت" نظام و تثبیت مساله جمهوریت و همینطور ملاک قرار گرفتن رای ملت در انتخاب همه ارکان نظام چگونه عمل کردند؟ در واقع امام(س) چگونه تعهد خود را به جمهوریت نظام نشان دادند؟
در تحلیل گفتمان ایشان وقتی واژه های "مردم" و "اسلام" مورد بررسی قرار گرفته شود، به خوبی نشان میدهد که ایشان چقدر بر نقش و جایگاه مردم و ضرورت توجه به اراده مردم توجه و تمرکز داشتند. ایشان بارها مردم را صاحبان اصلی نظام معرفی کردند. مجموعه بیانات، سخنرانی ها و آثار ایشان به خوبی اهمیت نقش مردم را در تعیین سرنوشت خود در دیدگاه ایشان نشان می دهد. مردم و اسلام دو عنصر مورد توجه در آثار ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی هستند. توجه به آنان نشان دهنده این مهم است که مردم در برپایی انقلاب اسلامی، پیروزی آن و عینیت بخشیدن به این آرمان چه نقش بزرگی ایفا کردند. این نقش از سوی ایشان همواره مورد تاکید قرار داشت. حضرت امام(س) بارها در مورد اهلیت و اهمیت مردم در اداره سرنوشت خود با توجه به نقش آنها در انقلاب اسلامی تاکید داشتند. نکته مهم آنکه تمرکز، تمجید و تکریم جایگاه مجلس به عنوان نهاد برگزیده مردم، نشان دهنده دیدگاه ایشان نسبت به تعیین سرنوشت مردم توسط خود آنها است. گفتمان انقلابی امام خمینی(س) را باید در فضای انقلابی سالهای دهه 50 و 60 مورد ارزیابی قرار دهیم. به نظر میرسد که در فضای انقلابی سال 57، اواخر دهه 50 و 60، این گفتمان عناصر و شواهد مختلفی را به همراه خود داشت. در دوره جنگ هم، نقش نیروهای مردمی در پیشبرد اهداف دفاعی، حاکی از این توجه در عمل نسبت به نقش مردم بود. حضرت امام(س) به عنوان رهبری انقلاب اسلامی، بر حضور مردم و تاکید بر نقش آنان و اهمیت حفظ مردم در صحنه های انقلاب همواره توجه داشتند و به اشکال گوناگون این روش را تا پایان عمر خود ادامه دادند.
الزامات اسلامی بودن در کنار جمهوریت نظام، از نظر امام(س) چگونه بود؟
با توجه به معنای واژه جمهوریت و از سوی دیگر با توجه با شناختی که از سوی امام(س) به عنوان یک فیلسوف و فقیه وجود دارد، بعید است که ایشان یک واژه متعارض را به جامعه معرفی کرده باشند. با توجه به شناختی که ما از ایشان به عنوان فرد صاحب نظر در علوم دینی داریم و با توجه به روند پیروزی انقلاب اسلامی، نمیتوان تصور کرد که ایشان واژهای متعارض و با معانی ناسازگار را به عنوان یک رویکرد انقلابی به جامعه عرضه کرده باشند. در واقع در دیدگاه ایشان به عنوان یک فقیه و یک رهبر مذهبی، مردمسالاری و تحقق یافتن اراده حاکمیت مردم با آرمانها و اندیشه های دینی در تقابل و تعارض قرار نداشت.
اینکه ایشان این گزاره مرکب را به جامعه عرضه ساختند، کاملا به معنای درک سازگاری و امکان جمع کردن این دو مفهوم بوده است. بنابراین با در نظر گرفتن این نکته که در مورد معنای جمهوریت یا مردم سالاری به نوعی اجماع نظر وجود دارد و تجربه های گوناگونی در جهان برای اعمال نظام جمهوری وجود داشته است و در مصاحبه های حضرت امام(س) در آستانه پیروزی انقلاب و در پاریس هم به همسانی و همگونی نظام جمهوری در ایران با دیگر نظام های جمهوری در جهان اشاره شده بود؛ می توان دریافت که آنچه که مورد نظر ایشان بوده است؛ خوانش و قرائتی مردمسالار از اسلام است.
ایشان به عنوان معمار انقلاب اسلامی این دو واژه را در کنار هم و بدون هر گونه پسوند و پیشوند مورد تاکید قرار دادند تا خلوص و غیرقابل سوءاستفاده بودن آن تضمین شود. نکته مهم این است که در طول تاریخ و به ویژه در عصری که ما زندگی می کنیم؛ از کلمه اسلام و آموزه های دینی تفسیرهای گوناگونی ارائه شده است. در واقع تجربه انقلاب اسلامی در جای خود باید بتواند این سازگاری را به نمایش بگذارد. آنچه که در قانون اساسی انعکاس پیدا کرد تداوم همین رویکرد و همین تلاش برای به نمایش گذاشتن سازگاری این دو مفهوم بوده است که دستکم در معنا و نظر میان این دو مفهوم از دیدگاه ایشان تعارض وجود نداشت و به همین دلیل وارد ساختار قانون اساسی هم شد.
اما نکته مهم این است که تجربه انقلاب اسلامی در کشوری شکل گرفت که قرنها نظام پادشاهی در آن حاکم بوده، قرنها مردم حکم رعیت داشتند، قرن ها مردم به عنوان تابع و پیرو دیده شدند و حتی بسیاری آنان را به گوسفندانی که باید توسط چوپانانی هدایت شوند نگریسته و در مورد آنان سخن گفتند. اما این بار یک رهبر مذهبی از حق اعمال حاکمیت مردم و از حق تعیین سرنوشت آنان و از ولی نعمت بودن آنها در برابر نظام سیاسی، که قالب اسلام را برای رفتارهای خود انتخاب کرده، سخن می گوید. ایشان با ترکیب این دو واژه یعنی "جمهوری اسلامی" اقدام به ایجاد و عملی ساختن الگوی جدیدی برای نظام سیاسی مطلوب برای جامعه ایران می کنند.
با گذشت بیش از سه دهه از نظام جمهوری اسلامی، کارنامه نظام را در بحث جمهوریت آن چگونه ارزیابی می کنید؟ اعتبار و اصالتی که امام(س) برای مردم قائل بودند تا چه میزان محقق شده است؟ برای ارتقای این اصل با توجه به شرایط حال حاضر چه می شود کرد؟
آرمان انقلاب اسلامی و اندیشه های آن در واقع همان آرزوها و آمال تاریخی ملتی بود که قرن ها از دستیابی به حقوق حقه خود به دلایل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بازمانده بود و شرایط مناسب برای حاکم شدن اراده مردم بر سرنوشت آنها به وجود نیامده بود. بنابراین این آرزو در شکل انقلاب اسلامی و در شکل قانون اساسی جمهوری اسلامی عینیت پیدا کرد. اما صرف بیان آرزو، به معنای ایجاد شرایط و ظرفیت مناسب برای تحقق آن نیست. در واقع بیان این آرزو و آمال تاریخی نیازمند ظرفیت سازی است. بنابراین باید جامعه ایران را در محدوده کشورهایی که در این منطقه از جهان هستند، مورد ارزیابی قرار دهیم. ایرانی ها پیش از آن هم دست اندر کار تحقق بخشیدن به جنبشهای عظیم اجتماعی بودند؛ مانند جنبش مشروطه خواهی و جنبش ملی کردن صنعت نفت. این جنبشها در کارنامه مبارزه های سیاسی ایرانیان ثبت است تا زمانی که آرمان انقلاب اسلامی تحقق یافت.
پیروزی انقلاب اسلامی به تنهایی نمیتواند پاسخگوی نیازهای مردم ایران باشد. در طول بیش از سه دهه، افت و خیزهایی که در تحولات سیاسی کشور ظاهر شده، به خوبی نشان دهنده تداوم این تلاشها است و نشان می دهد جامعه ایرانی با قدرت ظرفیت سازی برای تحقق آرزوهای خود را دنبال کرده است. تنها نگرانی این است که دور و تکراری که در تاریخ ما شکل گرفته، این بار هم ادامه پیدا کند. به نظر میرسد این تاریخ سرشار از تجربه های ارزشمندی است که برای مردم ایران می تواند راهگشا باشد؛ به شرط اینکه از گذشته و تجربه های آن درس گرفته شود. نقاط مثبت و منفی شناخته شود و با استفاده از تجربه های داخلی و خارجی برای تحقق بخشیدن به این آرزوها، اجرایی و عملیاتی کردن آن و تبدیل آن به خواسته های واقعی و قابل تحقق عمل شود تا مردم ایران جایگاه ممتاز خود را در منطقه به دست آورند.
یادمان باشد که اروپایی ها و آمریکایی ها و بسیاری از کشورهای دیگر جهان که مردم آن توانسته اند سهم قابل قبولی تری را در شکل دادن به سیاست ها پیدا کنند، نه تنها دهها سال، بلکه قرنهاست که برای رسیدن به این جایگاه تلاش کرده اند. بنابراین در مسیر تلاش های انجام شده اگر از تجربه های دیگر کشورها درس بگیریم، اگر تاریخ خود و دیگر کشورها را با دقت مطالعه کنیم، می توانیم امیدوار باشیم که در این مسیر به نتایج عملی و قابل قبولتری دست یابیم، انشاء ا...
الزامات اسلامی بودن نظام چقدر محقق شده است؟ اصل اسلامیت جمهوری اسلامی ایران که ریشه در فقه سیاسی امام داشت، با توجه به اصل و نظریه ولایت فقیه ایشان چقدر محقق شده است؟
تجربه انقلاب اسلامی را جدا از تجربه انقلاب های دیگر نمی توان مورد ارزیابی قرار داد. ما نیازمند بررسی و مطالعه تطبیقی همه انقلاب های جهان هستیم تا تجربه انقلاب اسلامی را با توجه به تجربه های دیگران مورد ارزیابی قرار دهیم. بدون شک این انقلاب به نام "خدا" و برای حاکم کردن ارزشهای الهی، تربیت انسانهای مومن و باورمند به این ارزشها شکل گرفت، اما به نظر می رسد در این حوزه کمتر توجه و اهتمام شکل گرفته است. ما در بسیاری از مراحل عمر جمهوری اسلامی شاهد جا به جا شدن مفهوم تبلیغ با تربیت بوده ایم. البته تربیت یک امر زمانبر است که نیازمند توجه همه جانبه به موضوع آموزش و تربیت انسانها است.
به نظر می رسد در این زمینه هنوز در اول راهیم و راهی طولانی برای حاکم شدن انسانها بر سرنوشتشان و تحقق یافتن ارزشهای دینی و آموزه های دینی و اسلامی در جامعه پیش رو داریم. باید در این راه تلاشهای بسیار کرد و البته در جامعه ما بزرگان و کسانی که در جایگاه الگوسازی جامعه در سطوح مختلف هستند، مسئولیت سنگینتری در این زمینه متوجه آنان است.